धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

तथा व्यूढेष्व् अनीकेषु संसक्तेषु च संजय । (१।२)

संशप्तकान् कथं पार्थो गतः कर्णश् च पाण्डवान् ॥ (१।३)

एतद् विस्तरतो युद्धं प्रब्रूहि कुशलो ह्य् असि । (२।१)

न हि तृप्यामि वीराणां शृण्वानो विक्रमान् रणे ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

तत् स्थाने समवस्थाप्य प्रत्यमित्रं महाबलम् । (३।२)

अव्यूहतार्जुनो व्यूहं पुत्रस्य तव दुर्नये ॥ (३।३)

तत् सादिनागकलिलं पदातिरथसंकुलम् । (४।१)

धृष्टद्युम्नमुखैर् व्यूढम् अशोभत महद् बलम् ॥ (४।२)

पारावतसवर्णाश्वश् चन्द्रादित्यसमद्युतिः । (५।१)

पार्षतः प्रबभौ धन्वी कालो विग्रहवान् इव ॥ (५।२)

पार्षतं त्व् अभि संतस्थुर् द्रौपदेया युयुत्सवः । (६।१)

सानुगा भीमवपुषश् चन्द्रं तारागणा इव ॥ (६।२)

अथ व्यूढेष्व् अनीकेषु प्रेक्ष्य संशप्तकान् रणे । (७।१)

क्रुद्धो ऽर्जुनो ऽभिदुद्राव व्याक्षिपन् गाण्डिवं धनुः ॥ (७।२)

अथ संशप्तकाः पार्थम् अभ्यधावन् वधैषिणः । (८।१)

विजये कृतसंकल्पा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ (८।२)

तद् अश्वसंघबहुलं मत्तनागरथाकुलम् । (९।१)

पत्तिमच्छूरवीरौघैर् द्रुतम् अर्जुनम् आद्रवत् ॥ (९।२)

स संप्रहारस् तुमुलस् तेषाम् आसीत् किरीटिना । (१०।१)

तस्यैव नः श्रुतो यादृङ् निवातकवचैः सह ॥ (१०।२)

रथान् अश्वान् ध्वजान् नागान् पत्तीन् रथपतीन् अपि । (११।१)

इषून् धनूंषि खड्गांश् च चक्राणि च परश्वधान् ॥ (११।२)

सायुधान् उद्यतान् बाहून् उद्यतान्य् आयुधानि च । (१२।१)

चिछेद द्विषतां पार्थः शिरांसि च सहस्रशः ॥ (१२।२)

तस्मिन् सैन्ये महावर्ते पातालावर्तसंनिभे । (१३।१)

निमग्नं तं रथं मत्वा नेदुः संशप्तका मुदा ॥ (१३।२)

स पुरस्ताद् अरीन् हत्वा पश्चार्धेनोत्तरेण च । (१४।१)

दक्षिणेन च बीभत्सुः क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव ॥ (१४।२)

अथ पाञ्चालचेदीनां सृञ्जयानां च मारिष । (१५।१)

त्वदीयैः सह संग्राम आसीत् परमदारुणः ॥ (१५।२)

कृपश् च कृतवर्मा च शकुनिश् चापि सौबलः । (१६।१)

हृष्टसेनाः सुसंरब्धा रथानीकैः प्रहारिणः ॥ (१६।२)

कोसलैः काशिमत्स्यैश् च कारूषैः केकयैर् अपि । (१७।१)

शूरसेनैः शूरवीरैर् युयुधुर् युद्धदुर्मदाः ॥ (१७।२)

तेषाम् अन्तकरं युद्धं देहपाप्मप्रणाशनम् । (१८।१)

शूद्रविट्क्षत्रवीराणां धर्म्यं स्वर्ग्यं यशस्करम् ॥ (१८।२)

दुर्योधनो ऽपि सहितो भ्रातृभिर् भरतर्षभ । (१९।१)

गुप्तः कुरुप्रवीरैश् च मद्राणां च महारथैः ॥ (१९।२)

पाण्डवैः सहपाञ्चालैश् चेदिभिः सात्यकेन च । (२०।१)

युध्यमानं रणे कर्णं कुरुवीरो ऽभ्यपालयत् ॥ (२०।२)

कर्णो ऽपि निशितैर् बाणैर् विनिहत्य महाचमूम् । (२१।१)

प्रमृद्य च रथश्रेष्ठान् युधिष्ठिरम् अपीडयत् ॥ (२१।२)

विपत्रायुधदेहासून् कृत्वा शत्रून् सहस्रशः । (२२।१)

युक्त्वा स्वर्गयशोभ्यां च स्वेभ्यो मुदम् उदावहत् ॥ (२२।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (२३।१)

यत् तत् प्रविश्य पार्थानां सेनां कुर्वञ् जनक्षयम् । (२३।२)

कर्णो राजानम् अभ्यर्छत् तन् ममाचक्ष्व संजय ॥ (२३।३)

के च प्रवीराः पार्थानां युधि कर्णम् अवारयन् । (२४।१)

कांश् च प्रमथ्याधिरथिर् युधिष्ठिरम् अपीडयत् ॥ (२४।२)

संजय उवाच । (२५।१)

धृष्टद्युम्नमुखान् पार्थान् दृष्ट्वा कर्णो व्यवस्थितान् । (२५।२)

समभ्यधावत् त्वरितः पाञ्चालाञ् शत्रुकर्शनः ॥ (२५।३)

तं तूर्णम् अभिधावन्तं पाञ्चाला जितकाशिनः । (२६।१)

प्रत्युद्ययुर् महाराज हंसा इव महार्णवम् ॥ (२६।२)

ततः शङ्खसहस्राणां निस्वनो हृदयंगमः । (२७।१)

प्रादुरासीद् उभयतो भेरीशब्दश् च दारुणः ॥ (२७।२)

नानावादित्रनादश् च द्विपाश्वरथनिस्वनः । (२८।१)

सिंहनादश् च वीराणाम् अभवद् दारुणस् तदा ॥ (२८।२)

साद्रिद्रुमार्णवा भूमिः सवाताम्बुदम् अम्बरम् । (२९।१)

सार्केन्दुग्रहनक्षत्रा द्यौश् च व्यक्तं व्यघूर्णत ॥ (२९।२)

अति भूतानि तं शब्दं मेनिरे ऽति च विव्यथुः । (३०।१)

यानि चाप्लवसत्त्वानि प्रायस् तानि मृतानि च ॥ (३०।२)

अथ कर्णो भृशं क्रुद्धः शीघ्रम् अस्त्रम् उदीरयन् । (३१।१)

जघान पाण्डवीं सेनाम् आसुरीं मघवान् इव ॥ (३१।२)

स पाण्डवरथांस् तूर्णं प्रविश्य विसृजञ् शरान् । (३२।१)

प्रभद्रकाणां प्रवरान् अहनत् सप्तसप्ततिम् ॥ (३२।२)

ततः सुपुङ्खैर् निशितै रथश्रेष्ठो रथेषुभिः । (३३।१)

अवधीत् पञ्चविंशत्या पाञ्चालान् पञ्चविंशतिम् ॥ (३३।२)

सुवर्णपुङ्खैर् नाराचैः परकायविदारणैः । (३४।१)

चेदिकान् अवधीद् वीरः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (३४।२)

तं तथा समरे कर्म कुर्वाणम् अतिमानुषम् । (३५।१)

परिवव्रुर् महाराज पाञ्चालानां रथव्रजाः ॥ (३५।२)

ततः संधाय विशिखान् पञ्च भारत दुःसहान् । (३६।१)

पाञ्चालान् अवधीत् पञ्च कर्णो वैकर्तनो वृषः ॥ (३६।२)

भानुदेवं चित्रसेनं सेनाबिन्दुं च भारत । (३७।१)

तपनं शूरसेनं च पाञ्चालान् अवधीद् रणे ॥ (३७।२)

पाञ्चालेषु च शूरेषु वध्यमानेषु सायकैः । (३८।१)

हाहाकारो महान् आसीत् पाञ्चालानां महाहवे ॥ (३८।२)

तेषां संकीर्यमाणानां हाहाकारकृता दिशः । (३९।१)

पुनर् एव च तान् कर्णो जघानाशु पतत्रिभिः ॥ (३९।२)

चक्ररक्षौ तु कर्णस्य पुत्रौ मारिष दुर्जयौ । (४०।१)

सुषेणः सत्यसेनश् च त्यक्त्वा प्राणान् अयुध्यताम् ॥ (४०।२)

पृष्ठगोपस् तु कर्णस्य ज्येष्ठः पुत्रो महारथः । (४१।१)

वृषसेनः स्वयं कर्णं पृष्ठतः पर्यपालयत् ॥ (४१।२)

धृष्टद्युम्नः सात्यकिश् च द्रौपदेया वृकोदरः । (४२।१)

जनमेजयः शिखण्डी च प्रवीराश् च प्रभद्रकाः ॥ (४२।२)

चेदिकेकयपाञ्चाला यमौ मत्स्याश् च दंशिताः । (४३।१)

समभ्यधावन् राधेयं जिघांसन्तः प्रहारिणः ॥ (४३।२)

त एनं विविधैः शस्त्रैः शरधाराभिर् एव च । (४४।१)

अभ्यवर्षन् विमृद्नन्तः प्रावृषीवाम्बुदा गिरिम् ॥ (४४।२)

पितरं तु परीप्सन्तः कर्णपुत्राः प्रहारिणः । (४५।१)

त्वदीयाश् चापरे राजन् वीरा वीरान् अवारयन् ॥ (४५।२)

सुषेणो भीमसेनस्य छित्त्वा भल्लेन कार्मुकम् । (४६।१)

नाराचैः सप्तभिर् विद्ध्वा हृदि भीमं ननाद ह ॥ (४६।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय सुदृढं भीमविक्रमः । (४७।१)

सज्यं वृकोदरः कृत्वा सुषेणस्याच्छिनद् धनुः ॥ (४७।२)

विव्याध चैनं नवभिः क्रुद्धो नृत्यन्न् इवेषुभिः । (४८।१)

कर्णं च तूर्णं विव्याध त्रिसप्तत्या शितैः शरैः ॥ (४८।२)

सत्यसेनं च दशभिः साश्वसूतध्वजायुधम् । (४९।१)

पश्यतां सुहृदां मध्ये कर्णपुत्रम् अपातयत् ॥ (४९।२)

क्षुरप्रणुन्नं तत् तस्य शिरश् चन्द्रनिभाननम् । (५०।१)

शुभदर्शनम् एवासीन् नालभ्रष्टम् इवाम्बुजम् ॥ (५०।२)

हत्वा कर्णसुतं भीमस् तावकान् पुनर् आर्दयत् । (५१।१)

कृपहार्दिक्ययोश् छित्त्वा चापे ताव् अप्य् अथार्दयत् ॥ (५१।२)

दुःशासनं त्रिभिर् विद्ध्वा शकुनिं षड्भिर् आयसैः । (५२।१)

उलूकं च पतत्रिं च चकार विरथाव् उभौ ॥ (५२।२)

हे सुषेण हतो ऽसीति ब्रुवन्न् आदत्त सायकम् । (५३।१)

तम् अस्य कर्णश् चिछेद त्रिभिश् चैनम् अताडयत् ॥ (५३।२)

अथान्यम् अपि जग्राह सुपर्वाणं सुतेजनम् । (५४।१)

सुषेणायासृजद् भीमस् तम् अप्य् अस्याच्छिनद् वृषः ॥ (५४।२)

पुनः कर्णस् त्रिसप्तत्या भीमसेनं रथेषुभिः । (५५।१)

पुत्रं परीप्सन् विव्याध क्रूरं क्रूरैर् जिघांसया ॥ (५५।२)

सुषेणस् तु धनुर् गृह्य भारसाधनम् उत्तमम् । (५६।१)

नकुलं पञ्चभिर् बाणैर् बाह्वोर् उरसि चार्दयत् ॥ (५६।२)

नकुलस् तं तु विंशत्या विद्ध्वा भारसहैर् दृढैः । (५७।१)

ननाद बलवन् नादं कर्णस्य भयम् आदधत् ॥ (५७।२)

तं सुषेणो महाराज विद्ध्वा दशभिर् आशुगैः । (५८।१)

चिछेद च धनुः शीघ्रं क्षुरप्रेण महारथः ॥ (५८।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय नकुलः क्रोधमूर्छितः । (५९।१)

सुषेणं बहुभिर् बाणैर् वारयामास संयुगे ॥ (५९।२)

स तु बाणैर् दिशो राजन्न् आच्छाद्य परवीरहा । (६०।१)

आजघ्ने सारथिं चास्य सुषेणं च ततस् त्रिभिः । (६०।२)

चिछेद चास्य सुदृढं धनुर् भल्लैस् त्रिभिस् त्रिधा ॥ (६०।३)

अथान्यद् धनुर् आदाय सुषेणः क्रोधमूर्छितः । (६१।१)

अविध्यन् नकुलं षष्ट्या सहदेवं च सप्तभिः ॥ (६१।२)

तद् युद्धं सुमहद् घोरम् आसीद् देवासुरोपमम् । (६२।१)

निघ्नतां सायकैस् तूर्णम् अन्योन्यस्य वधं प्रति ॥ (६२।२)

सात्यकिर् वृषसेनस्य हत्वा सूतं त्रिभिः शरैः । (६३।१)

धनुश् चिछेद भल्लेन जघानाश्वांश् च सप्तभिः । (६३।२)

ध्वजम् एकेषुणोन्मथ्य त्रिभिस् तं हृद्य् अताडयत् ॥ (६३।३)

अथावसन्नः स्वरथे मुहूर्तात् पुनर् उत्थितः । (६४।१)

अथो जिघांसुः शैनेयं खड्गचर्मभृद् अभ्ययात् ॥ (६४।२)

तस्य चाप्लवतः शीघ्रं वृषसेनस्य सात्यकिः । (६५।१)

वराहकर्णैर् दशभिर् अविध्यद् असिचर्मणी ॥ (६५।२)

दुःशासनस् तु तं दृष्ट्वा विरथं व्यायुधं कृतम् । (६६।१)

आरोप्य स्वरथे तूर्णम् अपोवाह रथान्तरम् ॥ (६६।२)

अथान्यं रथम् आस्थाय वृषसेनो महारथः । (६७।१)

कर्णस्य युधि दुर्धर्षः पुनः पृष्ठम् अपालयत् ॥ (६७।२)

दुःशासनं तु शैनेयो नवैर् नवभिर् आशुगैः । (६८।१)

विसूताश्वरथं कृत्वा ललाटे त्रिभिर् आर्पयत् ॥ (६८।२)

स त्व् अन्यं रथम् आस्थाय विधिवत् कल्पितं पुनः । (६९।१)

युयुधे पाण्डुभिः सार्धं कर्णस्याप्याययन् बलम् ॥ (६९।२)

धृष्टद्युम्नस् ततः कर्णम् अविध्यद् दशभिः शरैः । (७०।१)

द्रौपदेयास् त्रिसप्तत्या युयुधानस् तु सप्तभिः ॥ (७०।२)

भीमसेनश् चतुःषष्ट्या सहदेवश् च पञ्चभिः । (७१।१)

नकुलस् त्रिंशता बाणैः शतानीकश् च सप्तभिः । (७१।२)

शिखण्डी दशभिर् वीरो धर्मराजः शतेन तु ॥ (७१।३)

एते चान्ये च राजेन्द्र प्रवीरा जयगृद्धिनः । (७२।१)

अभ्यर्दयन् महेष्वासं सूतपुत्रं महामृधे ॥ (७२।२)

तान् सूतपुत्रो विशिखैर् दशभिर् दशभिः शितैः । (७३।१)

रथे चारु चरन् वीरः प्रत्यविध्यद् अरिंदमः ॥ (७३।२)

तत्रास्त्रवीर्यं कर्णस्य लाघवं च महात्मनः । (७४।१)

अपश्याम महाराज तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (७४।२)

न ह्य् आददानं ददृशुः संदधानं च सायकान् । (७५।१)

विमुञ्चन्तं च संरम्भाद् ददृशुस् ते महारथम् ॥ (७५।२)

द्यौर् वियद् भूर् दिशश् चाशु प्रणुन्ना निशितैः शरैः । (७६।१)

अरुणाभ्रावृताकारं तस्मिन् देशे बभौ वियत् ॥ (७६।२)

नृत्यन्न् इव हि राधेयश् चापहस्तः प्रतापवान् । (७७।१)

यैर् विद्धः प्रत्यविध्यत् तान् एकैकं त्रिगुणैः शरैः ॥ (७७।२)

दशभिर् दशभिश् चैनान् पुनर् विद्ध्वा ननाद ह । (७८।१)

साश्वसूतध्वजच्छत्रास् ततस् ते विवरं ददुः ॥ (७८।२)

तान् प्रमृद्नन् महेष्वासान् राधेयः शरवृष्टिभिः । (७९।१)

राजानीकम् असंबाधं प्राविशच्छत्रुकर्शनः ॥ (७९।२)

स रथांस् त्रिशतान् हत्वा चेदीनाम् अनिवर्तिनाम् । (८०।१)

राधेयो निशितैर् बाणैस् ततो ऽभ्यार्छद् युधिष्ठिरम् ॥ (८०।२)

ततस् ते पाण्डवा राजञ् शिखण्डी च ससात्यकिः । (८१।१)

राधेयात् परिरक्षन्तो राजानं पर्यवारयन् ॥ (८१।२)

तथैव तावकाः सर्वे कर्णं दुर्वारणं रणे । (८२।१)

यत्ताः सेनामहेष्वासाः पर्यरक्षन्त सर्वशः ॥ (८२।२)

नानावादित्रघोषाश् च प्रादुरासन् विशां पते । (८३।१)

सिंहनादश् च संजज्ञे शूराणाम् अनिवर्तिनाम् ॥ (८३।२)

ततः पुनः समाजग्मुर् अभीताः कुरुपाण्डवाः । (८४।१)

युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः सूतपुत्रमुखा वयम् ॥ (८४।२)