संजय उवाच । (१।१)

धर्मराजस्य तद् वाक्यं निशम्य शिनिपुंगवः । (१।२)

पार्थाच्च भयम् आशङ्कन् परित्यागान्महीपतेः ॥ (१।३)

अपवादं ह्यात्मनश्च लोकाद् रक्षन् विशेषतः । (२।१)

न मां भीत इति ब्रूयुर् आयान्तं फल्गुनं प्रति ॥ (२।२)

निश्चित्य बहुधैवं स सात्यकिर् युद्धदुर्मदः । (३।१)

धर्मराजम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् पुरुषर्षभ ॥ (३।२)

कृतां चेन्मन्यसे रक्षां स्वस्ति ते ऽस्तु विशां पते । (४।१)

अनुयास्यामि बीभत्सुं करिष्ये वचनं तव ॥ (४।२)

न हि मे पाण्डवात् कश्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । (५।१)

यो वै प्रियतरो राजन् सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (५।२)

तस्याहं पदवीं यास्ये संदेशात् तव मानद । (६।१)

त्वत्कृते न च मे किंचिद् अकर्तव्यं कथंचन ॥ (६।२)

यथा हि मे गुरोर् वाक्यं विशिष्टं द्विपदां वर । (७।१)

तथा तवापि वचनं विशिष्टतरम् एव मे ॥ (७।२)

प्रिये हि तव वर्तेते भ्रातरौ कृष्णपाण्डवौ । (८।१)

तयोः प्रिये स्थितं चैव विद्धि मां राजपुंगव ॥ (८।२)

तवाज्ञां शिरसा गृह्य पाण्डवार्थम् अहं प्रभो । (९।१)

भित्त्वेदं दुर्भिदं सैन्यं प्रयास्ये नरसत्तम ॥ (९।२)

द्रोणानीकं विशाम्येष क्रुद्धो झष इवार्णवम् । (१०।१)

तत्र यास्यामि यत्रासौ राजन् राजा जयद्रथः ॥ (१०।२)

यत्र सेनां समाश्रित्य भीतस्तिष्ठति पाण्डवात् । (११।१)

गुप्तो रथवरश्रेष्ठैर् द्रौणिकर्णकृपादिभिः ॥ (११।२)

इतस्त्रियोजनं मन्ये तम् अध्वानं विशां पते । (१२।१)

यत्र तिष्ठति पार्थो ऽसौ जयद्रथवधोद्यतः ॥ (१२।२)

त्रियोजनगतस्यापि तस्य यास्याम्यहं पदम् । (१३।१)

आ सैन्धववधाद् राजन् सुदृढेनान्तरात्मना ॥ (१३।२)

अनादिष्टस्तु गुरुणा को नु युध्येत मानवः । (१४।१)

आदिष्टस्तु त्वया राजन् को न युध्येत मादृशः । (१४।२)

अभिजानामि तं देशं यत्र यास्याम्यहं प्रभो ॥ (१४।३)

हुडशक्तिगदाप्रासखड्गचर्मर्ष्टितोमरम् । (१५।१)

इष्वस्त्रवरसंबाधं क्षोभयिष्ये बलार्णवम् ॥ (१५।२)

यद् एतत् कुञ्जरानीकं साहस्रम् अनुपश्यसि । (१६।१)

कुलम् अञ्जनकं नाम यत्रैते वीर्यशालिनः ॥ (१६।२)

आस्थिता बहुभिर् म्लेच्छैर् युद्धशौण्डैः प्रहारिभिः । (१७।१)

नागा मेघनिभा राजन् क्षरन्त इव तोयदाः ॥ (१७।२)

नैते जातु निवर्तेरन् प्रेषिता हस्तिसादिभिः । (१८।१)

अन्यत्र हि वधाद् एषां नास्ति राजन् पराजयः ॥ (१८।२)

अथ यान् रथिनो राजन् समन्ताद् अनुपश्यसि । (१९।१)

एते रुक्मरथा नाम राजपुत्रा महारथाः ॥ (१९।२)

रथेष्वस्त्रेषु निपुणा नागेषु च विशां पते । (२०।१)

धनुर्वेदे गताः पारं मुष्टियुद्धे च कोविदाः ॥ (२०।२)

गदायुद्धविशेषज्ञा नियुद्धकुशलास्तथा । (२१।१)

खड्गप्रहरणे युक्ताः संपाते चासिचर्मणोः ॥ (२१।२)

शूराश्च कृतविद्याश्च स्पर्धन्ते च परस्परम् । (२२।१)

नित्यं च समरे राजन् विजिगीषन्ति मानवान् ॥ (२२।२)

कर्णेन विजिता राजन् दुःशासनम् अनुव्रताः । (२३।१)

एतांस्तु वासुदेवो ऽपि रथोदारान् प्रशंसति ॥ (२३।२)

सततं प्रियकामाश्च कर्णस्यैते वशे स्थिताः । (२४।१)

तस्यैव वचनाद् राजन्निवृत्ताः श्वेतवाहनात् ॥ (२४।२)

ते न क्षता न च श्रान्ता दृढावरणकार्मुकाः । (२५।१)

मदर्थं विष्ठिता नूनं धार्तराष्ट्रस्य शासनात् ॥ (२५।२)

एतान् प्रमथ्य संग्रामे प्रियार्थं तव कौरव । (२६।१)

प्रयास्यामि ततः पश्चात् पदवीं सव्यसाचिनः ॥ (२६।२)

यांस्त्वेतान् अपरान् राजन्नागान् सप्तशतानि च । (२७।१)

प्रेक्षसे वर्मसंछन्नान् किरातैः समधिष्ठितान् ॥ (२७।२)

किरातराजो यान् प्रादाद् गृहीतः सव्यसाचिना । (२८।१)

स्वलंकृतांस्तथा प्रेष्यान् इच्छञ् जीवितम् आत्मनः ॥ (२८।२)

आसन्न् एते पुरा राजंस्तव कर्मकरा दृढम् । (२९।१)

त्वाम् एवाद्य युयुत्सन्ते पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ (२९।२)

तेषाम् एते महामात्राः किराता युद्धदुर्मदाः । (३०।१)

हस्तिशिक्षाविदश्चैव सर्वे चैवाग्नियोनयः ॥ (३०।२)

एते विनिर्जिताः सर्वे संग्रामे सव्यसाचिना । (३१।१)

मदर्थम् अद्य संयत्ता दुर्योधनवशानुगाः ॥ (३१।२)

एतान् भित्त्वा शरै राजन् किरातान् युद्धदुर्मदान् । (३२।१)

सैन्धवस्य वधे युक्तम् अनुयास्यामि पाण्डवम् ॥ (३२।२)

ये त्वेते सुमहानागा अञ्जनस्य कुलोद्भवाः । (३३।१)

कर्कशाश्च विनीताश्च प्रभिन्नकरटामुखाः ॥ (३३।२)

जाम्बूनदमयैः सर्वैर् वर्मभिः सुविभूषिताः । (३४।१)

लब्धलक्ष्या रणे राजन्न् ऐरावणसमा युधि ॥ (३४।२)

उत्तरात् पर्वताद् एते तीक्ष्णैर् दस्युभिर् आस्थिताः । (३५।१)

कर्कशैः प्रवरैर् योधैः कार्ष्णायसतनुच्छदैः ॥ (३५।२)

सन्ति गोयोनयश्चात्र सन्ति वानरयोनयः । (३६।१)

अनेकयोनयश्चान्ये तथा मानुषयोनयः ॥ (३६।२)

अनीकम् असताम् एतद् धूमवर्णम् उदीर्यते । (३७।१)

म्लेच्छानां पापकर्तॄणां हिमवद्दुर्गवासिनाम् ॥ (३७।२)

एतद् दुर्योधनो लब्ध्वा समग्रं नागमण्डलम् । (३८।१)

कृपं च सौमदत्तिं च द्रोणं च रथिनां वरम् ॥ (३८।२)

सिन्धुराजं तथा कर्णम् अवमन्यत पाण्डवान् । (३९।१)

कृतार्थम् अथ चात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ (३९।२)

ते च सर्वे ऽनुसंप्राप्ता मम नाराचगोचरम् । (४०।१)

न विमोक्ष्यन्ति कौन्तेय यद्यपि स्युर् मनोजवाः ॥ (४०।२)

तेन संभाविता नित्यं परवीर्योपजीविना । (४१।१)

विनाशम् उपयास्यन्ति मच्छरौघनिपीडिताः ॥ (४१।२)

ये त्वेते रथिनो राजन् दृश्यन्ते काञ्चनध्वजाः । (४२।१)

एते दुर्वारणा नाम काम्बोजा यदि ते श्रुताः ॥ (४२।२)

शूराश्च कृतविद्याश्च धनुर्वेदे च निष्ठिताः । (४३।१)

संहताश्च भृशं ह्येते अन्योन्यस्य हितैषिणः ॥ (४३।२)

अक्षौहिण्यश्च संरब्धा धार्तराष्ट्रस्य भारत । (४४।१)

यत्ता मदर्थं तिष्ठन्ति कुरुवीराभिरक्षिताः ॥ (४४।२)

अप्रमत्ता महाराज माम् एव प्रत्युपस्थिताः । (४५।१)

तांस्त्वहं प्रमथिष्यामि तृणानीव हुताशनः ॥ (४५।२)

तस्मात् सर्वान् उपासङ्गान् सर्वोपकरणानि च । (४६।१)

रथे कुर्वन्तु मे राजन् यथावद् रथकल्पकाः ॥ (४६।२)

अस्मिंस्तु खलु संग्रामे ग्राह्यं विविधम् आयुधम् । (४७।१)

यथोपदिष्टम् आचार्यैः कार्यः पञ्चगुणो रथः ॥ (४७।२)

काम्बोजैर् हि समेष्यामि क्रुद्धैर् आशीविषोपमैः । (४८।१)

नानाशस्त्रसमावापैर् विविधायुधयोधिभिः ॥ (४८।२)

किरातैश्च समेष्यामि विषकल्पैः प्रहारिभिः । (४९।१)

लालितैः सततं राज्ञा दुर्योधनहितैषिभिः ॥ (४९।२)

शकैश्चापि समेष्यामि शक्रतुल्यपराक्रमैः । (५०।१)

अग्निकल्पैर् दुराधर्षैः प्रदीप्तैर् इव पावकैः ॥ (५०।२)

तथान्यैर् विविधैर् योधैः कालकल्पैर् दुरासदैः । (५१।१)

समेष्यामि रणे राजन् बहुभिर् युद्धदुर्मदैः ॥ (५१।२)

तस्माद् वै वाजिनो मुख्या विश्रान्ताः शुभलक्षणाः । (५२।१)

उपावृत्ताश्च पीताश्च पुनर् युज्यन्तु मे रथे ॥ (५२।२)

तस्य सर्वान् उपासङ्गान् सर्वोपकरणानि च । (५३।१)

रथे प्रास्थापयद् राजा शस्त्राणि विविधानि च ॥ (५३।२)

ततस्तान् सर्वतो मुक्त्वा सदश्वांश्चतुरो जनाः । (५४।१)

रसवत् पाययामासुः पानं मदसमीरिणम् ॥ (५४।२)

पीतोपवृत्तान् स्नातांश्च जग्धान्नान् समलंकृतान् । (५५।१)

विनीतशल्यांस्तुरगांश्चतुरो हेममालिनः ॥ (५५।२)

तान् यत्तान् रुक्मवर्णाभान् विनीताञ् शीघ्रगामिनः । (५६।१)

संहृष्टमनसो ऽव्यग्रान् विधिवत् कल्पिते रथे ॥ (५६।२)

महाध्वजेन सिंहेन हेमकेसरमालिना । (५७।१)

संवृते केतनैर् हेमैर् मणिविद्रुमचित्रितैः । (५७।२)

पाण्डुराभ्रप्रकाशाभिः पताकाभिर् अलंकृते ॥ (५७।३)

हेमदण्डोच्छ्रितच्छत्रे बहुशस्त्रपरिच्छदे । (५८।१)

योजयामास विधिवद्धेमभाण्डविभूषितान् ॥ (५८।२)

दारुकस्यानुजो भ्राता सूतस्तस्य प्रियः सखा । (५९।१)

न्यवेदयद् रथं युक्तं वासवस्येव मातलिः ॥ (५९।२)

ततः स्नातः शुचिर् भूत्वा कृतकौतुकमङ्गलः । (६०।१)

स्नातकानां सहस्रस्य स्वर्णनिष्कान् अदापयत् । (६०।२)

आशीर्वादैः परिष्वक्तः सात्यकिः श्रीमतां वरः ॥ (६०।३)

ततः स मधुपर्कार्हः पीत्वा कैलावतं मधु । (६१।१)

लोहिताक्षो बभौ तत्र मदविह्वललोचनः ॥ (६१।२)

आलभ्य वीरकांस्यं च हर्षेण महतान्वितः । (६२।१)

द्विगुणीकृततेजा हि प्रज्वलन्न् इव पावकः । (६२।२)

उत्सङ्गे धनुर् आदाय सशरं रथिनां वरः ॥ (६२।३)

कृतस्वस्त्ययनो विप्रैः कवची समलंकृतः । (६३।१)

लाजैर् गन्धैस्तथा माल्यैः कन्याभिश्चाभिनन्दितः ॥ (६३।२)

युधिष्ठिरस्य चरणावभिवाद्य कृताञ्जलिः । (६४।१)

तेन मूर्धन्युपाघ्रात आरुरोह महारथम् ॥ (६४।२)

ततस्ते वाजिनो हृष्टाः सुपुष्टा वातरंहसः । (६५।१)

अजय्या जैत्रम् ऊहुस्तं विकुर्वन्तः स्म सैन्धवाः ॥ (६५।२)

अथ हर्षपरीताङ्गः सात्यकिर् भीमम् अब्रवीत् । (६६।१)

त्वं भीम रक्ष राजानम् एतत् कार्यतमं हि ते ॥ (६६।२)

अहं भित्त्वा प्रवेक्ष्यामि कालपक्वम् इदं बलम् । (६७।१)

आयत्यां च तदात्वे च श्रेयो राज्ञो ऽभिरक्षणम् ॥ (६७।२)

जानीषे मम वीर्यं त्वं तव चाहम् अरिंदम । (६८।१)

तस्माद् भीम निवर्तस्व मम चेद् इच्छसि प्रियम् ॥ (६८।२)

तथोक्तः सात्यकिं प्राह व्रज त्वं कार्यसिद्धये । (६९।१)

अहं राज्ञः करिष्यामि रक्षां पुरुषसत्तम ॥ (६९।२)

एवम् उक्तः प्रत्युवाच भीमसेनं स माधवः । (७०।१)

गच्छ गच्छ द्रुतं पार्थ ध्रुवो ऽद्य विजयो मम ॥ (७०।२)

यन्मे स्निग्धो ऽनुरक्तश्च त्वम् अद्य वशगः स्थितः । (७१।१)

निमित्तानि च धन्यानि यथा भीम वदन्ति मे ॥ (७१।२)

निहते सैन्धवे पापे पाण्डवेन महात्मना । (७२।१)

परिष्वजिष्ये राजानं धर्मात्मानं न संशयः ॥ (७२।२)

एतावद् उक्त्वा भीमं तु विसृज्य च महामनाः । (७३।१)

सम्प्रैक्षत् तावकं सैन्यं व्याघ्रो मृगगणान् इव ॥ (७३।२)

तं दृष्ट्वा प्रविविक्षन्तं सैन्यं तव जनाधिप । (७४।१)

भूय एवाभवन्मूढं सुभृशं चाप्यकम्पत ॥ (७४।२)

ततः प्रयातः सहसा सैन्यं तव स सात्यकिः । (७५।१)

दिदृक्षुर् अर्जुनं राजन् धर्मराजस्य शासनात् ॥ (७५।२)