MBh, 16, 5
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो ययुर् दारुकः केशवश्च बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः । (१।२)
tato yayur dārukaḥ keśavaśca babhruśca rāmasya padaṃ patantaḥ |
अथापश्यन् रामम् अनन्तवीर्यं वृक्षे स्थितं चिन्तयानं विविक्ते ॥ (१।३)
athāpaśyan rāmam anantavīryaṃ vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte ||
ततः समासाद्य महानुभावः कृष्णस्तदा दारुकम् अन्वशासत् । (२।१)
tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ kṛṣṇastadā dārukam anvaśāsat |
गत्वा कुरूञ्शीघ्रम् इमं महान्तं पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम् ॥ (२।२)
gatvā kurūñśīghram imaṃ mahāntaṃ pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām ||
ततो ऽर्जुनः क्षिप्रम् इहोपयातु श्रुत्वा मृतान् यादवान् ब्रह्मशापात् । (३।१)
tato 'rjunaḥ kṣipram ihopayātu śrutvā mṛtān yādavān brahmaśāpāt |
इत्येवम् उक्तः स ययौ रथेन कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः ॥ (३।२)
ityevam uktaḥ sa yayau rathena kurūṃstadā dāruko naṣṭacetāḥ ||
ततो गते दारुके केशवो ऽथ दृष्ट्वान्तिके बभ्रुम् उवाच वाक्यम् । (४।१)
tato gate dāruke keśavo 'tha dṛṣṭvāntike babhrum uvāca vākyam |
स्त्रियो भवान् रक्षतु यातु शीघ्रं नैता हिंस्युर् दस्यवो वित्तलोभात् ॥ (४।२)
striyo bhavān rakṣatu yātu śīghraṃ naitā hiṃsyur dasyavo vittalobhāt ||
स प्रस्थितः केशवेनानुशिष्टो मदातुरो ज्ञातिवधार्दितश्च । (५।१)
sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo madāturo jñātivadhārditaśca |
तं वै यान्तं संनिधौ केशवस्य त्वरन्तम् एकं सहसैव बभ्रुम् । (५।२)
taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya tvarantam ekaṃ sahasaiva babhrum |
ब्रह्मानुशप्तम् अवधीन्महद् वै कूटोन्मुक्तं मुसलं लुब्धकस्य ॥ (५।३)
brahmānuśaptam avadhīnmahad vai kūṭonmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya ||
ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुम् आह कृष्णो वाक्यं भ्रातरम् अग्रजं तु । (६।१)
tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrum āha kṛṣṇo vākyaṃ bhrātaram agrajaṃ tu |
इहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम यावत् स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि ॥ (६।२)
ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma yāvat striyo jñātivaśāḥ karomi ||
ततः पुरीं द्वारवतीं प्रविश्य जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम् । (७।१)
tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam |
स्त्रियो भवान् रक्षतु नः समग्रा धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन् । (७।२)
striyo bhavān rakṣatu naḥ samagrā dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan |
रामो वनान्ते प्रतिपालयन्माम् आस्ते ऽद्याहं तेन समागमिष्ये ॥ (७।३)
rāmo vanānte pratipālayanmām āste 'dyāhaṃ tena samāgamiṣye ||
दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां राज्ञां च पूर्वं कुरुपुंगवानाम् । (८।१)
dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānām |
नाहं विना यदुभिर् यादवानां पुरीम् इमां द्रष्टुम् इहाद्य शक्तः ॥ (८।२)
nāhaṃ vinā yadubhir yādavānāṃ purīm imāṃ draṣṭum ihādya śaktaḥ ||
तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे रामेण सार्धं वनम् अभ्युपेत्य । (९।१)
tapaścariṣyāmi nibodha tanme rāmeṇa sārdhaṃ vanam abhyupetya |
इतीदम् उक्त्वा शिरसास्य पादौ संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम ॥ (९।२)
itīdam uktvā śirasāsya pādau saṃspṛśya kṛṣṇastvarito jagāma ||
ततो महान्निनदः प्रादुरासीत् सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य । (१०।१)
tato mahānninadaḥ prādurāsīt sastrīkumārasya purasya tasya |
अथाब्रवीत् केशवः संनिवर्त्य शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम् ॥ (१०।२)
athābravīt keśavaḥ saṃnivartya śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām ||
पुरीम् इमाम् एष्यति सव्यसाची स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः । (११।१)
purīm imām eṣyati savyasācī sa vo duḥkhānmocayitā narāgryaḥ |
ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श रामं वने स्थितम् एकं विविक्ते ॥ (११।२)
tato gatvā keśavastaṃ dadarśa rāmaṃ vane sthitam ekaṃ vivikte ||
अथापश्यद् योगयुक्तस्य तस्य नागं मुखान्निःसरन्तं महान्तम् । (१२।१)
athāpaśyad yogayuktasya tasya nāgaṃ mukhānniḥsarantaṃ mahāntam |
श्वेतं ययौ स ततः प्रेक्ष्यमाणो महार्णवो येन महानुभावः ॥ (१२।२)
śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ ||
सहस्रशीर्षः पर्वताभोगवर्ष्मा रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य । (१३।१)
sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya |
सम्यक् च तं सागरः प्रत्यगृह्णान् नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः ॥ (१३।२)
samyak ca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇān nāgā divyāḥ saritaścaiva puṇyāḥ ||
कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च पृथुश्रवा वरुणः कुञ्जरश्च । (१४।१)
karkoṭako vāsukistakṣakaśca pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraśca |
मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकस् तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ॥ (१४।२)
miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkas tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā ||
ह्रादः क्राथः शितिकण्ठो ऽग्रतेजास् तथा नागौ चक्रमन्दातिषण्डौ । (१५।१)
hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho 'gratejās tathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau |
नागश्रेष्ठो दुर्मुखश्चाम्बरीषः स्वयं राजा वरुणश्चापि राजन् । (१५।२)
nāgaśreṣṭho durmukhaścāmbarīṣaḥ svayaṃ rājā varuṇaścāpi rājan |
प्रत्युद्गम्य स्वागतेनाभ्यनन्दंस् ते ऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः ॥ (१५।३)
pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃs te 'pūjayaṃścārghyapādyakriyābhiḥ ||
ततो गते भ्रातरि वासुदेवो जानन् सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः । (१६।१)
tato gate bhrātari vāsudevo jānan sarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ |
वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो भूमौ ततः संविवेशाग्र्यतेजाः ॥ (१६।२)
vane śūnye vicaraṃścintayāno bhūmau tataḥ saṃviveśāgryatejāḥ ||
सर्वं हि तेन प्राक् तदा वित्तम् आसीद् गान्धार्या यद् वाक्यम् उक्तः स पूर्वम् । (१७।१)
sarvaṃ hi tena prāk tadā vittam āsīd gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam |
दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः ॥ (१७।२)
durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte yaccāpyuktaṃ tacca sasmāra kṛṣṇaḥ ||
स चिन्तयानो ऽन्धकवृष्णिनाशं कुरुक्षयं चैव महानुभावः । (१८।१)
sa cintayāno 'ndhakavṛṣṇināśaṃ kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ |
मेने ततः संक्रमणस्य कालं ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम् ॥ (१८।२)
mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ tataścakārendriyasaṃnirodham ||
स संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु शिश्ये महायोगम् उपेत्य कृष्णः । (१९।१)
sa saṃniruddhendriyavāṅmanāstu śiśye mahāyogam upetya kṛṣṇaḥ |
जराथ तं देशम् उपाजगाम लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुर् उग्रः ॥ (१९।२)
jarātha taṃ deśam upājagāma lubdhastadānīṃ mṛgalipsur ugraḥ ||
स केशवं योगयुक्तं शयानं मृगाशङ्की लुब्धकः सायकेन । (२०।१)
sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena |
जराविध्यत् पादतले त्वरावांस् तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर् जगाम । (२०।२)
jarāvidhyat pādatale tvarāvāṃs taṃ cābhitastajjighṛkṣur jagāma |
अथापश्यत् पुरुषं योगयुक्तं पीताम्बरं लुब्धको ऽनेकबाहुम् ॥ (२०।३)
athāpaśyat puruṣaṃ yogayuktaṃ pītāmbaraṃ lubdhako 'nekabāhum ||
मत्वात्मानम् अपराद्धं स तस्य जग्राह पादौ शिरसा चार्तरूपः । (२१।१)
matvātmānam aparāddhaṃ sa tasya jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ |
आश्वासयत् तं महात्मा तदानीं गच्छन्न् ऊर्ध्वं रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या ॥ (२१।२)
āśvāsayat taṃ mahātmā tadānīṃ gacchann ūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā ||
दिवं प्राप्तं वासवो ऽथाश्विनौ च रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे । (२२।१)
divaṃ prāptaṃ vāsavo 'thāśvinau ca rudrādityā vasavaścātha viśve |
प्रत्युद्ययुर् मुनयश्चापि सिद्धा गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥ (२२।२)
pratyudyayur munayaścāpi siddhā gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ ||
ततो राजन् भगवान् उग्रतेजा नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च । (२३।१)
tato rājan bhagavān ugratejā nārāyaṇaḥ prabhavaścāvyayaśca |
योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या स्थानं प्राप स्वं महात्माप्रमेयम् ॥ (२३।२)
yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmāprameyam ||
ततो देवैर् ऋषिभिश्चापि कृष्णः समागतश्चारणैश्चैव राजन् । (२४।१)
tato devair ṛṣibhiścāpi kṛṣṇaḥ samāgataścāraṇaiścaiva rājan |
गन्धर्वाग्र्यैर् अप्सरोभिर् वराभिः सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः ॥ (२४।२)
gandharvāgryair apsarobhir varābhiḥ siddhaiḥ sādhyaiścānataiḥ pūjyamānaḥ ||
ते वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राजन् मुनिश्रेष्ठा वाग्भिर् आनर्चुर् ईशम् । (२५।१)
te vai devāḥ pratyanandanta rājan muniśreṣṭhā vāgbhir ānarcur īśam |
गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः स्तुवन्तः प्रीत्या चैनं पुरुहूतो ऽभ्यनन्दत् ॥ (२५।२)
gandharvāścāpyupatasthuḥ stuvantaḥ prītyā cainaṃ puruhūto 'bhyanandat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.