MBh, 12, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
संतोषो वै स्वर्गतमः संतोषः परमं सुखम् । (२।१)
saṃtoṣo vai svargatamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham |
तुष्टेर् न किंचित् परतः सुसम्यक् परितिष्ठति ॥ (२।२)
tuṣṭer na kiṃcit parataḥ susamyak paritiṣṭhati ||
यदा संहरते कामान् कूर्मो ऽङ्गानीव सर्वशः । (३।१)
yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ |
तदात्मज्योतिर् आत्मैव स्वात्मनैव प्रसीदति ॥ (३।२)
tadātmajyotir ātmaiva svātmanaiva prasīdati ||
यदासौ सर्वभूतानां न क्रुध्यति न दुष्यति । (५।१)
yadāsau sarvabhūtānāṃ na krudhyati na duṣyati |
एवं कौन्तेय भूतानि तं तं धर्मं तथा तथा । (६।१)
evaṃ kaunteya bhūtāni taṃ taṃ dharmaṃ tathā tathā |
तदा तदा प्रपश्यन्ति तस्माद् बुध्यस्व भारत ॥ (६।२)
tadā tadā prapaśyanti tasmād budhyasva bhārata ||
यज्ञम् एके प्रशंसन्ति संन्यासम् अपरे जनाः । (८।१)
yajñam eke praśaṃsanti saṃnyāsam apare janāḥ |
दानम् एके प्रशंसन्ति केचिद् एव प्रतिग्रहम् । (८।२)
dānam eke praśaṃsanti kecid eva pratigraham |
केचित् सर्वं परित्यज्य तूष्णीं ध्यायन्त आसते ॥ (८।३)
kecit sarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate ||
राज्यम् एके प्रशंसन्ति सर्वेषां परिपालनम् । (९।१)
rājyam eke praśaṃsanti sarveṣāṃ paripālanam |
हत्वा भित्त्वा च छित्त्वा च केचिद् एकान्तशीलिनः ॥ (९।२)
hatvā bhittvā ca chittvā ca kecid ekāntaśīlinaḥ ||
एतत् सर्वं समालोक्य बुधानाम् एष निश्चयः । (१०।१)
etat sarvaṃ samālokya budhānām eṣa niścayaḥ |
अद्रोहेणैव भूतानां यो धर्मः स सतां मतः ॥ (१०।२)
adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ ||
अद्रोहः सत्यवचनं संविभागो धृतिः क्षमा । (११।१)
adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dhṛtiḥ kṣamā |
प्रजनः स्वेषु दारेषु मार्दवं ह्रीर् अचापलम् ॥ (११।२)
prajanaḥ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hrīr acāpalam ||
धनं धर्मप्रधानेष्टं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् । (१२।१)
dhanaṃ dharmapradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt |
यो हि राज्ये स्थितः शश्वद् वशी तुल्यप्रियाप्रियः । (१३।१)
yo hi rājye sthitaḥ śaśvad vaśī tulyapriyāpriyaḥ |
क्षत्रियो यज्ञशिष्टाशी राजशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ (१३।२)
kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārthatattvavit ||
धर्मे वर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मवित् ॥ (१४।२)
dharme vartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmavit ||
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वने वन्येन वर्तयन् । (१५।१)
putrasaṃkrāmitaśrīstu vane vanyena vartayan |
विधिना श्रामणेनैव कुर्यात् कालम् अतन्द्रितः ॥ (१५।२)
vidhinā śrāmaṇenaiva kuryāt kālam atandritaḥ ||
तस्यायं च परश्चैव लोकः स्यात् सफलो नृप । (१६।२)
tasyāyaṃ ca paraścaiva lokaḥ syāt saphalo nṛpa |
निर्वाणं तु सुदुष्पारं बहुविघ्नं च मे मतम् ॥ (१६।३)
nirvāṇaṃ tu suduṣpāraṃ bahuvighnaṃ ca me matam ||
एवं धर्मम् अनुक्रान्ताः सत्यदानतपःपराः । (१७।१)
evaṃ dharmam anukrāntāḥ satyadānatapaḥparāḥ |
आनृशंस्यगुणैर् युक्ताः कामक्रोधविवर्जिताः ॥ (१७।२)
ānṛśaṃsyaguṇair yuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ ||
प्रजानां पालने युक्ता दमम् उत्तमम् आस्थिताः । (१८।१)
prajānāṃ pālane yuktā damam uttamam āsthitāḥ |
गोब्राह्मणार्थं युद्धेन सम्प्राप्ता गतिम् उत्तमाम् ॥ (१८।२)
gobrāhmaṇārthaṃ yuddhena samprāptā gatim uttamām ||
साध्या राजर्षिसंघाश्च धर्मम् एतं समाश्रिताः । (१९।२)
sādhyā rājarṣisaṃghāśca dharmam etaṃ samāśritāḥ |
अप्रमत्तास्ततः स्वर्गं प्राप्ताः पुण्यैः स्वकर्मभिः ॥ (१९।३)
apramattāstataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.