वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततः पुनः स गाङ्गेयम् अभिवाद्य पितामहम् । (१।२)

प्राञ्जलिर् नियतो भूत्वा पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः ॥ (१।३)

के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक् । (२।१)

चतुर्णाम् आश्रमाणां च राजधर्माश्च के मताः ॥ (२।२)

केन स्विद् वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते । (३।१)

केन पौराश्च भृत्याश्च वर्धन्ते भरतर्षभ ॥ (३।२)

कोशं दण्डं च दुर्गं च सहायान्मन्त्रिणस्तथा । (४।१)

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् कीदृशान् वर्जयेन्नृपः ॥ (४।२)

केषु विश्वसितव्यं स्याद् राज्ञां कस्यांचिद् आपदि । (५।१)

कुतो वात्मा दृढो रक्ष्यस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (५।२)

भीष्म उवाच । (६।१)

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । (६।२)

ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ (६।३)

अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा । (७।१)

प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचम् अद्रोह एव च ॥ (७।२)

आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः । (८।१)

ब्राह्मणस्य तु यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि केवलम् ॥ (८।२)

दमम् एव महाराज धर्मम् आहुः पुरातनम् । (९।१)

स्वाध्यायो ऽध्यापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते ॥ (९।२)

तं चेद् वित्तम् उपागच्छेद् वर्तमानं स्वकर्मणि । (१०।१)

अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥ (१०।२)

कुर्वीतापत्यसंतानम् अथो दद्याद् यजेत च । (११।१)

संविभज्य हि भोक्तव्यं धनं सद्भिर् इतीष्यते ॥ (११।२)

परिनिष्ठितकार्यस्तु स्वाध्यायेनैव ब्राह्मणः । (१२।१)

कुर्याद् अन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते ॥ (१२।२)

क्षत्रियस्यापि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत । (१३।१)

दद्याद् राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत् ॥ (१३।२)

नाध्यापयेद् अधीयीत प्रजाश्च परिपालयेत् । (१४।१)

नित्योद्युक्तो दस्युवधे रणे कुर्यात् पराक्रमम् ॥ (१४।२)

ये च क्रतुभिर् ईजानाः श्रुतवन्तश्च भूमिपाः । (१५।१)

य एवाहवजेतारस्त एषां लोकजित्तमाः ॥ (१५।२)

अविक्षतेन देहेन समराद् यो निवर्तते । (१६।१)

क्षत्रियो नास्य तत् कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ (१६।२)

वधं हि क्षत्रबन्धूनां धर्मम् आहुः प्रधानतः । (१७।१)

नास्य कृत्यतमं किंचिद् अन्यद् दस्युनिबर्हणात् ॥ (१७।२)

दानम् अध्ययनं यज्ञो योगः क्षेमो विधीयते । (१८।१)

तस्माद् राज्ञा विशेषेण योद्धव्यं धर्मम् ईप्सता ॥ (१८।२)

स्वेषु धर्मेष्ववस्थाप्य प्रजाः सर्वा महीपतिः । (१९।१)

धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत् ॥ (१९।२)

परिनिष्ठितकार्यः स्यान्नृपतिः परिपालनात् । (२०।१)

कुर्याद् अन्यन्न वा कुर्याद् ऐन्द्रो राजन्य उच्यते ॥ (२०।२)

वैश्यस्यापीह यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत । (२१।१)

दानम् अध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः ॥ (२१।२)

पितृवत् पालयेद् वैश्यो युक्तः सर्वपशून् इह । (२२।१)

विकर्म तद् भवेद् अन्यत् कर्म यद् यत् समाचरेत् । (२२।२)

रक्षया स हि तेषां वै महत् सुखम् अवाप्नुयात् ॥ (२२।३)

प्रजापतिर् हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् । (२३।१)

ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः ॥ (२३।२)

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् । (२४।१)

षण्णाम् एकां पिबेद् धेनुं शताच्च मिथुनं हरेत् ॥ (२४।२)

लये च सप्तमो भागस्तथा शृङ्गे कला खुरे । (२५।१)

सस्यस्य सर्वबीजानाम् एषा सांवत्सरी भृतिः ॥ (२५।२)

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशून् इति । (२६।१)

वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथंचन ॥ (२६।२)

शूद्रस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि भारत । (२७।१)

प्रजापतिर् हि वर्णानां दासं शूद्रम् अकल्पयत् ॥ (२७।२)

तस्माच्छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते । (२८।१)

तेषां शुश्रूषणाच्चैव महत् सुखम् अवाप्नुयात् ॥ (२८।२)

शूद्र एतान् परिचरेत् त्रीन् वर्णान् अनसूयकः । (२९।१)

संचयांश्च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथंचन ॥ (२९।२)

पापीयान् हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद् गरीयसः । (३०।१)

राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः ॥ (३०।२)

तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् । (३१।१)

अवश्यभरणीयो हि वर्णानां शूद्र उच्यते ॥ (३१।२)

छत्रं वेष्टनम् औशीरम् उपानद् व्यजनानि च । (३२।१)

यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे ॥ (३२।२)

अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि द्विजातिभिः । (३३।१)

शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत् ॥ (३३।२)

यश्च कश्चिद् द्विजातीनां शूद्रः शुश्रूषुर् आव्रजेत् । (३४।१)

कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर् वृत्तिं धर्मविदो जनाः । (३४।२)

देयः पिण्डो ऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ ॥ (३४।३)

शूद्रेण च न हातव्यो भर्ता कस्यांचिद् आपदि । (३५।१)

अतिरेकेण भर्तव्यो भर्ता द्रव्यपरिक्षये । (३५।२)

न हि स्वम् अस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्यधनो ह्यसौ ॥ (३५।३)

उक्तस्त्रयाणां वर्णानां यज्ञस्त्रय्यैव भारत । (३६।१)

स्वाहाकारनमस्कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते ॥ (३६।२)

ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर् यजेत व्रतवान् स्वयम् । (३७।१)

पूर्णपात्रमयीम् आहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम् ॥ (३७।२)

शूद्रः पैजवनो नाम सहस्राणां शतं ददौ । (३८।१)

ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणाम् इति नः श्रुतम् ॥ (३८।२)

अतो हि सर्ववर्णानां श्रद्धायज्ञो विधीयते । (३९।१)

दैवतं हि महच्छ्रद्धा पवित्रं यजतां च यत् ॥ (३९।२)

दैवतं परमं विप्राः स्वेन स्वेन परस्परम् । (४०।१)

अयजन् इह सत्रैस्ते तैस्तैः कामैः सनातनैः ॥ (४०।२)

संसृष्टा ब्राह्मणैर् एव त्रिषु वर्णेषु सृष्टयः । (४१।१)

देवानाम् अपि ये देवा यद् ब्रूयुस्ते परं हि तत् । (४१।२)

तस्माद् वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया ॥ (४१।३)

ऋग्यजुःसामवित् पूज्यो नित्यं स्याद् देववद् द्विजः । (४२।१)

अनृग्यजुर् असामा तु प्राजापत्य उपद्रवः ॥ (४२।२)

यज्ञो मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत । (४३।१)

नास्य यज्ञहनो देवा ईहन्ते नेतरे जनाः । (४३।२)

तस्मात् सर्वेषु वर्णेषु श्रद्धायज्ञो विधीयते ॥ (४३।३)

स्वं दैवतं ब्राह्मणाः स्वेन नित्यं परान् वर्णान् अयजन्न् एवम् आसीत् । (४४।१)

आरोचिता नः सुमहान् स धर्मः सृष्टो ब्रह्मणा त्रिषु वर्णेषु दृष्टः ॥ (४४।२)

तस्माद् वर्णा ऋजवो जातिधर्माः संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः । (४५।१)

एकं साम यजुर् एकम् ऋग् एका विप्रश्चैको ऽनिश्चयस्तेषु दृष्टः ॥ (४५।२)

अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । (४६।१)

वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुम् इच्छताम् ॥ (४६।२)

उदिते ऽनुदिते वापि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । (४७।१)

वह्निं जुहोति धर्मेण श्रद्धा वै कारणं महत् ॥ (४७।२)

यत् स्कन्नम् अस्य तत् पूर्वं यद् अस्कन्नं तद् उत्तरम् । (४८।१)

बहूनि यज्ञरूपाणि नानाकर्मफलानि च ॥ (४८।२)

तानि यः संविजानाति ज्ञाननिश्चयनिश्चितः । (४९।१)

द्विजातिः श्रद्धयोपेतः स यष्टुं पुरुषो ऽर्हति ॥ (४९।२)

स्तेनो वा यदि वा पापो यदि वा पापकृत्तमः । (५०।१)

यष्टुम् इच्छति यज्ञं यः साधुम् एव वदन्ति तम् ॥ (५०।२)

ऋषयस्तं प्रशंसन्ति साधु चैतद् असंशयम् । (५१।१)

सर्वथा सर्ववर्णैर् हि यष्टव्यम् इति निश्चयः । (५१।२)

न हि यज्ञसमं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ (५१।३)

तस्माद् यष्टव्यम् इत्याहुः पुरुषेणानसूयता । (५२।१)

श्रद्धापवित्रम् आश्रित्य यथाशक्ति प्रयच्छता ॥ (५२।२)