MBh, 8, 34
Select a line for its word-by-word analysis.
तान् अभिद्रवतो दृष्ट्वा पाण्डवांस् तावकं बलम् । (१।२)
tān abhidravato dṛṣṭvā pāṇḍavāṃs tāvakaṃ balam |
क्रोशतस् तव पुत्रस्य न स्म राजन् न्यवर्तत ॥ (१।३)
krośatas tava putrasya na sma rājan nyavartata ||
ततः पक्षात् प्रपक्षाच् च प्रपक्षैश् चापि दक्षिणात् । (२।१)
tataḥ pakṣāt prapakṣāc ca prapakṣaiś cāpi dakṣiṇāt |
उदस्तशस्त्राः कुरवो भीमम् अभ्यद्रवन् रणे ॥ (२।२)
udastaśastrāḥ kuravo bhīmam abhyadravan raṇe ||
कर्णो ऽपि दृष्ट्वा द्रवतो धार्तराष्ट्रान् पराङ्मुखान् । (३।१)
karṇo 'pi dṛṣṭvā dravato dhārtarāṣṭrān parāṅmukhān |
हंसवर्णान् हयाग्र्यांस् तान् प्रैषीद् यत्र वृकोदरम् ॥ (३।२)
haṃsavarṇān hayāgryāṃs tān praiṣīd yatra vṛkodaram ||
दृष्ट्वा कर्णं समायान्तं भीमः क्रोधसमन्वितः । (५।१)
dṛṣṭvā karṇaṃ samāyāntaṃ bhīmaḥ krodhasamanvitaḥ |
सो ऽब्रवीत् सात्यकिं वीरं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । (६।१)
so 'bravīt sātyakiṃ vīraṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
एनं रक्षत राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (६।२)
enaṃ rakṣata rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
संशयान् महतो मुक्तं कथंचित् प्रेक्षतो मम ॥ (६।३)
saṃśayān mahato muktaṃ kathaṃcit prekṣato mama ||
दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं राधेयेन दुरात्मना ॥ (७।२)
duryodhanasya prītyarthaṃ rādheyena durātmanā ||
अन्तम् अद्य करिष्यामि तस्य दुःखस्य पार्षत । (८।१)
antam adya kariṣyāmi tasya duḥkhasya pārṣata |
हन्ता वास्मि रणे कर्णं स वा मां निहनिष्यति । (८।२)
hantā vāsmi raṇe karṇaṃ sa vā māṃ nihaniṣyati |
संग्रामेण सुघोरेण सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥ (८।३)
saṃgrāmeṇa sughoreṇa satyam etad bravīmi vaḥ ||
एवम् उक्त्वा महाबाहुः प्रायाद् आधिरथिं प्रति । (१०।१)
evam uktvā mahābāhuḥ prāyād ādhirathiṃ prati |
दृष्ट्वा त्वरितम् आयान्तं भीमं युद्धाभिनन्दिनम् । (११।१)
dṛṣṭvā tvaritam āyāntaṃ bhīmaṃ yuddhābhinandinam |
सूतपुत्रम् अथोवाच मद्राणाम् ईश्वरो विभुः ॥ (११।२)
sūtaputram athovāca madrāṇām īśvaro vibhuḥ ||
पश्य कर्ण महाबाहुं क्रुद्धं पाण्डवनन्दनम् । (१२।१)
paśya karṇa mahābāhuṃ kruddhaṃ pāṇḍavanandanam |
दीर्घकालार्जितं क्रोधं मोक्तुकामं त्वयि ध्रुवम् ॥ (१२।२)
dīrghakālārjitaṃ krodhaṃ moktukāmaṃ tvayi dhruvam ||
अभिमन्यौ हते कर्ण राक्षसे वा घटोत्कचे ॥ (१३।२)
abhimanyau hate karṇa rākṣase vā ghaṭotkace ||
त्रैलोक्यस्य समस्तस्य शक्तः क्रुद्धो निवारणे । (१४।१)
trailokyasya samastasya śaktaḥ kruddho nivāraṇe |
बिभर्ति यादृशं रूपं कालाग्निसदृशं शुभम् ॥ (१४।२)
bibharti yādṛśaṃ rūpaṃ kālāgnisadṛśaṃ śubham ||
अभ्यवर्तत वै कर्णं क्रोधदीप्तो वृकोदरः ॥ (१५।२)
abhyavartata vai karṇaṃ krodhadīpto vṛkodaraḥ ||
तथागतं तु सम्प्रेक्ष्य भीमं युद्धाभिनन्दिनम् । (१६।१)
tathāgataṃ tu samprekṣya bhīmaṃ yuddhābhinandinam |
अब्रवीद् वचनं शल्यं राधेयः प्रहसन्न् इव ॥ (१६।२)
abravīd vacanaṃ śalyaṃ rādheyaḥ prahasann iva ||
यद् उक्तं वचनं मे ऽद्य त्वया मद्रजनेश्वर । (१७।१)
yad uktaṃ vacanaṃ me 'dya tvayā madrajaneśvara |
भीमसेनं प्रति विभो तत् सत्यं नात्र संशयः ॥ (१७।२)
bhīmasenaṃ prati vibho tat satyaṃ nātra saṃśayaḥ ||
एष शूरश् च वीरश् च क्रोधनश् च वृकोदरः । (१८।१)
eṣa śūraś ca vīraś ca krodhanaś ca vṛkodaraḥ |
द्रौपद्याः प्रियकामेन केवलं बाहुसंश्रयात् । (१९।२)
draupadyāḥ priyakāmena kevalaṃ bāhusaṃśrayāt |
सो ऽद्य संग्रामशिरसि संनद्धः क्रोधमूर्छितः । (२०।१)
so 'dya saṃgrāmaśirasi saṃnaddhaḥ krodhamūrchitaḥ |
किंकरोद्यतदण्डेन मृत्युनापि व्रजेद् रणम् ॥ (२०।२)
kiṃkarodyatadaṇḍena mṛtyunāpi vrajed raṇam ||
अर्जुनं समरे हन्यां मां वा हन्याद् धनंजयः । (२१।२)
arjunaṃ samare hanyāṃ māṃ vā hanyād dhanaṃjayaḥ |
स मे कदाचिद् अद्यैव भवेद् भीमसमागमात् ॥ (२१।३)
sa me kadācid adyaiva bhaved bhīmasamāgamāt ||
अभियास्यति मां पार्थस् तन् मे साधु भविष्यति । (२२।२)
abhiyāsyati māṃ pārthas tan me sādhu bhaviṣyati |
अत्र यन् मन्यसे प्राप्तं तच्छीघ्रं सम्प्रधारय ॥ (२२।३)
atra yan manyase prāptaṃ tacchīghraṃ sampradhāraya ||
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राधेयस्य महात्मनः । (२३।१)
etacchrutvā tu vacanaṃ rādheyasya mahātmanaḥ |
निरस्य भीमसेनं तु ततः प्राप्स्यसि फल्गुनम् ॥ (२४।२)
nirasya bhīmasenaṃ tu tataḥ prāpsyasi phalgunam ||
यस् ते कामो ऽभिलषितश् चिरात् प्रभृति हृद्गतः । (२५।१)
yas te kāmo 'bhilaṣitaś cirāt prabhṛti hṛdgataḥ |
स वै सम्पत्स्यते कर्ण सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (२५।२)
sa vai sampatsyate karṇa satyam etad bravīmi te ||
एवम् उक्ते ततः कर्णः शल्यं पुनर् अभाषत । (२६।१)
evam ukte tataḥ karṇaḥ śalyaṃ punar abhāṣata |
हन्ताहम् अर्जुनं संख्ये मां वा हन्ता धनंजयः । (२६।२)
hantāham arjunaṃ saṃkhye māṃ vā hantā dhanaṃjayaḥ |
युद्धे मनः समाधाय याहि याहीत्य् अचोदयत् ॥ (२६।३)
yuddhe manaḥ samādhāya yāhi yāhīty acodayat ||
ततः प्रायाद् रथेनाशु शल्यस् तत्र विशां पते । (२७।१)
tataḥ prāyād rathenāśu śalyas tatra viśāṃ pate |
यत्र भीमो महेष्वासो व्यद्रावयत वाहिनीम् ॥ (२७।२)
yatra bhīmo maheṣvāso vyadrāvayata vāhinīm ||
ततस् तूर्यनिनादश् च भेरीणां च महास्वनः । (२८।१)
tatas tūryaninādaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ |
भीमसेनो ऽथ संक्रुद्धस् तव सैन्यं दुरासदम् । (२९।१)
bhīmaseno 'tha saṃkruddhas tava sainyaṃ durāsadam |
नाराचैर् विमलैस् तीक्ष्णैर् दिशः प्राद्रावयद् बली ॥ (२९।२)
nārācair vimalais tīkṣṇair diśaḥ prādrāvayad balī ||
आसीद् रौद्रो महाराज कर्णपाण्डवयोर् मृधे । (३०।२)
āsīd raudro mahārāja karṇapāṇḍavayor mṛdhe |
ततो मुहूर्ताद् राजेन्द्र पाण्डवः कर्णम् आद्रवत् ॥ (३०।३)
tato muhūrtād rājendra pāṇḍavaḥ karṇam ādravat ||
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य कर्णो वैकर्तनो वृषः । (३१।१)
tam āpatantaṃ samprekṣya karṇo vaikartano vṛṣaḥ |
पुनश् चैनम् अमेयात्मा शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (३१।३)
punaś cainam ameyātmā śaravarṣair avākirat ||
स विद्धः सूतपुत्रेण छादयामास पत्रिभिः । (३२।१)
sa viddhaḥ sūtaputreṇa chādayāmāsa patribhiḥ |
विव्याध निशितैः कर्ण नवभिर् नतपर्वभिः ॥ (३२।२)
vivyādha niśitaiḥ karṇa navabhir nataparvabhiḥ ||
तस्य कर्णो धनुर्मध्ये द्विधा चिछेद पत्रिणा । (३३।१)
tasya karṇo dhanurmadhye dvidhā cicheda patriṇā |
अथ तं छिन्नधन्वानम् अभ्यविध्यत् स्तनान्तरे । (३३।२)
atha taṃ chinnadhanvānam abhyavidhyat stanāntare |
सो ऽन्यत् कार्मुकम् आदाय सूतपुत्रं वृकोदरः । (३४।१)
so 'nyat kārmukam ādāya sūtaputraṃ vṛkodaraḥ |
राजन् मर्मसु मर्मज्ञो विद्ध्वा सुनिशितैः शरैः । (३४।२)
rājan marmasu marmajño viddhvā suniśitaiḥ śaraiḥ |
तं कर्णः पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्दयत् । (३५।१)
taṃ karṇaḥ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samārdayat |
मदोत्कटं वने दृप्तम् उल्काभिर् इव कुञ्जरम् ॥ (३५।२)
madotkaṭaṃ vane dṛptam ulkābhir iva kuñjaram ||
ततः सायकभिन्नाङ्गः पाण्डवः क्रोधमूर्छितः । (३६।१)
tataḥ sāyakabhinnāṅgaḥ pāṇḍavaḥ krodhamūrchitaḥ |
संरम्भामर्षताम्राक्षः सूतपुत्रवधेच्छया ॥ (३६।२)
saṃrambhāmarṣatāmrākṣaḥ sūtaputravadhecchayā ||
विकृष्य बलवच् चापम् आ कर्णाद् अतिमारुतिः । (३८।१)
vikṛṣya balavac cāpam ā karṇād atimārutiḥ |
तं मुमोच महेष्वासः क्रुद्धः कर्णजिघांसया ॥ (३८।२)
taṃ mumoca maheṣvāsaḥ kruddhaḥ karṇajighāṃsayā ||
ततो मद्राधिपो दृष्ट्वा विसंज्ञं सूतनन्दनम् । (४१।१)
tato madrādhipo dṛṣṭvā visaṃjñaṃ sūtanandanam |
ततः पराजिते कर्णे धार्तराष्ट्रीं महाचमूम् । (४२।१)
tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrīṃ mahācamūm |
व्यद्रावयद् भीमसेनो यथेन्द्रो दानवीं चमूम् ॥ (४२।२)
vyadrāvayad bhīmaseno yathendro dānavīṃ camūm ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.