महाभारतMahābhārata

MBh, 16, 5

1983 of 1995 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

ततो ययुर् दारुकः केशवश्च बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः । (१।२)

tato yayur dārukaḥ keśavaśca babhruśca rāmasya padaṃ patantaḥ |

1.3१.३

अथापश्यन् रामम् अनन्तवीर्यं वृक्षे स्थितं चिन्तयानं विविक्ते ॥ (१।३)

athāpaśyan rāmam anantavīryaṃ vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte ||

2.1२.१

ततः समासाद्य महानुभावः कृष्णस्तदा दारुकम् अन्वशासत् । (२।१)

tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ kṛṣṇastadā dārukam anvaśāsat |

2.2२.२

गत्वा कुरूञ्शीघ्रम् इमं महान्तं पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम् ॥ (२।२)

gatvā kurūñśīghram imaṃ mahāntaṃ pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām ||

3.1३.१

ततो ऽर्जुनः क्षिप्रम् इहोपयातु श्रुत्वा मृतान् यादवान् ब्रह्मशापात् । (३।१)

tato 'rjunaḥ kṣipram ihopayātu śrutvā mṛtān yādavān brahmaśāpāt |

3.2३.२

इत्येवम् उक्तः स ययौ रथेन कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः ॥ (३।२)

ityevam uktaḥ sa yayau rathena kurūṃstadā dāruko naṣṭacetāḥ ||

4.1४.१

ततो गते दारुके केशवो ऽथ दृष्ट्वान्तिके बभ्रुम् उवाच वाक्यम् । (४।१)

tato gate dāruke keśavo 'tha dṛṣṭvāntike babhrum uvāca vākyam |

4.2४.२

स्त्रियो भवान् रक्षतु यातु शीघ्रं नैता हिंस्युर् दस्यवो वित्तलोभात् ॥ (४।२)

striyo bhavān rakṣatu yātu śīghraṃ naitā hiṃsyur dasyavo vittalobhāt ||

5.1५.१

स प्रस्थितः केशवेनानुशिष्टो मदातुरो ज्ञातिवधार्दितश्च । (५।१)

sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo madāturo jñātivadhārditaśca |

5.2५.२

तं वै यान्तं संनिधौ केशवस्य त्वरन्तम् एकं सहसैव बभ्रुम् । (५।२)

taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya tvarantam ekaṃ sahasaiva babhrum |

5.3५.३

ब्रह्मानुशप्तम् अवधीन्महद् वै कूटोन्मुक्तं मुसलं लुब्धकस्य ॥ (५।३)

brahmānuśaptam avadhīnmahad vai kūṭonmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya ||

6.1६.१

ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुम् आह कृष्णो वाक्यं भ्रातरम् अग्रजं तु । (६।१)

tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrum āha kṛṣṇo vākyaṃ bhrātaram agrajaṃ tu |

6.2६.२

इहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम यावत् स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि ॥ (६।२)

ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma yāvat striyo jñātivaśāḥ karomi ||

7.1७.१

ततः पुरीं द्वारवतीं प्रविश्य जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम् । (७।१)

tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam |

7.2७.२

स्त्रियो भवान् रक्षतु नः समग्रा धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन् । (७।२)

striyo bhavān rakṣatu naḥ samagrā dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan |

7.3७.३

रामो वनान्ते प्रतिपालयन्माम् आस्ते ऽद्याहं तेन समागमिष्ये ॥ (७।३)

rāmo vanānte pratipālayanmām āste 'dyāhaṃ tena samāgamiṣye ||

8.1८.१

दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां राज्ञां च पूर्वं कुरुपुंगवानाम् । (८।१)

dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānām |

8.2८.२

नाहं विना यदुभिर् यादवानां पुरीम् इमां द्रष्टुम् इहाद्य शक्तः ॥ (८।२)

nāhaṃ vinā yadubhir yādavānāṃ purīm imāṃ draṣṭum ihādya śaktaḥ ||

9.1९.१

तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे रामेण सार्धं वनम् अभ्युपेत्य । (९।१)

tapaścariṣyāmi nibodha tanme rāmeṇa sārdhaṃ vanam abhyupetya |

9.2९.२

इतीदम् उक्त्वा शिरसास्य पादौ संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम ॥ (९।२)

itīdam uktvā śirasāsya pādau saṃspṛśya kṛṣṇastvarito jagāma ||

10.1१०.१

ततो महान्निनदः प्रादुरासीत् सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य । (१०।१)

tato mahānninadaḥ prādurāsīt sastrīkumārasya purasya tasya |

10.2१०.२

अथाब्रवीत् केशवः संनिवर्त्य शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम् ॥ (१०।२)

athābravīt keśavaḥ saṃnivartya śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām ||

11.1११.१

पुरीम् इमाम् एष्यति सव्यसाची स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः । (११।१)

purīm imām eṣyati savyasācī sa vo duḥkhānmocayitā narāgryaḥ |

11.2११.२

ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श रामं वने स्थितम् एकं विविक्ते ॥ (११।२)

tato gatvā keśavastaṃ dadarśa rāmaṃ vane sthitam ekaṃ vivikte ||

12.1१२.१

अथापश्यद् योगयुक्तस्य तस्य नागं मुखान्निःसरन्तं महान्तम् । (१२।१)

athāpaśyad yogayuktasya tasya nāgaṃ mukhānniḥsarantaṃ mahāntam |

12.2१२.२

श्वेतं ययौ स ततः प्रेक्ष्यमाणो महार्णवो येन महानुभावः ॥ (१२।२)

śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ ||

13.1१३.१

सहस्रशीर्षः पर्वताभोगवर्ष्मा रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य । (१३।१)

sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya |

13.2१३.२

सम्यक् च तं सागरः प्रत्यगृह्णान् नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः ॥ (१३।२)

samyak ca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇān nāgā divyāḥ saritaścaiva puṇyāḥ ||

14.1१४.१

कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च पृथुश्रवा वरुणः कुञ्जरश्च । (१४।१)

karkoṭako vāsukistakṣakaśca pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraśca |

14.2१४.२

मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकस् तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ॥ (१४।२)

miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkas tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā ||

15.1१५.१

ह्रादः क्राथः शितिकण्ठो ऽग्रतेजास् तथा नागौ चक्रमन्दातिषण्डौ । (१५।१)

hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho 'gratejās tathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau |

15.2१५.२

नागश्रेष्ठो दुर्मुखश्चाम्बरीषः स्वयं राजा वरुणश्चापि राजन् । (१५।२)

nāgaśreṣṭho durmukhaścāmbarīṣaḥ svayaṃ rājā varuṇaścāpi rājan |

15.3१५.३

प्रत्युद्गम्य स्वागतेनाभ्यनन्दंस् ते ऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः ॥ (१५।३)

pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃs te 'pūjayaṃścārghyapādyakriyābhiḥ ||

16.1१६.१

ततो गते भ्रातरि वासुदेवो जानन् सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः । (१६।१)

tato gate bhrātari vāsudevo jānan sarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ |

16.2१६.२

वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो भूमौ ततः संविवेशाग्र्यतेजाः ॥ (१६।२)

vane śūnye vicaraṃścintayāno bhūmau tataḥ saṃviveśāgryatejāḥ ||

17.1१७.१

सर्वं हि तेन प्राक् तदा वित्तम् आसीद् गान्धार्या यद् वाक्यम् उक्तः स पूर्वम् । (१७।१)

sarvaṃ hi tena prāk tadā vittam āsīd gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam |

17.2१७.२

दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः ॥ (१७।२)

durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte yaccāpyuktaṃ tacca sasmāra kṛṣṇaḥ ||

18.1१८.१

स चिन्तयानो ऽन्धकवृष्णिनाशं कुरुक्षयं चैव महानुभावः । (१८।१)

sa cintayāno 'ndhakavṛṣṇināśaṃ kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ |

18.2१८.२

मेने ततः संक्रमणस्य कालं ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम् ॥ (१८।२)

mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ tataścakārendriyasaṃnirodham ||

19.1१९.१

स संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु शिश्ये महायोगम् उपेत्य कृष्णः । (१९।१)

sa saṃniruddhendriyavāṅmanāstu śiśye mahāyogam upetya kṛṣṇaḥ |

19.2१९.२

जराथ तं देशम् उपाजगाम लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुर् उग्रः ॥ (१९।२)

jarātha taṃ deśam upājagāma lubdhastadānīṃ mṛgalipsur ugraḥ ||

20.1२०.१

स केशवं योगयुक्तं शयानं मृगाशङ्की लुब्धकः सायकेन । (२०।१)

sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena |

20.2२०.२

जराविध्यत् पादतले त्वरावांस् तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर् जगाम । (२०।२)

jarāvidhyat pādatale tvarāvāṃs taṃ cābhitastajjighṛkṣur jagāma |

20.3२०.३

अथापश्यत् पुरुषं योगयुक्तं पीताम्बरं लुब्धको ऽनेकबाहुम् ॥ (२०।३)

athāpaśyat puruṣaṃ yogayuktaṃ pītāmbaraṃ lubdhako 'nekabāhum ||

21.1२१.१

मत्वात्मानम् अपराद्धं स तस्य जग्राह पादौ शिरसा चार्तरूपः । (२१।१)

matvātmānam aparāddhaṃ sa tasya jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ |

21.2२१.२

आश्वासयत् तं महात्मा तदानीं गच्छन्न् ऊर्ध्वं रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या ॥ (२१।२)

āśvāsayat taṃ mahātmā tadānīṃ gacchann ūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā ||

22.1२२.१

दिवं प्राप्तं वासवो ऽथाश्विनौ च रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे । (२२।१)

divaṃ prāptaṃ vāsavo 'thāśvinau ca rudrādityā vasavaścātha viśve |

22.2२२.२

प्रत्युद्ययुर् मुनयश्चापि सिद्धा गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥ (२२।२)

pratyudyayur munayaścāpi siddhā gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ ||

23.1२३.१

ततो राजन् भगवान् उग्रतेजा नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च । (२३।१)

tato rājan bhagavān ugratejā nārāyaṇaḥ prabhavaścāvyayaśca |

23.2२३.२

योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या स्थानं प्राप स्वं महात्माप्रमेयम् ॥ (२३।२)

yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmāprameyam ||

24.1२४.१

ततो देवैर् ऋषिभिश्चापि कृष्णः समागतश्चारणैश्चैव राजन् । (२४।१)

tato devair ṛṣibhiścāpi kṛṣṇaḥ samāgataścāraṇaiścaiva rājan |

24.2२४.२

गन्धर्वाग्र्यैर् अप्सरोभिर् वराभिः सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः ॥ (२४।२)

gandharvāgryair apsarobhir varābhiḥ siddhaiḥ sādhyaiścānataiḥ pūjyamānaḥ ||

25.1२५.१

ते वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राजन् मुनिश्रेष्ठा वाग्भिर् आनर्चुर् ईशम् । (२५।१)

te vai devāḥ pratyanandanta rājan muniśreṣṭhā vāgbhir ānarcur īśam |

25.2२५.२

गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः स्तुवन्तः प्रीत्या चैनं पुरुहूतो ऽभ्यनन्दत् ॥ (२५।२)

gandharvāścāpyupatasthuḥ stuvantaḥ prītyā cainaṃ puruhūto 'bhyanandat ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 16, 5

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit