वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततो रामस्य तत् कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः । (१।२)

विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ (१।३)

अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः । (२।१)

विक्रमो येन वसुधा क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता ॥ (२।२)

गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः । (३।१)

गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः ॥ (३।२)

अहो धन्यो हि लोको ऽयं सभाग्याश्च नरा भुवि । (४।१)

यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजेन कृतम् अच्युत ॥ (४।२)

तथा यान्तौ तदा तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ । (५।१)

जग्मतुर् यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥ (५।२)

ततस्ते ददृशुर् भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् । (६।१)

स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यम् इवानलम् ॥ (६।२)

उपास्यमानं मुनिभिर् देवैर् इव शतक्रतुम् । (७।१)

देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीम् अनु ॥ (७।२)

दूराद् एव तम् आलोक्य कृष्णो राजा च धर्मराट् । (८।१)

चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः ॥ (८।२)

अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः । (९।१)

एकीकृत्येन्द्रियग्रामम् उपतस्थुर् महामुनीन् ॥ (९।२)

अभिवाद्य च गोविन्दः सात्यकिस्ते च कौरवाः । (१०।१)

व्यासादींस्तान् ऋषीन् पश्चाद् गाङ्गेयम् उपतस्थिरे ॥ (१०।२)

तपोवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः । (११।१)

परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः ॥ (११।२)

ततो निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानम् इवानलम् । (१२।१)

किंचिद् दीनमना भीष्मम् इति होवाच केशवः ॥ (१२।२)

कच्चिज्ज्ञानानि ते राजन् प्रसन्नानि यथा पुरा । (१३।१)

कच्चिद् अव्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर ॥ (१३।२)

शराभिघातदुःखात् ते कच्चिद् गात्रं न दूयते । (१४।१)

मानसाद् अपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम् ॥ (१४।२)

वरदानात् पितुः कामं छन्दमृत्युर् असि प्रभो । (१५।१)

शंतनोर् धर्मशीलस्य न त्वेतच्छमकारणम् ॥ (१५।२)

सुसूक्ष्मो ऽपीह देहे वै शल्यो जनयते रुजम् । (१६।१)

किं पुनः शरसंघातैश्चितस्य तव भारत ॥ (१६।२)

कामं नैतत् तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ । (१७।१)

भवान् ह्युपदिशेच्छ्रेयो देवानाम् अपि भारत ॥ (१७।२)

यद्धि भूतं भविष्यच्च भवच्च पुरुषर्षभ । (१८।१)

सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम् ॥ (१८।२)

संसारश्चैव भूतानां धर्मस्य च फलोदयः । (१९।१)

विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि ब्रह्ममयो निधिः ॥ (१९।२)

त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गम् अरोगिणम् । (२०।१)

स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहोर्ध्वरेतसम् ॥ (२०।२)

ऋते शांतनवाद् भीष्मात् त्रिषु लोकेषु पार्थिव । (२१।१)

सत्यसंधान् महावीर्याच्छूराद् धर्मैकतत्परात् ॥ (२१।२)

मृत्युम् आवार्य तरसा शरप्रस्तरशायिनः । (२२।१)

निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम ॥ (२२।२)

सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा । (२३।१)

धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे ॥ (२३।२)

अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् । (२४।१)

महारथं त्वत्सदृशं न कंचिद् अनुशुश्रुम ॥ (२४।२)

त्वं हि देवान् सगन्धर्वान् ससुरासुरराक्षसान् । (२५।१)

शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः ॥ (२५।२)

त्वं हि भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः । (२६।१)

नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमो ऽनवमो गुणैः ॥ (२६।२)

अहं हि त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम । (२७।१)

त्रिदशेष्वपि विख्यातः स्वशक्त्या सुमहाबलः ॥ (२७।२)

मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः । (२८।१)

भवतो यो गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित् ॥ (२८।२)

त्वं हि सर्वैर् गुणै राजन् देवान् अप्यतिरिच्यसे । (२९।१)

तपसा हि भवाञ् शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ॥ (२९।२)

तद् अस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेण वै । (३०।१)

ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद ॥ (३०।२)

ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत । (३१।१)

चातुराश्रम्यसंसृष्टास्ते सर्वे विदितास्तव ॥ (३१।२)

चातुर्वेद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत । (३२।१)

सांख्ये योगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः ॥ (३२।२)

चातुर्वर्ण्येन यश्चैको धर्मो न स्म विरुध्यते । (३३।१)

सेव्यमानः स चैवाद्यो गाङ्गेय विदितस्तव ॥ (३३।२)

इतिहासपुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तव । (३४।१)

धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम् ॥ (३४।२)

ये च केचन लोके ऽस्मिन् अर्थाः संशयकारकाः । (३५।१)

तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वद् अन्यः पुरुषर्षभ ॥ (३५।२)

स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया । (३६।१)

भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिविस्तरा विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये ॥ (३६।२)