MBh, 4, 17
Select a line for its word-by-word analysis.
अशोच्यं नु कुतस्तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः । (१।२)
aśocyaṃ nu kutastasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ |
जानन् सर्वाणि दुःखानि किं मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (१।३)
jānan sarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
अनुभूय भृशं दुःखम् अन्यत्र द्रौपदीं प्रभो ॥ (३।२)
anubhūya bhṛśaṃ duḥkham anyatra draupadīṃ prabho ||
परामर्शं द्वितीयं च सोढुम् उत्सहते नु का ॥ (४।२)
parāmarśaṃ dvitīyaṃ ca soḍhum utsahate nu kā ||
मत्स्यराज्ञः समक्षं च तस्य धूर्तस्य पश्यतः । (५।१)
matsyarājñaḥ samakṣaṃ ca tasya dhūrtasya paśyataḥ |
एवं बहुविधैः क्लेशैः क्लिश्यमानां च भारत । (६।१)
evaṃ bahuvidhaiḥ kleśaiḥ kliśyamānāṃ ca bhārata |
न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे ॥ (६।२)
na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me ||
नित्यम् एवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै ॥ (८।२)
nityam evāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai ||
भ्रातरं च विगर्हस्व ज्येष्ठं दुर्द्यूतदेविनम् । (१०।१)
bhrātaraṃ ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durdyūtadevinam |
यस्यास्मि कर्मणा प्राप्ता दुःखम् एतद् अनन्तकम् ॥ (१०।२)
yasyāsmi karmaṇā prāptā duḥkham etad anantakam ||
को हि राज्यं परित्यज्य सर्वस्वं चात्मना सह । (११।१)
ko hi rājyaṃ parityajya sarvasvaṃ cātmanā saha |
प्रव्रज्यायैव दीव्येत विना दुर्द्यूतदेविनम् ॥ (११।२)
pravrajyāyaiva dīvyeta vinā durdyūtadevinam ||
यदि निष्कसहस्रेण यच्चान्यत् सारवद् धनम् । (१२।१)
yadi niṣkasahasreṇa yaccānyat sāravad dhanam |
सायंप्रातर् अदेविष्यद् अपि संवत्सरान् बहून् ॥ (१२।२)
sāyaṃprātar adeviṣyad api saṃvatsarān bahūn ||
रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यम् अजाविकम् । (१३।१)
rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyam ajāvikam |
अश्वाश्वतरसंघांश्च न जातु क्षयम् आवहेत् ॥ (१३।२)
aśvāśvatarasaṃghāṃśca na jātu kṣayam āvahet ||
सो ऽयं द्यूतप्रवादेन श्रिया प्रत्यवरोपितः । (१४।१)
so 'yaṃ dyūtapravādena śriyā pratyavaropitaḥ |
तूष्णीम् आस्ते यथा मूढः स्वानि कर्माणि चिन्तयन् ॥ (१४।२)
tūṣṇīm āste yathā mūḍhaḥ svāni karmāṇi cintayan ||
यं यान्तम् अनुयान्तीह सो ऽयं द्यूतेन जीवति ॥ (१५।२)
yaṃ yāntam anuyāntīha so 'yaṃ dyūtena jīvati ||
उपासते महाराजम् इन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम् ॥ (१६।२)
upāsate mahārājam indraprasthe yudhiṣṭhiram ||
पात्रीहस्तं दिवारात्रम् अतिथीन् भोजयन्त्युत ॥ (१७।२)
pātrīhastaṃ divārātram atithīn bhojayantyuta ||
सायंप्रातर् उपातिष्ठन् सुमृष्टमणिकुण्डलाः ॥ (१९।२)
sāyaṃprātar upātiṣṭhan sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ ||
तपःश्रुतोपसंपन्नाः सर्वकामैर् उपस्थिताः ॥ (२०।२)
tapaḥśrutopasaṃpannāḥ sarvakāmair upasthitāḥ ||
अन्धान् वृद्धांस्तथानाथान् सर्वान् राष्ट्रेषु दुर्गतान् । (२१।१)
andhān vṛddhāṃstathānāthān sarvān rāṣṭreṣu durgatān |
बिभर्त्यविमना नित्यम् आनृशंस्याद् युधिष्ठिरः ॥ (२१।२)
bibhartyavimanā nityam ānṛśaṃsyād yudhiṣṭhiraḥ ||
स एष निरयं प्राप्तो मत्स्यस्य परिचारकः । (२२।१)
sa eṣa nirayaṃ prāpto matsyasya paricārakaḥ |
सभायां देविता राज्ञः कङ्को ब्रूते युधिष्ठिरः ॥ (२२।२)
sabhāyāṃ devitā rājñaḥ kaṅko brūte yudhiṣṭhiraḥ ||
इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः । (२३।१)
indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ |
आसन् बलिभृतः सर्वे सो ऽद्यान्यैर् भृतिम् इच्छति ॥ (२३।२)
āsan balibhṛtaḥ sarve so 'dyānyair bhṛtim icchati ||
पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन् वशवर्तिनः । (२४।१)
pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsan vaśavartinaḥ |
प्रताप्य पृथिवीं सर्वां रश्मिवान् इव तेजसा । (२५।१)
pratāpya pṛthivīṃ sarvāṃ raśmivān iva tejasā |
सो ऽयं राज्ञो विराटस्य सभास्तारो युधिष्ठिरः ॥ (२५।२)
so 'yaṃ rājño virāṭasya sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ ||
तम् उपासीनम् अद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम् ॥ (२६।२)
tam upāsīnam adyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavam ||
अतदर्हं महाप्राज्ञं जीवितार्थे ऽभिसंश्रितम् । (२७।१)
atadarhaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthe 'bhisaṃśritam |
दृष्ट्वा कस्य न दुःखं स्याद् धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ (२७।२)
dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ syād dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram ||
उपास्ते स्म सभायां यं कृत्स्ना वीर वसुंधरा । (२८।१)
upāste sma sabhāyāṃ yaṃ kṛtsnā vīra vasuṃdharā |
तम् उपासीनम् अद्यान्यं पश्य भारत भारतम् ॥ (२८।२)
tam upāsīnam adyānyaṃ paśya bhārata bhāratam ||
एवं बहुविधैर् दुःखैः पीड्यमानाम् अनाथवत् । (२९।१)
evaṃ bahuvidhair duḥkhaiḥ pīḍyamānām anāthavat |
शोकसागरमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि ॥ (२९।२)
śokasāgaramadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.