वासुदेव उवाच । (१।१)

ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान् सुदुर्वचान् । (१।२)

पप्रच्छ तांश्च सर्वान् स प्राह धर्मभृतां वरः ॥ (१।३)

काश्यप उवाच । (२।१)

कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते । (२।२)

कथं कष्टाच्च संसारात् संसरन् परिमुच्यते ॥ (२।३)

आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति । (३।१)

शरीरतश्च निर्मुक्तः कथम् अन्यत् प्रपद्यते ॥ (३।२)

कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः । (४।१)

उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठति ॥ (४।२)

ब्राह्मण उवाच । (५।१)

एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान् प्रत्यभाषत । (५।२)

आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन्मे वचः शृणु ॥ (५।३)

सिद्ध उवाच । (६।१)

आयुःकीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते । (६।२)

शरीरग्रहणे ऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः ॥ (६।३)

आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते । (७।१)

बुद्धिर् व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥ (७।२)

सत्त्वं बलं च कालं चाप्य् अविदित्वात्मनस् तथा । (८।१)

अतिवेलम् उपाश्नाति तैर् विरुद्धान्यनात्मवान् ॥ (८।२)

यदायम् अतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते । (९।१)

अत्यर्थम् अपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन ॥ (९।२)

दुष्टान्नं विषमान्नं च सो ऽन्योन्येन विरोधि च । (१०।१)

गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णे ऽपि वा पुनः ॥ (१०।२)

व्यायामम् अतिमात्रं वा व्यवायं चोपसेवते । (११।१)

सततं कर्मलोभाद् वा प्राप्तं वेगविधारणम् ॥ (११।२)

रसातियुक्तम् अन्नं वा दिवास्वप्नं निषेवते । (१२।१)

अपक्वानागते काले स्वयं दोषान् प्रकोपयन् ॥ (१२।२)

स्वदोषकोपनाद् रोगं लभते मरणान्तिकम् । (१३।१)

अथ चोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति ॥ (१३।२)

तस्य तैः कारणैर् जन्तोः शरीराच्च्यवते यथा । (१४।१)

जीवितं प्रोच्यमानं तद् यथावद् उपधारय ॥ (१४।२)

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । (१५।१)

शरीरम् अनुपर्येति सर्वान् प्राणान् रुणद्धि वै ॥ (१५।२)

अत्यर्थं बलवान् ऊष्मा शरीरे परिकोपितः । (१६।१)

भिनत्ति जीवस्थानानि तानि मर्माणि विद्धि च ॥ (१६।२)

ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन् । (१७।१)

शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु । (१७।२)

वेदनाभिः परीतात्मा तद् विद्धि द्विजसत्तम ॥ (१७।३)

जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः । (१८।१)

दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ ॥ (१८।२)

गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणाम् अतिसर्पणे । (१९।१)

तादृशीम् एव लभते वेदनां मानवः पुनः ॥ (१९।२)

भिन्नसंधिर् अथ क्लेदम् अद्भिः स लभते नरः । (२०।१)

यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति । (२०।२)

शैत्यात् प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ॥ (२०।३)

यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः । (२१।१)

स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणम् ॥ (२१।२)

शरीरं च जहात्येव निरुच्छ्वासश्च दृश्यते । (२२।१)

निरूष्मा स निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः ॥ (२२।२)

ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः । (२३।१)

स्रोतोभिर् यैर् विजानाति इन्द्रियार्थाञ् शरीरभृत् । (२३।२)

तैर् एव न विजानाति प्राणम् आहारसंभवम् ॥ (२३।३)

तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः । (२४।१)

तेषां यद् यद् भवेद् युक्तं संनिपाते क्वचित् क्वचित् । (२४।२)

तत् तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत् तथा ॥ (२४।३)

तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन् । (२५।१)

आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै । (२५।२)

ततः स चेतनो जन्तुर् नाभिजानाति किंचन ॥ (२५।३)

तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वथ मर्मसु । (२६।१)

स जीवो निरधिष्ठानश् चाव्यते मातरिश्वना ॥ (२६।२)

ततः स तं महोच्छ्वासं भृशम् उच्छ्वस्य दारुणम् । (२७।१)

निष्क्रामन् कम्पयत्याशु तच्छरीरम् अचेतनम् ॥ (२७।२)

स जीवः प्रच्युतः कायात् कर्मभिः स्वैः समावृतः । (२८।१)

अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर् वाप्युपपद्यते ॥ (२८।२)

ब्राह्मणा ज्ञानसम्पन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः । (२९।१)

इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः ॥ (२९।२)

यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः । (३०।१)

चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा तं ज्ञानचक्षुषः ॥ (३०।२)

पश्यन्त्येवंविधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा । (३१।१)

च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम् ॥ (३१।२)

तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतः । (३२।१)

कर्मभूमिर् इयं भूमिर् यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः ॥ (३२।२)

ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः । (३३।१)

इहैवोच्चावचान् भोगान् प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः ॥ (३३।२)

इहैवाशुभकर्मा तु कर्मभिर् निरयं गतः । (३४।१)

अवाक् स निरये पापो मानवः पच्यते भृशम् । (३४।२)

तस्मात् सुदुर्लभो मोक्ष आत्मा रक्ष्यो भृशं ततः ॥ (३४।३)

ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः । (३५।१)

कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे । (३५।२)

तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुध्येथाः कर्मनिश्चयात् ॥ (३५।३)

तारारूपाणि सर्वाणि यच्चैतच्चन्द्रमण्डलम् । (३६।१)

यच्च विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम् । (३६।२)

स्थानान्येतानि जानीहि नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ (३६।३)

कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः । (३७।१)

तत्रापि च विशेषो ऽस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः ॥ (३७।२)

न तत्राप्यस्ति संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम् । (३८।१)

इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्त्वे समुदीरिताः ॥ (३८।२)

उपपत्तिं तु गर्भस्य वक्ष्याम्यहम् अतः परम् । (३९।१)

यथावत् तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज ॥ (३९।२)