MBh, 1, 196
Select a line for its word-by-word analysis.
मन्त्राय समुपानीतैर् धृतराष्ट्रहितैर् नृप । (१।२)
mantrāya samupānītair dhṛtarāṣṭrahitair nṛpa |
धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च वाच्यम् इत्यनुशुश्रुमः ॥ (१।३)
dharmyaṃ pathyaṃ yaśasyaṃ ca vācyam ityanuśuśrumaḥ ||
प्रेष्यतां द्रुपदायाशु नरः कश्चित् प्रियंवदः । (३।१)
preṣyatāṃ drupadāyāśu naraḥ kaścit priyaṃvadaḥ |
वृद्धिं च परमां ब्रूयात् तत्संयोगोद्भवां तथा ॥ (४।२)
vṛddhiṃ ca paramāṃ brūyāt tatsaṃyogodbhavāṃ tathā ||
संप्रीयमाणं त्वां ब्रूयाद् राजन् दुर्योधनं तथा । (५।१)
saṃprīyamāṇaṃ tvāṃ brūyād rājan duryodhanaṃ tathā |
असकृद् द्रुपदे चैव धृष्टद्युम्ने च भारत ॥ (५।२)
asakṛd drupade caiva dhṛṣṭadyumne ca bhārata ||
उचितत्वं प्रियत्वं च योगस्यापि च वर्णयेत् । (६।१)
ucitatvaṃ priyatvaṃ ca yogasyāpi ca varṇayet |
पुनः पुनश्च कौन्तेयान् माद्रीपुत्रौ च सान्त्वयन् ॥ (६।२)
punaḥ punaśca kaunteyān mādrīputrau ca sāntvayan ||
वचनात् तव राजेन्द्र द्रौपद्याः सम्प्रयच्छतु ॥ (७।२)
vacanāt tava rājendra draupadyāḥ samprayacchatu ||
पाण्डवानां च सर्वेषां कुन्त्या युक्तानि यानि च । (८।२)
pāṇḍavānāṃ ca sarveṣāṃ kuntyā yuktāni yāni ca |
दत्त्वा तानि महार्हाणि पाण्डवान् संप्रहर्षय ॥ (८।३)
dattvā tāni mahārhāṇi pāṇḍavān saṃpraharṣaya ||
एवं सान्त्वसमायुक्तं द्रुपदं पाण्डवैः सह । (९।१)
evaṃ sāntvasamāyuktaṃ drupadaṃ pāṇḍavaiḥ saha |
उक्त्वाथानन्तरं ब्रूयात् तेषाम् आगमनं प्रति । (९।२)
uktvāthānantaraṃ brūyāt teṣām āgamanaṃ prati |
संधीयतां यथाबुद्धिस्तत्त्ववेत्तृविदां वरः ॥ (९।३)
saṃdhīyatāṃ yathābuddhistattvavettṛvidāṃ varaḥ ||
दुःशासनो विकर्णश्च पाण्डवान् आनयन्त्विह ॥ (१०।२)
duḥśāsano vikarṇaśca pāṇḍavān ānayantviha ||
ततस्ते पार्थिवश्रेष्ठ पूज्यमानाः सदा त्वया । (११।१)
tataste pārthivaśreṣṭha pūjyamānāḥ sadā tvayā |
प्रकृतीनाम् अनुमते पदे स्थास्यन्ति पैतृके ॥ (११।२)
prakṛtīnām anumate pade sthāsyanti paitṛke ||
वृत्तम् औपयिकं मन्ये भीष्मेण सह भारत ॥ (१२।२)
vṛttam aupayikaṃ manye bhīṣmeṇa saha bhārata ||
योजितावर्थमानाभ्यां सर्वकार्येष्वनन्तरौ । (१३।२)
yojitāvarthamānābhyāṃ sarvakāryeṣvanantarau |
न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः किम् अद्भुततरं ततः ॥ (१३।३)
na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kim adbhutataraṃ tataḥ ||
दुष्टेन मनसा यो वै प्रच्छन्नेनान्तरात्मना । (१४।१)
duṣṭena manasā yo vai pracchannenāntarātmanā |
ब्रूयान् निःश्रेयसं नाम कथं कुर्यात् सतां मतम् ॥ (१४।२)
brūyān niḥśreyasaṃ nāma kathaṃ kuryāt satāṃ matam ||
न मित्राण्यर्थकृच्छ्रेषु श्रेयसे वेतराय वा । (१५।१)
na mitrāṇyarthakṛcchreṣu śreyase vetarāya vā |
विधिपूर्वं हि सर्वस्य दुःखं वा यदि वा सुखम् ॥ (१५।२)
vidhipūrvaṃ hi sarvasya duḥkhaṃ vā yadi vā sukham ||
कृतप्रज्ञो ऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धश्च मानवः । (१६।१)
kṛtaprajño 'kṛtaprajño bālo vṛddhaśca mānavaḥ |
ससहायो ऽसहायश्च सर्वं सर्वत्र विन्दति ॥ (१६।२)
sasahāyo 'sahāyaśca sarvaṃ sarvatra vindati ||
श्रूयते हि पुरा कश्चिद् अम्बुवीच इति श्रुतः । (१७।१)
śrūyate hi purā kaścid ambuvīca iti śrutaḥ |
स हीनः करणैः सर्वैर् उच्छ्वासपरमो नृपः । (१८।१)
sa hīnaḥ karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamo nṛpaḥ |
अमात्यसंस्थः कार्येषु सर्वेष्वेवाभवत् तदा । (१८।२)
amātyasaṃsthaḥ kāryeṣu sarveṣvevābhavat tadā |
तस्यामात्या बभूवुस्ते अन्योन्यसहितास्तदा ॥ (१८।३)
tasyāmātyā babhūvuste anyonyasahitāstadā ||
तस्यामात्यो महाकर्णिर् बभूवैकेश्वरः पुरा । (१९।१)
tasyāmātyo mahākarṇir babhūvaikeśvaraḥ purā |
स राज्ञ उपभोग्यानि स्त्रियो रत्नधनानि च । (२०।१)
sa rājña upabhogyāni striyo ratnadhanāni ca |
आददे सर्वशो मूढ ऐश्वर्यं च स्वयं तदा ॥ (२०।२)
ādade sarvaśo mūḍha aiśvaryaṃ ca svayaṃ tadā ||
तद् आदाय च लुब्धस्य लाभाल्लोभो व्यवर्धत । (२१।१)
tad ādāya ca lubdhasya lābhāllobho vyavardhata |
तथा हि सर्वम् आदाय राज्यम् अस्य जिहीर्षति ॥ (२१।२)
tathā hi sarvam ādāya rājyam asya jihīrṣati ||
हीनस्य करणैः सर्वैर् उच्छ्वासपरमस्य च । (२२।१)
hīnasya karaṇaiḥ sarvair ucchvāsaparamasya ca |
यतमानो ऽपि तद् राज्यं न शशाकेति नः श्रुतम् ॥ (२२।२)
yatamāno 'pi tad rājyaṃ na śaśāketi naḥ śrutam ||
किम् अन्यद् विहितान् नूनं तस्य सा पुरुषेन्द्रता । (२३।१)
kim anyad vihitān nūnaṃ tasya sā puruṣendratā |
यत् तस्य राज्यं सामात्यो न शक्नोत्यभिवर्धितुम् । (२३।२)
yat tasya rājyaṃ sāmātyo na śaknotyabhivardhitum |
यदि ते विहितं राज्यं भविष्यति विशां पते ॥ (२३।३)
yadi te vihitaṃ rājyaṃ bhaviṣyati viśāṃ pate ||
मिषतः सर्वलोकस्य स्थास्यते त्वयि तद् ध्रुवम् । (२४।१)
miṣataḥ sarvalokasya sthāsyate tvayi tad dhruvam |
अतो ऽन्यथा चेद् विहितं यतमानो न लप्स्यसे ॥ (२४।२)
ato 'nyathā ced vihitaṃ yatamāno na lapsyase ||
एवं विद्वन्न् उपादत्स्व मन्त्रिणां साध्वसाधुताम् । (२५।१)
evaṃ vidvann upādatsva mantriṇāṃ sādhvasādhutām |
दुष्टानां चैव बोद्धव्यम् अदुष्टानां च भाषितम् ॥ (२५।२)
duṣṭānāṃ caiva boddhavyam aduṣṭānāṃ ca bhāṣitam ||
दुष्टः पाण्डवहेतोस्त्वं दोषं ख्यापयसे हि नः ॥ (२६।३)
duṣṭaḥ pāṇḍavahetostvaṃ doṣaṃ khyāpayase hi naḥ ||
हितं तु परमं कर्ण ब्रवीमि कुरुवर्धनम् । (२७।१)
hitaṃ tu paramaṃ karṇa bravīmi kuruvardhanam |
अथ त्वं मन्यसे दुष्टं ब्रूहि यत् परमं हितम् ॥ (२७।२)
atha tvaṃ manyase duṣṭaṃ brūhi yat paramaṃ hitam ||
अतो ऽन्यथा चेत् क्रियते यद् ब्रवीमि परं हितम् । (२८।१)
ato 'nyathā cet kriyate yad bravīmi paraṃ hitam |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.