युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यम् अहिंसता । (१।२)

स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य चैव यत् ॥ (१।३)

पितामहस्य विदितं किम् अन्यत्र तपोबलात् । (२।१)

तपसो यत् परं ते ऽद्य तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

तपः प्रचक्षते यावत् तावल्लोका युधिष्ठिर । (३।२)

मतं मम तु कौन्तेय तपो नानशनात् परम् ॥ (३।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (४।१)

भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ (४।२)

अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत । (५।१)

ऋषिलोकं च सो ऽगच्छद् भगीरथ इति श्रुतिः ॥ (५।२)

तं दृष्ट्वा स वचः प्राह ब्रह्मा राजन् भगीरथम् । (६।१)

कथं भगीरथागास्त्वम् इमं देशं दुरासदम् ॥ (६।२)

न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ । (७।१)

आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वम् इहागतः ॥ (७।२)

भगीरथ उवाच । (८।१)

निःशङ्कम् अन्नम् अददं ब्राह्मणेभ्यः शतं सहस्राणि सदैव दानम् । (८।२)

ब्राह्मं व्रतं नित्यम् आस्थाय विद्धि न त्वेवाहं तस्य फलाद् इहागाम् ॥ (८।३)

दशैकरात्रान् दश पञ्चरात्रान् एकादशैकादशकान् क्रतूंश्च । (९।१)

ज्योतिष्टोमानां च शतं यद् इष्टं फलेन तेनापि च नागतो ऽहम् ॥ (९।२)

यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः शतं समास्तप्यमानस्तपो ऽहम् । (१०।१)

अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं नारीपुरं न च तेनाहम् आगाम् ॥ (१०।२)

दशायुतानि चाश्वानाम् अयुतानि च विंशतिम् । (११।१)

पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां गाश्च सहस्रशः ॥ (११।२)

सुवर्णचन्द्रोडुपधारिणीनां कन्योत्तमानाम् अददं स्रग्विणीनाम् । (१२।१)

षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां जाम्बूनदैर् आभरणैर् न तेन ॥ (१२।२)

दशार्बुदान्यददं गोसवेज्यास्व् एकैकशो दश गा लोकनाथ । (१३।१)

समानवत्साः पयसा समन्विताः सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन ॥ (१३।२)

अप्तोर्यामेषु नियतम् एकैकस्मिन् दशाददम् । (१४।१)

गृष्टीनां क्षीरदात्रीणां रोहिणीनां न तेन च ॥ (१४।२)

दोग्ध्रीणां वै गवां चैव प्रयुतानि दशैव ह । (१५।१)

प्रादां दशगुणं ब्रह्मन्न च तेनाहम् आगतः ॥ (१५।२)

वाजिनां बाह्लिजातानाम् अयुतान्यददं दश । (१६।१)

कर्काणां हेममालानां न च तेनाहम् आगतः ॥ (१६।२)

कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन् दश त्वहम् । (१७।१)

एकैकस्मिन् क्रतौ तेन फलेनाहं न चागतः ॥ (१७।२)

वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह । (१८।१)

प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन् कोटीर् दश च सप्त च ॥ (१८।२)

ईषादन्तान्महाकायान् काञ्चनस्रग्विभूषितान् । (१९।१)

पत्नीमतः सहस्राणि प्रायच्छं दश सप्त च ॥ (१९।२)

अलंकृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः । (२०।१)

रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश । (२०।२)

सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलंकृतैः ॥ (२०।३)

दक्षिणावयवाः केचिद् वेदैर् ये संप्रकीर्तिताः । (२१।१)

वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेनापि नाप्यहम् ॥ (२१।२)

शक्रतुल्यप्रभावानाम् इज्यया विक्रमेण च । (२२।१)

सहस्रं निष्ककण्ठानाम् अददं दक्षिणाम् अहम् ॥ (२२।२)

विजित्य नृपतीन् सर्वान्मखैर् इष्ट्वा पितामह । (२३।१)

अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहम् आगतः ॥ (२३।२)

स्रोतश्च यावद् गङ्गायाश्छन्नम् आसीज्जगत्पते । (२४।१)

दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर् मम नागां च तत्कृते ॥ (२४।२)

वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषिते । (२५।१)

वरं ग्रामशतं चाहम् एकैकस्य त्रिधाददम् । (२५।२)

तपस्वी नियताहारः शमम् आस्थाय वाग्यतः ॥ (२५।३)

दीर्घकालं हिमवति गङ्गायाश्च दुरुत्सहाम् । (२६।१)

मूर्ध्ना धारां महादेवः शिरसा याम् अधारयत् । (२६।२)

न तेनाप्यहम् आगच्छं फलेनेह पितामह ॥ (२६।३)

शम्याक्षेपैर् अयजं यच्च देवान् सद्यस्कानाम् अयुतैश्चापि यत् तत् । (२७।१)

त्रयोदशद्वादशाहांश्च देव सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन ॥ (२७।२)

अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनाम् अहं शुक्लर्षभाणाम् अददं ब्राह्मणेभ्यः । (२८।१)

एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गम् एभ्यः पत्नीश्चैषाम् अददं निष्ककण्ठीः ॥ (२८।२)

हिरण्यरत्ननिचितान् अददं रत्नपर्वतान् । (२९।१)

धनधान्यसमृद्धांश्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः ॥ (२९।२)

शतं शतानां गृष्टीनाम् अददं चाप्यतन्द्रितः । (३०।१)

इष्ट्वानेकैर् महायज्ञैर् ब्राह्मणेभ्यो न तेन च ॥ (३०।२)

एकादशाहैर् अयजं सदक्षिणैर् द्विर्द्वादशाहैर् अश्वमेधैश्च देव । (३१।१)

आर्कायणैः षोडशभिश्च ब्रह्मंस्तेषां फलेनेह न चागतो ऽस्मि ॥ (३१।२)

निष्कैककण्ठम् अददं योजनायतं तद् विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम् । (३२।१)

वनं चूतानां रत्नविभूषितानां न चैव तेषाम् आगतो ऽहं फलेन ॥ (३२।२)

तुरायणं हि व्रतम् अप्रधृष्यम् अक्रोधनो ऽकरवं त्रिंशतो ऽब्दान् । (३३।१)

शतं गवाम् अष्ट शतानि चैव दिने दिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः ॥ (३३।२)

पयस्विनीनाम् अथ रोहिणीनां तथैव चाप्यनडुहां लोकनाथ । (३४।१)

प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम् ॥ (३४।२)

त्रिंशद् अग्निम् अहं ब्रह्मन्न् अयजं यच्च नित्यदा । (३५।१)

अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः ॥ (३५।२)

दशभिर् विश्वजिद्भिश्च शतैर् अष्टादशोत्तरैः । (३६।१)

न चैव तेषां देवेश फलेनाहम् इहागतः ॥ (३६।२)

सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायाम् अथ नैमिषे । (३७।१)

गवां शतानाम् अयुतम् अददं न च तेन वै ॥ (३७।२)

इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां यद् भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत् । (३८।१)

जाज्वल्यमानम् उशनस्तेजसेह तत् साधयामास महं वरेण्यम् ॥ (३८।२)

ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन् कर्मणि साधिते । (३९।१)

सहस्रम् ऋषयश्चासन् ये वै तत्र समागताः । (३९।२)

उक्तस्तैर् अस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकम् इति प्रभो ॥ (३९।३)

प्रीतेनोक्तः सहस्रेण ब्राह्मणानाम् अहं प्रभो । (४०।१)

इमं लोकम् अनुप्राप्तो मा भूत् ते ऽत्र विचारणा ॥ (४०।२)

कामं यथावद् विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत् । (४१।१)

तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमो ऽस्तु ते देववर प्रसीद ॥ (४१।२)

भीष्म उवाच । (४२।१)

इत्युक्तवन्तं तं ब्रह्मा राजानं स्म भगीरथम् । (४२।२)

पूजयामास पूजार्हं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ (४२।३)