MBh, 3, 27
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्रह्मलोकसमं पुण्यम् आसीद् द्वैतवनं सरः ॥ (२।२)
brahmalokasamaṃ puṇyam āsīd dvaitavanaṃ saraḥ ||
यजुषाम् ऋचां च साम्नां च गद्यानां चैव सर्वशः । (३।१)
yajuṣām ṛcāṃ ca sāmnāṃ ca gadyānāṃ caiva sarvaśaḥ |
ज्याघोषः पाण्डवेयानां ब्रह्मघोषश् च धीमताम् । (४।१)
jyāghoṣaḥ pāṇḍaveyānāṃ brahmaghoṣaś ca dhīmatām |
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं भूय एव व्यरोचत ॥ (४।२)
saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ bhūya eva vyarocata ||
अथाब्रवीद् बको दाल्भ्यो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । (५।१)
athābravīd bako dālbhyo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
संध्यां कौन्तेयम् आसीनम् ऋषिभिः परिवारितम् ॥ (५।२)
saṃdhyāṃ kaunteyam āsīnam ṛṣibhiḥ parivāritam ||
पश्य द्वैतवने पार्थ ब्राह्मणानां तपस्विनाम् । (६।१)
paśya dvaitavane pārtha brāhmaṇānāṃ tapasvinām |
चरन्ति धर्मं पुण्ये ऽस्मिंस् त्वया गुप्ता धृतव्रताः । (७।१)
caranti dharmaṃ puṇye 'smiṃs tvayā guptā dhṛtavratāḥ |
भृगवो ऽङ्गिरसश् चैव वासिष्ठाः काश्यपैः सह ॥ (७।२)
bhṛgavo 'ṅgirasaś caiva vāsiṣṭhāḥ kāśyapaiḥ saha ||
आगस्त्याश् च महाभागा आत्रेयाश् चोत्तमव्रताः । (८।१)
āgastyāś ca mahābhāgā ātreyāś cottamavratāḥ |
सर्वस्य जगतः श्रेष्ठा ब्राह्मणाः संगतास् त्वया ॥ (८।२)
sarvasya jagataḥ śreṣṭhā brāhmaṇāḥ saṃgatās tvayā ||
भ्रातृभिः सह कौन्तेय यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव ॥ (९।२)
bhrātṛbhiḥ saha kaunteya yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava ||
ब्रह्म क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह । (१०।१)
brahma kṣatreṇa saṃsṛṣṭaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha |
नाब्राह्मणस् तात चिरं बुभूषेद् इच्छन्न् इमं लोकम् अमुं च जेतुम् । (११।१)
nābrāhmaṇas tāta ciraṃ bubhūṣed icchann imaṃ lokam amuṃ ca jetum |
विनीतधर्मार्थम् अपेतमोहं लब्ध्वा द्विजं नुदति नृपः सपत्नान् ॥ (११।२)
vinītadharmārtham apetamohaṃ labdhvā dvijaṃ nudati nṛpaḥ sapatnān ||
चरन् नैःश्रेयसं धर्मं प्रजापालनकारितम् । (१२।१)
caran naiḥśreyasaṃ dharmaṃ prajāpālanakāritam |
नाध्यगच्छद् बलिर् लोके तीर्थम् अन्यत्र वै द्विजात् ॥ (१२।२)
nādhyagacchad balir loke tīrtham anyatra vai dvijāt ||
अनूनम् आसीद् असुरस्य कामैर् वैरोचनेः श्रीर् अपि चाक्षयासीत् । (१३।१)
anūnam āsīd asurasya kāmair vairocaneḥ śrīr api cākṣayāsīt |
लब्ध्वा महीं ब्राह्मणसंप्रयोगात् तेष्वाचरन् दुष्टम् अतो व्यनश्यत् ॥ (१३।२)
labdhvā mahīṃ brāhmaṇasaṃprayogāt teṣvācaran duṣṭam ato vyanaśyat ||
नाब्राह्मणं भूमिर् इयं सभूतिर् वर्णं द्वितीयं भजते चिराय । (१४।१)
nābrāhmaṇaṃ bhūmir iyaṃ sabhūtir varṇaṃ dvitīyaṃ bhajate cirāya |
समुद्रनेमिर् नमते तु तस्मै यं ब्राह्मणः शास्ति नयैर् विनीतः ॥ (१४।२)
samudranemir namate tu tasmai yaṃ brāhmaṇaḥ śāsti nayair vinītaḥ ||
कुञ्जरस्येव संग्रामे ऽपरिगृह्याङ्कुशग्रहम् । (१५।१)
kuñjarasyeva saṃgrāme 'parigṛhyāṅkuśagraham |
ब्राह्मणैर् विप्रहीणस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥ (१५।२)
brāhmaṇair viprahīṇasya kṣatrasya kṣīyate balam ||
ब्रह्मण्यनुपमा दृष्टिः क्षात्रम् अप्रतिमं बलम् । (१६।१)
brahmaṇyanupamā dṛṣṭiḥ kṣātram apratimaṃ balam |
तौ यदा चरतः सार्धम् अथ लोकः प्रसीदति ॥ (१६।२)
tau yadā carataḥ sārdham atha lokaḥ prasīdati ||
यथा हि सुमहान् अग्निः कक्षं दहति सानिलः । (१७।१)
yathā hi sumahān agniḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ |
तथा दहति राजन्यो ब्राह्मणेन समं रिपून् ॥ (१७।२)
tathā dahati rājanyo brāhmaṇena samaṃ ripūn ||
ब्राह्मणेभ्यो ऽथ मेधावी बुद्धिपर्येषणं चरेत् । (१८।१)
brāhmaṇebhyo 'tha medhāvī buddhiparyeṣaṇaṃ caret |
अलब्धस्य च लाभाय लब्धस्य च विवृद्धये ॥ (१८।२)
alabdhasya ca lābhāya labdhasya ca vivṛddhaye ||
अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये यथार्हतीर्थप्रतिपादनाय । (१९।१)
alabdhalābhāya ca labdhavṛddhaye yathārhatīrthapratipādanāya |
यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं बहुश्रुतं ब्राह्मणम् एव वासय ॥ (१९।२)
yaśasvinaṃ vedavidaṃ vipaścitaṃ bahuśrutaṃ brāhmaṇam eva vāsaya ||
ब्राह्मणेषूत्तमा वृत्तिस् तव नित्यं युधिष्ठिर । (२०।१)
brāhmaṇeṣūttamā vṛttis tava nityaṃ yudhiṣṭhira |
तेन ते सर्वलोकेषु दीप्यते प्रथितं यशः ॥ (२०।२)
tena te sarvalokeṣu dīpyate prathitaṃ yaśaḥ ||
ततस् ते ब्राह्मणाः सर्वे बकं दाल्भ्यम् अपूजयन् । (२१।१)
tatas te brāhmaṇāḥ sarve bakaṃ dālbhyam apūjayan |
युधिष्ठिरे स्तूयमाने भूयः सुमनसो ऽभवन् ॥ (२१।२)
yudhiṣṭhire stūyamāne bhūyaḥ sumanaso 'bhavan ||
द्वैपायनो नारदश् च जामदग्न्यः पृथुश्रवाः । (२२।१)
dvaipāyano nāradaś ca jāmadagnyaḥ pṛthuśravāḥ |
इन्द्रद्युम्नो भालुकिश् च कृतचेताः सहस्रपात् ॥ (२२।२)
indradyumno bhālukiś ca kṛtacetāḥ sahasrapāt ||
कर्णश्रवाश्च मुञ्जश्च लवणाश्वश्च काश्यपः । (२३।१)
karṇaśravāśca muñjaśca lavaṇāśvaśca kāśyapaḥ |
हारीतः स्थूणकर्णश् च अग्निवेश्यो ऽथ शौनकः ॥ (२३।२)
hārītaḥ sthūṇakarṇaś ca agniveśyo 'tha śaunakaḥ ||
ऊर्ध्वरेता वृषामित्रः सुहोत्रो होत्रवाहनः ॥ (२४।२)
ūrdhvaretā vṛṣāmitraḥ suhotro hotravāhanaḥ ||
एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणाः संशितव्रताः । (२५।१)
ete cānye ca bahavo brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.