वैशंपायन उवाच । (१।१)

प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुषम् । (१।२)

विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह ॥ (१।३)

ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा । (२।१)

उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वम् इदं शनैः ॥ (२।२)

कस्य त्वं सुरगर्भाभे का चासि वरवर्णिनि । (३।१)

केन कार्येण सुश्रोणि कुतश्चागमनं तव ॥ (३।२)

यदि वास्य वनस्यासि देवता यदि वाप्सराः । (४।१)

आचक्ष्व मम तत् सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि ॥ (४।२)

हिडिम्बोवाच । (५।१)

यद् एतत् पश्यसि वनं नीलमेघनिभं महत् । (५।२)

निवासो राक्षसस्यैतद्धिडिम्बस्य ममैव च ॥ (५।३)

तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्धि भामिनि । (६।१)

भ्रात्रा संप्रेषिताम् आर्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता ॥ (६।२)

क्रूरबुद्धेर् अहं तस्य वचनाद् आगता इह । (७।१)

अद्राक्षं हेमवर्णाभं तव पुत्रं महौजसम् ॥ (७।२)

ततो ऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे । (८।१)

चोदिता तव पुत्रस्य मन्मथेन वशानुगा ॥ (८।२)

ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः । (९।१)

अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया ॥ (९।२)

चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः । (१०।१)

स्वयम् एवागतो हन्तुम् इमान् सर्वांस्तवात्मजान् ॥ (१०।२)

स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता । (११।१)

बलाद् इतो विनिष्पिष्य व्यपकृष्टो महात्मना ॥ (११।२)

विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम् । (१२।१)

पश्यध्वं युधि विक्रान्तावेतौ तौ नरराक्षसौ । (१२।२)

युध्यन्तौ विजयाकाङ्क्षी राक्षसो मन्दबुद्धिमान् । (१२।३)

न वाञ्छे ऽहं जीवितं भ्रातुः कदा ये दुष्टकर्मणः ॥ (१२।४)

वैशंपायन उवाच । (१३।१)

तस्याः श्रुत्वैव वचनम् उत्पपात युधिष्ठिरः । (१३।२)

अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान् ॥ (१३।३)

तौ ते ददृशुर् आसक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम् । (१४।१)

काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव रणोत्कटौ ॥ (१४।२)

तावन्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ परस्परम् । (१५।१)

दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः ॥ (१५।२)

वसुधारेणुसंवीतौ वसुधाधरसंनिभौ । (१६।१)

विभ्राजेतां यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ । (१६।२)

ते पश्यन्तो महद् युद्धं सर्वे व्यथितचेतसः ॥ (१६।३)

राक्षसेन तथा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य तु । (१७।१)

चिरप्रयुद्धौ तौ दृष्ट्वा त्वन्योन्यवधकाङ्क्षया । (१७।२)

उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ् शनकैर् इव ॥ (१७।३)

भीम मा भैर् महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम् । (१८।१)

समेतं भीमरूपेण प्रसुप्ताः श्रमकर्शिताः ॥ (१८।२)

साहाय्ये ऽस्मि स्थितः पार्थ योधयिष्यामि राक्षसम् । (१९।१)

नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः ॥ (१९।२)

भीम उवाच । (२०।१)

उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया । (२०।२)

न जात्वयं पुनर् जीवेन् मद्बाह्वन्तरम् आगतः । (२०।३)

भुजयोर् अन्तरं प्राप्तो भीमसेनस्य राक्षसः । (२०।४)

अमुक्त्वा पार्थ वीर्येण मृतो मा भूद् इति ध्वनिः । (२०।५)

अयम् अस्मान् न नो हन्याज्जातु वै पार्थ राक्षसः । (२०।६)

जीवन्तं न प्रमोक्ष्यामि मा भैषीर् भरतर्षभ ॥ (२०।७)

अर्जुन उवाच । (२१।१)

पूर्वरात्रे प्रबुद्धो ऽसि भीम क्रूरेण रक्षसा । (२१।२)

क्षपा व्युष्टा न चेदानीं समाप्तो ऽसि महारणम् । (२१।३)

किम् अनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा । (२१।४)

गन्तव्यं नचिरं स्थातुम् इह शक्यम् अरिंदम ॥ (२१।५)

पुरा संरज्यते प्राची पुरा संध्या प्रवर्तते । (२२।१)

रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्ति च ॥ (२२।२)

त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम् । (२३।१)

पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारम् अर्पय । (२३।२)

माहात्म्यम् आत्मनो वेत्थ नराणां हितकाम्यया । (२३।३)

रक्षो जहि यथा शक्रः पुरा वृत्रं महावने ॥ (२३।४)

वैशंपायन उवाच । (२४।१)

अर्जुनेनैवम् उक्तस्तु भीमो भीमस्य रक्षसः । (२४।२)

भीमो रोषाज्ज्वलन्न् इव । (२४।३)

बलम् आहारयामास यद् वायोर् जगतः क्षये । (२४।४)

ततस्तस्याम्बुदाभस्य । (२४।५)

उत्क्षिप्याभ्रामयद् देहं तूर्णं गुणशताधिकम् । (२४।६)

इति चोवाच संक्रुद्धो भ्रामयन् राक्षसं तु सः । (२४।७)

भीमसेनो महाबाहुर् अभिगर्जन् मुहुर् मुहुः ॥ (२४।८)

भीम उवाच । (२५।१)

वृथामांसैर् वृथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः । (२५।२)

वृथामरणम् अर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि । (२५।३)

क्षेमम् अद्य करिष्यामि यथा वनम् अकण्टकम् । (२५।४)

न पुनर् मानुषान् हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस ॥ (२५।५)

अर्जुन उवाच । (२६।१)

अथ वा मन्यसे भारं त्वम् इमं राक्षसं युधि । (२६।२)

करोमि तव साहाय्यं शीघ्रम् एव निहन्यताम् ॥ (२६।३)

अथ वाप्यहम् एवैनं हनिष्यामि वृकोदर । (२७।१)

कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावद् उपारम ॥ (२७।२)

वैशंपायन उवाच । (२८।१)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षणः । (२८।२)

निष्पिष्यैनं बलाद् भूमौ पशुमारम् अमारयत् । (२८।३)

अथैनम् आक्षिप्य बलात् पशुवच्चाप्यमारयत् ॥ (२८।४)

स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम् । (२९।१)

पूरयंस्तद् वनं सर्वं जलार्द्र इव दुन्दुभिः ॥ (२९।२)

भुजाभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान् पाण्डुनन्दनः । (३०।१)

समुद्भ्राम्य शिरश्चास्य सग्रीवं तद् उदावहत् । (३०।२)

मध्ये भित्त्वा शिरश्चास्य सुग्रीवं तद् उपाक्षिपत् । (३०।३)

तस्य निष्कर्णनयनं निर्जिह्वं रुधिरोक्षितम् । (३०।४)

प्रविद्धं भीमसेनेन शिरो विदशनं बभौ । (३०।५)

प्रसारितभुजोद्धृष्टो भिन्नमांसत्वगन्तरः । (३०।६)

कबन्धभूतस्तत्रासीद् अद्रिर् वज्रहतो यथा । (३०।७)

मध्ये भङ्क्त्वा स बलवान् हर्षयामास पाण्डवान् ॥ (३०।८)

हिडिम्बं निहतं दृष्ट्वा संहृष्टास्ते तरस्विनः । (३१।१)

हिडिम्बा चैव सम्प्रेक्ष्य निहतं राक्षसं रणे । (३१।२)

अदृश्याश्चैव ये स्वस्थाः समेता भूतवादिकाः । (३१।३)

पूजयन्ति स्म संहृष्टाः साधु साध्विति पाण्डवम् । (३१।४)

भ्रातरश्चापि संहृष्टा युधिष्ठिरपुरोगमाः । (३१।५)

अपूजयन् नरव्याघ्रं भीमसेनम् अरिंदमम् ॥ (३१।६)

अभिपूज्य महात्मानं भीमं भीमपराक्रमम् । (३२।१)

पुनर् एवार्जुनो वाक्यम् उवाचेदं वृकोदरम् ॥ (३२।२)

नदूरे नगरं मन्ये वनाद् अस्माद् अहं प्रभो । (३३।१)

शीघ्रं गच्छाम भद्रं ते न नो विद्यात् सुयोधनः ॥ (३३।२)

ततः सर्वे तथेत्युक्त्वा सह मात्रा परंतपाः । (३४।१)

प्रययुः पुरुषव्याघ्रा हिडिम्बा चैव राक्षसी ॥ (३४।२)