MBh, 3, 242
Select a line for its word-by-word analysis.
विदुरश् च महाप्राज्ञो धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥ (१।३)
viduraś ca mahāprājño dhārtarāṣṭre nyavedayat ||
सज्जं क्रतुवरं राजन् कालप्राप्तं च भारत । (२।१)
sajjaṃ kratuvaraṃ rājan kālaprāptaṃ ca bhārata |
सौवर्णं च कृतं दिव्यं लाङ्गलं सुमहाधनम् ॥ (२।२)
sauvarṇaṃ ca kṛtaṃ divyaṃ lāṅgalaṃ sumahādhanam ||
एतच्छ्रुत्वा नृपश्रेष्ठो धार्तराष्ट्रो विशां पते । (३।१)
etacchrutvā nṛpaśreṣṭho dhārtarāṣṭro viśāṃ pate |
ततः प्रववृते यज्ञः प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः । (४।१)
tataḥ pravavṛte yajñaḥ prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ |
दीक्षितश्चापि गान्धारिर् यथाशास्त्रं यथाक्रमम् ॥ (४।२)
dīkṣitaścāpi gāndhārir yathāśāstraṃ yathākramam ||
प्रहृष्टो धृतराष्ट्रो ऽभूद् विदुरश् च महायशाः । (५।१)
prahṛṣṭo dhṛtarāṣṭro 'bhūd viduraś ca mahāyaśāḥ |
भीष्मो द्रोणः कृपः कर्णो गान्धारी च यशस्विनी ॥ (५।२)
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ karṇo gāndhārī ca yaśasvinī ||
निमन्त्रणार्थं दूतांश्च प्रेषयामास शीघ्रगान् । (६।१)
nimantraṇārthaṃ dūtāṃśca preṣayāmāsa śīghragān |
पार्थिवानां च राजेन्द्र ब्राह्मणानां तथैव च । (६।२)
pārthivānāṃ ca rājendra brāhmaṇānāṃ tathaiva ca |
ते प्रयाता यथोद्दिष्टं दूतास् त्वरितवाहनाः ॥ (६।३)
te prayātā yathoddiṣṭaṃ dūtās tvaritavāhanāḥ ||
तत्र कंचित् प्रयातं तु दूतं दुःशासनो ऽब्रवीत् । (७।१)
tatra kaṃcit prayātaṃ tu dūtaṃ duḥśāsano 'bravīt |
गच्छ द्वैतवनं शीघ्रं पाण्डवान् पापपूरुषान् । (७।२)
gaccha dvaitavanaṃ śīghraṃ pāṇḍavān pāpapūruṣān |
निमन्त्रय यथान्यायं विप्रांस्तस्मिन् महावने ॥ (७।३)
nimantraya yathānyāyaṃ viprāṃstasmin mahāvane ||
स्ववीर्यार्जितम् अर्थौघम् अवाप्य कुरुनन्दनः । (९।१)
svavīryārjitam arthaugham avāpya kurunandanaḥ |
तत्र गच्छन्ति राजानो ब्राह्मणाश् च ततस् ततः ॥ (९।२)
tatra gacchanti rājāno brāhmaṇāś ca tatas tataḥ ||
आमन्त्रयति वो राजा धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः । (१०।२)
āmantrayati vo rājā dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ |
मनो ऽभिलषितं राज्ञस् तं क्रतुं द्रष्टुम् अर्हथ ॥ (१०।३)
mano 'bhilaṣitaṃ rājñas taṃ kratuṃ draṣṭum arhatha ||
ततो युधिष्ठिरो राजा तच्छ्रुत्वा दूतभाषितम् । (११।१)
tato yudhiṣṭhiro rājā tacchrutvā dūtabhāṣitam |
अब्रवीन् नृपशार्दूलो दिष्ट्या राजा सुयोधनः । (११।२)
abravīn nṛpaśārdūlo diṣṭyā rājā suyodhanaḥ |
यजते क्रतुमुख्येन पूर्वेषां कीर्तिवर्धनः ॥ (११।३)
yajate kratumukhyena pūrveṣāṃ kīrtivardhanaḥ ||
समयः परिपाल्यो नो यावद् वर्षं त्रयोदशम् ॥ (१२।२)
samayaḥ paripālyo no yāvad varṣaṃ trayodaśam ||
श्रुत्वैतद् धर्मराजस्य भीमो वचनम् अब्रवीत् । (१३।१)
śrutvaitad dharmarājasya bhīmo vacanam abravīt |
तदा तु नृपतिर् गन्ता धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ (१३।२)
tadā tu nṛpatir gantā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
अस्त्रशस्त्रप्रदीप्ते ऽग्नौ यदा तं पातयिष्यति । (१४।१)
astraśastrapradīpte 'gnau yadā taṃ pātayiṣyati |
वर्षात् त्रयोदशाद् ऊर्ध्वं रणसत्त्रे नराधिपः ॥ (१४।२)
varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ raṇasattre narādhipaḥ ||
यदा क्रोधहविर् मोक्ता धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः । (१५।१)
yadā krodhahavir moktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ |
आगन्तारस् तदा स्मेति वाच्यस् ते स सुयोधनः ॥ (१५।२)
āgantāras tadā smeti vācyas te sa suyodhanaḥ ||
शेषास् तु पाण्डवा राजन् नैवोचुः किंचिद् अप्रियम् । (१६।१)
śeṣās tu pāṇḍavā rājan naivocuḥ kiṃcid apriyam |
दूतश्चापि यथावृत्तं धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥ (१६।२)
dūtaścāpi yathāvṛttaṃ dhārtarāṣṭre nyavedayat ||
ब्राह्मणाश् च महाभागा धार्तराष्ट्रपुरं प्रति ॥ (१७।२)
brāhmaṇāś ca mahābhāgā dhārtarāṣṭrapuraṃ prati ||
ते त्वर्चिता यथाशास्त्रं यथावर्णं यथाक्रमम् । (१८।१)
te tvarcitā yathāśāstraṃ yathāvarṇaṃ yathākramam |
मुदा परमया युक्ताः प्रीत्या चापि नरेश्वर ॥ (१८।२)
mudā paramayā yuktāḥ prītyā cāpi nareśvara ||
धृतराष्ट्रो ऽपि राजेन्द्र संवृतः सर्वकौरवैः । (१९।१)
dhṛtarāṣṭro 'pi rājendra saṃvṛtaḥ sarvakauravaiḥ |
यथा सुखी जनः सर्वः क्षत्तः स्याद् अन्नसंयुतः । (२०।१)
yathā sukhī janaḥ sarvaḥ kṣattaḥ syād annasaṃyutaḥ |
तुष्येच्च यज्ञसदने तथा क्षिप्रं विधीयताम् ॥ (२०।२)
tuṣyecca yajñasadane tathā kṣipraṃ vidhīyatām ||
विदुरस् त्वेवम् आज्ञप्तः सर्ववर्णान् अरिंदम । (२१।१)
viduras tvevam ājñaptaḥ sarvavarṇān ariṃdama |
यथाप्रमाणतो विद्वान् पूजयामास धर्मवित् ॥ (२१।२)
yathāpramāṇato vidvān pūjayāmāsa dharmavit ||
भक्ष्यभोज्यान्नपानेन माल्यैश् चापि सुगन्धिभिः । (२२।१)
bhakṣyabhojyānnapānena mālyaiś cāpi sugandhibhiḥ |
वासोभिर् विविधैश् चैव योजयामास हृष्टवत् ॥ (२२।२)
vāsobhir vividhaiś caiva yojayāmāsa hṛṣṭavat ||
कृत्वा ह्यवभृथं वीरो यथाशास्त्रं यथाक्रमम् । (२३।१)
kṛtvā hyavabhṛthaṃ vīro yathāśāstraṃ yathākramam |
सान्त्वयित्वा च राजेन्द्रो दत्त्वा च विविधं वसु । (२३।२)
sāntvayitvā ca rājendro dattvā ca vividhaṃ vasu |
विसर्जयामास नृपान् ब्राह्मणांश्च सहस्रशः ॥ (२३।३)
visarjayāmāsa nṛpān brāhmaṇāṃśca sahasraśaḥ ||
विसर्जयित्वा स नृपान् भ्रातृभिः परिवारितः । (२४।१)
visarjayitvā sa nṛpān bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.