युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

इदं देयम् इदं देयम् इतीयं श्रुतिचोदना । (१।२)

बहुदेयाश्च राजानः किं स्विद् देयम् अनुत्तमम् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अति दानानि सर्वाणि पृथिवीदानम् उच्यते । (२।२)

अचला ह्यक्षया भूमिर् दोग्ध्री कामान् अनुत्तमान् ॥ (२।३)

दोग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून् व्रीहियवांस्तथा । (३।१)

भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीर् एधते समाः ॥ (३।२)

यावद् भूमेर् आयुर् इह तावद् भूमिद एधते । (४।१)

न भूमिदानाद् अस्तीह परं किंचिद् युधिष्ठिर ॥ (४।२)

अप्यल्पं प्रददुः पूर्वे पृथिव्या इति नः श्रुतम् । (५।१)

भूमिम् एते ददुः सर्वे ये भूमिं भुञ्जते जनाः ॥ (५।२)

स्वकर्मैवोपजीवन्ति नरा इह परत्र च । (६।१)

भूमिर् भूतिर् महादेवी दातारं कुरुते प्रियम् ॥ (६।२)

य एतां दक्षिणां दद्याद् अक्षयां पृथिवीपतिः । (७।१)

पुनर् नरत्वं सम्प्राप्य भवेत् स पृथिवीपतिः ॥ (७।२)

यथा दानं तथा भोग इति धर्मेषु निश्चयः । (८।१)

संग्रामे वा तनुं जह्याद् दद्याद् वा पृथिवीम् इमाम् ॥ (८।२)

इत्येतां क्षत्रबन्धूनां वदन्ति परम् आशिषम् । (९।१)

पुनाति दत्ता पृथिवी दातारम् इति शुश्रुम ॥ (९।२)

अपि पापसमाचारं ब्रह्मघ्नम् अपि वानृतम् । (१०।१)

सैव पापं पावयति सैव पापात् प्रमोचयेत् ॥ (१०।२)

अपि पापकृतां राज्ञां प्रतिगृह्णन्ति साधवः । (११।१)

पृथिवीं नान्यद् इच्छन्ति पावनं जननी यथा ॥ (११।२)

नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम् । (१२।१)

दानं वाप्यथ वा ज्ञानं नाम्नो ऽस्याः परमं प्रियम् । (१२।२)

तस्मात् प्राप्यैव पृथिवीं दद्याद् विप्राय पार्थिवः ॥ (१२।३)

नाभूमिपतिना भूमिर् अधिष्ठेया कथंचन । (१३।१)

न वा पात्रेण वा गूहेद् अन्तर्धानेन वा चरेत् । (१३।२)

ये चान्ये भूमिम् इच्छेयुः कुर्युर् एवम् असंशयम् ॥ (१३।३)

यः साधोर् भूमिम् आदत्ते न भूमिं विन्दते तु सः । (१४।१)

भूमिं तु दत्त्वा साधुभ्यो विन्दते भूमिम् एव हि । (१४।२)

प्रेत्येह च स धर्मात्मा सम्प्राप्नोति महद् यशः ॥ (१४।३)

यस्य विप्रानुशासन्ति साधोर् भूमिं सदैव हि । (१५।१)

न तस्य शत्रवो राजन् प्रशासन्ति वसुंधराम् ॥ (१५।२)

यत् किंचित् पुरुषः पापं कुरुते वृत्तिकर्शितः । (१६।१)

अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन पूयते ॥ (१६।२)

ये ऽपि संकीर्णकर्माणो राजानो रौद्रकर्मिणः । (१७।१)

तेभ्यः पवित्रम् आख्येयं भूमिदानम् अनुत्तमम् ॥ (१७।२)

अल्पान्तरम् इदं शश्वत् पुराणा मेनिरे जनाः । (१८।१)

यो यजेद् अश्वमेधेन दद्याद् वा साधवे महीम् ॥ (१८।२)

अपि चेत् सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्न् अपि पण्डिताः । (१९।१)

अशक्यम् एकम् एवैतद् भूमिदानम् अनुत्तमम् ॥ (१९।२)

सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्तावसूनि च । (२०।१)

सर्वम् एतन्महाप्राज्ञ ददाति वसुधां ददत् ॥ (२०।२)

तपो यज्ञः श्रुतं शीलम् अलोभः सत्यसंधता । (२१।१)

गुरुदैवतपूजा च नातिवर्तन्ति भूमिदम् ॥ (२१।२)

भर्तुर् निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः । (२२।१)

ब्रह्मलोकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥ (२२।२)

यथा जनित्री क्षीरेण स्वपुत्रं भरते सदा । (२३।१)

अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर् मही ॥ (२३।२)

मृत्योर् वै किंकरो दण्डस्तापो वह्नेः सुदारुणः । (२४।१)

घोराश्च वारुणाः पाशा नोपसर्पन्ति भूमिदम् ॥ (२४।२)

पितॄंश्च पितृलोकस्थान् देवलोके च देवताः । (२५।१)

संतर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुंधराम् ॥ (२५।२)

कृशाय म्रियमाणाय वृत्तिम्लानाय सीदते । (२६।१)

भूमिं वृत्तिकरीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः ॥ (२६।२)

यथा धावति गौर् वत्सं क्षीरम् अभ्युत्सृजन्त्युत । (२७।१)

एवम् एव महाभाग भूमिर् भवति भूमिदम् ॥ (२७।२)

हलकृष्टां महीं दत्त्वा सबीजां सफलाम् अपि । (२८।१)

उदीर्णं वापि शरणं तथा भवति कामदः ॥ (२८।२)

ब्राह्मणं वृत्तसम्पन्नम् आहिताग्निं शुचिव्रतम् । (२९।१)

नरः प्रतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम् ॥ (२९।२)

यथा चन्द्रमसो वृद्धिर् अहन्यहनि जायते । (३०।१)

तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते ॥ (३०।२)

अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । (३१।१)

याः श्रुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै ॥ (३१।२)

माम् एवादत्त मां दत्त मां दत्त्वा माम् अवाप्स्यथ । (३२।१)

अस्मिंल् लोके परे चैव ततश्चाजनने पुनः ॥ (३२।२)

य इमां व्याहृतिं वेद ब्राह्मणो ब्रह्मसंश्रितः । (३३।१)

श्राद्धस्य हूयमानस्य ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥ (३३।२)

कृत्यानाम् अभिशस्तानां दुरिष्टशमनं महत् । (३४।१)

प्रायश्चित्तम् अहं कृत्वा पुनात्युभयतो दश ॥ (३४।२)

पुनाति य इदं वेद वेद चाहं तथैव च । (३५।१)

प्रकृतिः सर्वभूतानां भूमिर् वै शाश्वती मता ॥ (३५।२)

अभिषिच्यैव नृपतिं श्रावयेद् इमम् आगमम् । (३६।१)

यथा श्रुत्वा महीं दद्यान्नादद्यात् साधुतश्च ताम् ॥ (३६।२)

सो ऽयं कृत्स्नो ब्राह्मणार्थो राजार्थश्चाप्यसंशयम् । (३७।१)

राजा हि धर्मकुशलः प्रथमं भूतिलक्षणम् ॥ (३७।२)

अथ येषाम् अधर्मज्ञो राजा भवति नास्तिकः । (३८।१)

न ते सुखं प्रबुध्यन्ते न सुखं प्रस्वपन्ति च ॥ (३८।२)

सदा भवन्ति चोद्विग्नास्तस्य दुश्चरितैर् नराः । (३९।१)

योगक्षेमा हि बहवो राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत् ॥ (३९।२)

अथ येषां पुनः प्राज्ञो राजा भवति धार्मिकः । (४०।१)

सुखं ते प्रतिबुध्यन्ते सुसुखं प्रस्वपन्ति च ॥ (४०।२)

तस्य राज्ञः शुभैर् आर्यैः कर्मभिर् निर्वृताः प्रजाः । (४१।१)

योगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते स्वकर्मभिः ॥ (४१।२)

स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत् । (४२।१)

स दाता स च विक्रान्तो यो ददाति वसुंधराम् ॥ (४२।२)

आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः । (४३।१)

ददन्ति वसुधां स्फीतां ये वेदविदुषि द्विजे ॥ (४३।२)

यथा बीजानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले । (४४।१)

तथा कामाः प्ररोहन्ति भूमिदानसमार्जिताः ॥ (४४।२)

आदित्यो वरुणो विष्णुर् ब्रह्मा सोमो हुताशनः । (४५।१)

शूलपाणिश्च भगवान् प्रतिनन्दन्ति भूमिदम् ॥ (४५।२)

भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां व्रजन्ति च । (४६।१)

चतुर्विधो हि लोको ऽयं यो ऽयं भूमिगुणात्मकः ॥ (४६।२)

एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते । (४७।१)

नानया सदृशं भूतं किंचिद् अस्ति जनाधिप ॥ (४७।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (४८।१)

बृहस्पतेश्च संवादम् इन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ (४८।२)

इष्ट्वा क्रतुशतेनाथ महता दक्षिणावता । (४९।१)

मघवा वाग्विदां श्रेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम् ॥ (४९।२)

भगवन् केन दानेन स्वर्गतः सुखम् एधते । (५०।१)

यद् अक्षयं महार्घं च तद् ब्रूहि वदतां वर ॥ (५०।२)

इत्युक्तः स सुरेन्द्रेण ततो देवपुरोहितः । (५१।१)

बृहस्पतिर् महातेजाः प्रत्युवाच शतक्रतुम् ॥ (५१।२)

सुवर्णदानं गोदानं भूमिदानं च वृत्रहन् । (५२।१)

ददद् एतान्महाप्राज्ञः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (५२।२)

न भूमिदानाद् देवेन्द्र परं किंचिद् इति प्रभो । (५३।१)

विशिष्टम् इति मन्यामि यथा प्राहुर् मनीषिणः ॥ (५३।२)

ये शूरा निहता युद्धे स्वर्याता दानगृद्धिनः । (५४।१)

सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥ (५४।२)

भर्तुर् निःश्रेयसे युक्तास्त्यक्तात्मानो रणे हताः । (५५।१)

ब्रह्मलोकगताः शूरा नातिक्रामन्ति भूमिदम् ॥ (५५।२)

पञ्च पूर्वादिपुरुषाः षट् च ये वसुधां गताः । (५६।१)

एकादश ददद् भूमिं परित्रातीह मानवः ॥ (५६।२)

रत्नोपकीर्णां वसुधां यो ददाति पुरंदर । (५७।१)

स मुक्तः सर्वकलुषैः स्वर्गलोके महीयते ॥ (५७।२)

महीं स्फीतां ददद् राजा सर्वकामगुणान्विताम् । (५८।१)

राजाधिराजो भवति तद्धि दानम् अनुत्तमम् ॥ (५८।२)

सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः प्रयच्छति । (५९।१)

सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव ॥ (५९।२)

सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामपुरोगमाम् । (६०।१)

ददाति यः सहस्राक्ष स स्वर्गं याति मानवः ॥ (६०।२)

मधुसर्पिःप्रवाहिन्यः पयोदधिवहास्तथा । (६१।१)

सरितस्तर्पयन्तीह सुरेन्द्र वसुधाप्रदम् ॥ (६१।२)

भूमिप्रदानान्नृपतिर् मुच्यते राजकिल्बिषात् । (६२।१)

न हि भूमिप्रदानेन दानम् अन्यद् विशिष्यते ॥ (६२।२)

ददाति यः समुद्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम् । (६३।१)

तं जनाः कथयन्तीह यावद् धरति गौर् इयम् ॥ (६३।२)

पुण्याम् ऋद्धरसां भूमिं यो ददाति पुरंदर । (६४।१)

न तस्य लोकाः क्षीयन्ते भूमिदानगुणार्जिताः ॥ (६४।२)

सर्वथा पार्थिवेनेह सततं भूतिम् इच्छता । (६५।१)

भूर् देया विधिवच्छक्र पात्रे सुखम् अभीप्सता ॥ (६५।२)

अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा द्विजातये । (६६।१)

समुत्सृजति तत् पापं जीर्णां त्वचम् इवोरगः ॥ (६६।२)

सागरान् सरितः शैलान् काननानि च सर्वशः । (६७।१)

सर्वम् एतन्नरः शक्र ददाति वसुधां ददत् ॥ (६७।२)

तडागान्युदपानानि स्रोतांसि च सरांसि च । (६८।१)

स्नेहान् सर्वरसांश्चैव ददाति वसुधां ददत् ॥ (६८।२)

ओषधीः क्षीरसम्पन्ना नगान् पुष्पफलान्वितान् । (६९।१)

काननोपलशैलांश्च ददाति वसुधां ददत् ॥ (६९।२)

अग्निष्टोमप्रभृतिभिर् इष्ट्वा च स्वाप्तदक्षिणैः । (७०।१)

न तत् फलम् अवाप्नोति भूमिदानाद् यद् अश्नुते ॥ (७०।२)

दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा क्षिपन् । (७१।१)

पूर्वदत्तां हरन् भूमिं नरकायोपगच्छति ॥ (७१।२)

न ददाति प्रतिश्रुत्य दत्त्वा वा हरते तु यः । (७२।१)

स बद्धो वारुणैः पाशैस्तप्यते मृत्युशासनात् ॥ (७२।२)

आहिताग्निं सदायज्ञं कृशभृत्यं प्रियातिथिम् । (७३।१)

ये भरन्ति द्विजश्रेष्ठं नोपसर्पन्ति ते यमम् ॥ (७३।२)

ब्राह्मणेष्व् ऋणभूतं स्यात् पार्थिवस्य पुरंदर । (७४।१)

इतरेषां तु वर्णानां तारयेत् कृशदुर्बलान् ॥ (७४।२)

नाछिन्द्यात् स्पर्शितां भूमिं परेण त्रिदशाधिप । (७५।१)

ब्राह्मणाय सुरश्रेष्ठ कृशभृत्याय कश्चन ॥ (७५।२)

अथाश्रु पतितं तेषां दीनानाम् अवसीदताम् । (७६।१)

ब्राह्मणानां हृते क्षेत्रे हन्यात् त्रिपुरुषं कुलम् ॥ (७६।२)

भूमिपालं च्युतं राष्ट्राद् यस्तु संस्थापयेत् पुनः । (७७।१)

तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते ॥ (७७।२)

इक्षुभिः संततां भूमिं यवगोधूमसंकुलाम् । (७८।१)

गोश्ववाहनसम्पूर्णां बाहुवीर्यसमार्जिताम् ॥ (७८।२)

निधिगर्भां ददद् भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम् । (७९।१)

अक्षयांल् लभते लोकान् भूमिसत्रं हि तस्य तत् ॥ (७९।२)

विधूय कलुषं सर्वं विरजाः संमतः सताम् । (८०।१)

लोके महीयते सद्भिर् यो ददाति वसुंधराम् ॥ (८०।२)

यथाप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर् विसर्पति । (८१।१)

तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विसर्पति ॥ (८१।२)

ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशोभनाः । (८२।१)

वध्यन्ते ऽभिमुखाः शक्र ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥ (८२।२)

नृत्यगीतपरा नार्यो दिव्यमाल्यविभूषिताः । (८३।१)

उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं दिवि ॥ (८३।२)

मोदते च सुखं स्वर्गे देवगन्धर्वपूजितः । (८४।१)

यो ददाति महीं सम्यग् विधिनेह द्विजातये ॥ (८४।२)

शतम् अप्सरसश्चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः । (८५।१)

उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं नरम् ॥ (८५।२)

शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवारणाः । (८६।१)

भूमिप्रदानात् पुष्पाणि हिरण्यनिचयास्तथा ॥ (८६।२)

आज्ञा सदाप्रतिहता जयशब्दो भवत्यथ । (८७।१)

भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं स्वर्गः पुरंदर ॥ (८७।२)

हिरण्यपुष्पाश्चौषध्यः कुशकाञ्चनशाड्वलाः । (८८।१)

अमृतप्रसवां भूमिं प्राप्नोति पुरुषो ददत् ॥ (८८।२)

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमो गुरुः । (८९।१)

नास्ति सत्यसमो धर्मो नास्ति दानसमो निधिः ॥ (८९।२)

एतद् आङ्गिरसाच्छ्रुत्वा वासवो वसुधाम् इमाम् । (९०।१)

वसुरत्नसमाकीर्णां ददावाङ्गिरसे तदा ॥ (९०।२)

य इमं श्रावयेच्छ्राद्धे भूमिदानस्य संस्तवम् । (९१।१)

न तस्य रक्षसां भागो नासुराणां भवत्युत ॥ (९१।२)

अक्षयं च भवेद् दत्तं पितृभ्यस्तन्न संशयः । (९२।१)

तस्माच्छ्राद्धेष्विदं विप्रो भुञ्जतः श्रावयेद् द्विजान् ॥ (९२।२)

इत्येतत् सर्वदानानां श्रेष्ठम् उक्तं तवानघ । (९३।१)

मया भरतशार्दूल किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (९३।२)