भीष्म उवाच । (१।१)

श्रूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रो यथा पुरा । (१।२)

ब्राह्मणत्वं गतस्तात ब्रह्मर्षित्वं तथैव च ॥ (१।३)

भरतस्यान्वये चैवाजमीढो नाम पार्थिवः । (२।१)

बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः ॥ (२।२)

तस्य पुत्रो महान् आसीज्जह्नुर् नाम नरेश्वरः । (३।१)

दुहितृत्वम् अनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः ॥ (३।२)

तस्यात्मजस्तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपो महायशाः । (४।१)

सिन्धुद्वीपाच्च राजर्षिर् बलाकाश्वो महाबलः ॥ (४।२)

वल्लभस्तस्य तनयः साक्षाद् धर्म इवापरः । (५।१)

कुशिकस्तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः ॥ (५।२)

कुशिकस्यात्मजः श्रीमान् गाधिर् नाम जनेश्वरः । (६।१)

अपुत्रः स महाबाहुर् वनवासम् उदावसत् ॥ (६।२)

कन्या जज्ञे सुता तस्य वने निवसतः सतः । (७।१)

नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ (७।२)

तां वव्रे भार्गवः श्रीमांश्च्यवनस्यात्मजः प्रभुः । (८।१)

ऋचीक इति विख्यातो विपुले तपसि स्थितः ॥ (८।२)

स तां न प्रददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने । (९।१)

दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः ॥ (९।२)

प्रत्याख्याय पुनर् यान्तम् अब्रवीद् राजसत्तमः । (१०।१)

शुल्कं प्रदीयतां मह्यं ततो वेत्स्यसि मे सुताम् ॥ (१०।२)

ऋचीक उवाच । (११।१)

किं प्रयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कम् अहं नृप । (११।२)

दुहितुर् ब्रूह्यसंसक्तो मात्राभूत् ते विचारणा ॥ (११।३)

गाधिर् उवाच । (१२।१)

चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम् । (१२।२)

एकतः श्यामकर्णानां सहस्रं देहि भार्गव ॥ (१२।३)

भीष्म उवाच । (१३।१)

ततः स भृगुशार्दूलश् च्यवनस्यात्मजः प्रभुः । (१३।२)

अब्रवीद् वरुणं देवम् आदित्यं पतिम् अम्भसाम् ॥ (१३।३)

एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् । (१४।१)

सहस्रं वातवेगानां भिक्षे त्वां देवसत्तम ॥ (१४।२)

तथेति वरुणो देव आदित्यो भृगुसत्तमम् । (१५।१)

उवाच यत्र ते छन्दस्तत्रोत्थास्यन्ति वाजिनः ॥ (१५।२)

ध्यातमात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्रवर्चसाम् । (१६।१)

गङ्गाजलात् समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम् ॥ (१६।२)

अदूरे कन्यकुब्जस्य गङ्गायास्तीरम् उत्तमम् । (१७।१)

अश्वतीर्थं तद् अद्यापि मानवाः परिचक्षते ॥ (१७।२)

तत् तदा गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम् । (१८।१)

ऋचीकः प्रददौ प्रीतः शुल्कार्थं जपतां वरः ॥ (१८।२)

ततः स विस्मितो राजा गाधिः शापभयेन च । (१९।१)

ददौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै ॥ (१९।२)

जग्राह पाणिं विधिना तस्य ब्रह्मर्षिसत्तमः । (२०।१)

सा च तं पतिम् आसाद्य परं हर्षम् अवाप ह ॥ (२०।२)

स तुतोष च विप्रर्षिस्तस्या वृत्तेन भारत । (२१।१)

छन्दयामास चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम् ॥ (२१।२)

मात्रे तत् सर्वम् आचख्यौ सा कन्या राजसत्तमम् । (२२।१)

अथ ताम् अब्रवीन्माता सुतां किंचिद् अवाङ्मुखीम् ॥ (२२।२)

ममापि पुत्रि भर्ता ते प्रसादं कर्तुम् अर्हति । (२३।१)

अपत्यस्य प्रदानेन समर्थः स महातपाः ॥ (२३।२)

ततः सा त्वरितं गत्वा तत् सर्वं प्रत्यवेदयत् । (२४।१)

मातुश्चिकीर्षितं राजन्न् ऋचीकस्ताम् अथाब्रवीत् ॥ (२४।२)

गुणवन्तम् अपत्यं वै त्वं च सा जनयिष्यथः । (२५।१)

जनन्यास्तव कल्याणि मा भूद् वै प्रणयो ऽन्यथा ॥ (२५।२)

तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते शुभे । (२६।१)

अस्मद्वंशकरः श्रीमांस्तव भ्राता च वंशकृत् ॥ (२६।२)

ऋतुस्नाता च साश्वत्थं त्वं च वृक्षम् उदुम्बरम् । (२७।१)

परिष्वजेथाः कल्याणि तत इष्टम् अवाप्स्यथः ॥ (२७।२)

चरुद्वयम् इदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते । (२८।१)

त्वं च सा चोपयुञ्जीथां ततः पुत्राववाप्स्यथः ॥ (२८।२)

ततः सत्यवती हृष्टा मातरं प्रत्यभाषत । (२९।१)

यद् ऋचीकेन कथितं तच्चाचख्यौ चरुद्वयम् ॥ (२९।२)

ताम् उवाच ततो माता सुतां सत्यवतीं तदा । (३०।१)

पुत्रि मूर्ध्ना प्रपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम ॥ (३०।२)

भर्त्रा य एष दत्तस्ते चरुर् मन्त्रपुरस्कृतः । (३१।१)

एतं प्रयच्छ मह्यं त्वं मदीयं त्वं गृहाण च ॥ (३१।२)

व्यत्यासं वृक्षयोश्चापि करवाव शुचिस्मिते । (३२।१)

यदि प्रमाणं वचनं मम मातुर् अनिन्दिते ॥ (३२।२)

व्यक्तं भगवता चात्र कृतम् एवं भविष्यति । (३३।१)

ततो मे त्वच्चरौ भावः पादपे च सुमध्यमे । (३३।२)

कथं विशिष्टो भ्राता ते भवेद् इत्येव चिन्तय ॥ (३३।३)

तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा । (३४।१)

अथ गर्भावनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर ॥ (३४।२)

दृष्ट्वा गर्भम् अनुप्राप्तां भार्यां स च महान् ऋषिः । (३५।१)

उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः ॥ (३५।२)

व्यत्यासेनोपयुक्तस्ते चरुर् व्यक्तं भविष्यति । (३६।१)

व्यत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे ॥ (३६।२)

मया हि विश्वं यद् ब्रह्म त्वच्चरौ संनिवेशितम् । (३७।१)

क्षत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम् ॥ (३७।२)

त्रिलोकविख्यातगुणं त्वं विप्रं जनयिष्यसि । (३८।१)

सा च क्षत्रं विशिष्टं वै तत एतत् कृतं मया ॥ (३८।२)

व्यत्यासस्तु कृतो यस्मात् त्वया मात्रा तथैव च । (३९।१)

तस्मात् सा ब्राह्मणश्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति ॥ (३९।२)

क्षत्रियं तूग्रकर्माणं त्वं भद्रे जनयिष्यसि । (४०।१)

न हि ते तत् कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि ॥ (४०।२)

सा श्रुत्वा शोकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी । (४१।१)

भूमौ सत्यवती राजंश्छिन्नेव रुचिरा लता ॥ (४१।२)

प्रतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा प्रणिपत्य च । (४२।१)

उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी ब्राह्मणर्षभम् ॥ (४२।२)

प्रसादयन्त्यां भार्यायां मयि ब्रह्मविदां वर । (४३।१)

प्रसादं कुरु विप्रर्षे न मे स्यात् क्षत्रियः सुतः ॥ (४३।२)

कामं ममोग्रकर्मा वै पौत्रो भवितुम् अर्हति । (४४।१)

न तु मे स्यात् सुतो ब्रह्मन्न् एष मे दीयतां वरः ॥ (४४।२)

एवम् अस्त्विति होवाच स्वां भार्यां सुमहातपाः । (४५।१)

ततः सा जनयामास जमदग्निं सुतं शुभम् ॥ (४५।२)

विश्वामित्रं चाजनयद् गाधेर् भार्या यशस्विनी । (४६।१)

ऋषेः प्रभावाद् राजेन्द्र ब्रह्मर्षिं ब्रह्मवादिनम् ॥ (४६।२)

ततो ब्राह्मणतां यातो विश्वामित्रो महातपाः । (४७।१)

क्षत्रियः सो ऽप्यथ तथा ब्रह्मवंशस्य कारकः ॥ (४७।२)

तस्य पुत्रा महात्मानो ब्रह्मवंशविवर्धनाः । (४८।१)

तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्तार एव च ॥ (४८।२)

मधुच्छन्दश्च भगवान् देवरातश्च वीर्यवान् । (४९।१)

अक्षीणश्च शकुन्तश्च बभ्रुः कालपथस्तथा ॥ (४९।२)

याज्ञवल्क्यश्च विख्यातस्तथा स्थूणो महाव्रतः । (५०।१)

उलूको यमदूतश्च तथर्षिः सैन्धवायनः ॥ (५०।२)

कर्णजङ्घश्च भगवान् गालवश्च महान् ऋषिः । (५१।१)

ऋषिर् वज्रस्तथाख्यातः शालङ्कायन एव च ॥ (५१।२)

लालाट्यो नारदश्चैव तथा कूर्चमुखः स्मृतः । (५२।१)

वादुलिर् मुसलश्चैव रक्षोग्रीवस्तथैव च ॥ (५२।२)

अङ्घ्रिको नैकभृच्चैव शिलायूपः सितः शुचिः । (५३।१)

चक्रको मारुतन्तव्यो वातघ्नो ऽथाश्वलायनः ॥ (५३।२)

श्यामायनो ऽथ गार्ग्यश्च जाबालिः सुश्रुतस्तथा । (५४।१)

कारीषिर् अथ संश्रुत्यः परपौरवतन्तवः ॥ (५४।२)

महान् ऋषिश्च कपिलस्तथर्षिस्तारकायनः । (५५।१)

तथैव चोपगहनस्तथर्षिश्चार्जुनायनः ॥ (५५।२)

मार्गमित्रिर् हिरण्याक्षो जङ्घारिर् बभ्रुवाहनः । (५६।१)

सूतिर् विभूतिः सूतश्च सुरङ्गश्च तथैव हि ॥ (५६।२)

आराद्धिर् नामयश् चैव चाम्पेयोज्जयनौ तथा । (५७।१)

नवतन्तुर् बकनखः शयोनरतिर् एव च ॥ (५७।२)

शयोरुहश्चारुमत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः । (५८।१)

उज्जयोनिर् अदापेक्षी नारदी च महान् ऋषिः । (५८।२)

विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयो ब्रह्मवादिनः ॥ (५८।३)

तन्नैष क्षत्रियो राजन् विश्वामित्रो महातपाः । (५९।१)

ऋचीकेनाहितं ब्रह्म परम् एतद् युधिष्ठिर ॥ (५९।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ । (६०।१)

विश्वामित्रस्य वै जन्म सोमसूर्याग्नितेजसः ॥ (६०।२)

यत्र यत्र च संदेहो भूयस्ते राजसत्तम । (६१।१)

तत्र तत्र च मां ब्रूहि छेत्तास्मि तव संशयान् ॥ (६१।२)