MBh, 3, 159
Select a line for its word-by-word analysis.
युधिष्ठिर धृतिर् दाक्ष्यं देशकालौ पराक्रमः । (१।२)
yudhiṣṭhira dhṛtir dākṣyaṃ deśakālau parākramaḥ |
धृतिमन्तश् च दक्षाश् च स्वे स्वे कर्मणि भारत । (२।१)
dhṛtimantaś ca dakṣāś ca sve sve karmaṇi bhārata |
क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ पृथिवीम् अनुशास्ति वै ॥ (३।२)
kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha pṛthivīm anuśāsti vai ||
स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ॥ (४।२)
sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim ||
देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम् । (५।१)
deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam |
सम्प्राप्तस् त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ॥ (५।२)
samprāptas tridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha ||
कर्मणाम् अविभागज्ञः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ (६।२)
karmaṇām avibhāgajñaḥ pretya ceha ca naśyati ||
सर्वसामर्थ्यलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ॥ (८।२)
sarvasāmarthyalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ ||
अधर्मज्ञो ऽवलिप्तश् च बालबुद्धिर् अमर्षणः । (९।१)
adharmajño 'valiptaś ca bālabuddhir amarṣaṇaḥ |
निर्भयो भीमसेनो ऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ॥ (९।२)
nirbhayo bhīmaseno 'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha ||
आर्ष्टिषेणस्य राजर्षेः प्राप्य भूयस् त्वम् आश्रमम् । (१०।१)
ārṣṭiṣeṇasya rājarṣeḥ prāpya bhūyas tvam āśramam |
अलकाः सह गन्धर्वैर् यक्षैश् च सह राक्षसैः । (११।१)
alakāḥ saha gandharvair yakṣaiś ca saha rākṣasaiḥ |
मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः । (११।२)
manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ |
रक्षन्तु त्वा महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः ॥ (११।३)
rakṣantu tvā mahābāho sahitaṃ dvijasattamaiḥ ||
वार्यतां साध्वयं राजंस् त्वया धर्मभृतां वर ॥ (१२।२)
vāryatāṃ sādhvayaṃ rājaṃs tvayā dharmabhṛtāṃ vara ||
इतः परं च राजेन्द्र द्रक्ष्यन्ति वनगोचराः । (१३।१)
itaḥ paraṃ ca rājendra drakṣyanti vanagocarāḥ |
उपस्थास्यन्ति च सदा रक्षिष्यन्ति च सर्वशः ॥ (१३।२)
upasthāsyanti ca sadā rakṣiṣyanti ca sarvaśaḥ ||
उपस्थास्यन्ति वो गृह्य मत्प्रेष्याः पुरुषर्षभ ॥ (१४।२)
upasthāsyanti vo gṛhya matpreṣyāḥ puruṣarṣabha ||
यथा जिष्णुर् महेन्द्रस्य यथा वायोर् वृकोदरः । (१५।१)
yathā jiṣṇur mahendrasya yathā vāyor vṛkodaraḥ |
धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः ॥ (१५।२)
dharmasya tvaṃ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ ||
आत्मजावात्मसम्पन्नौ यमौ चोभौ यथाश्विनोः । (१६।१)
ātmajāvātmasampannau yamau cobhau yathāśvinoḥ |
रक्ष्यास् तद्वन् ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर ॥ (१६।२)
rakṣyās tadvan mamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira ||
याः काश्चन मता लोकेष्वग्र्याः परमसम्पदः । (१८।१)
yāḥ kāścana matā lokeṣvagryāḥ paramasampadaḥ |
जन्मप्रभृति ताः सर्वाः स्थितास् तात धनंजये ॥ (१८।२)
janmaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sthitās tāta dhanaṃjaye ||
दमो दानं बलं बुद्धिर् ह्रीर् धृतिस् तेज उत्तमम् । (१९।१)
damo dānaṃ balaṃ buddhir hrīr dhṛtis teja uttamam |
न मोहात् कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम् । (२०।१)
na mohāt kurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam |
न पार्थस्य मृषोक्तानि कथयन्ति नरा नृषु ॥ (२०।२)
na pārthasya mṛṣoktāni kathayanti narā nṛṣu ||
स देवपितृगन्धर्वैः कुरूणां कीर्तिवर्धनः । (२१।१)
sa devapitṛgandharvaiḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
मानितः कुरुते ऽस्त्राणि शक्रसद्मनि भारत ॥ (२१।२)
mānitaḥ kurute 'strāṇi śakrasadmani bhārata ||
यो ऽसौ सर्वान् महीपालान् धर्मेण वशम् आनयत् । (२२।१)
yo 'sau sarvān mahīpālān dharmeṇa vaśam ānayat |
प्रीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना ॥ (२२।३)
prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā ||
सम्यक् चासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव स्थितः । (२३।१)
samyak cāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ |
पितॄन् देवांस् तथा विप्रान् पूजयित्वा महायशाः । (२३।२)
pitṝn devāṃs tathā viprān pūjayitvā mahāyaśāḥ |
सप्त मुख्यान् महामेधान् आहरद् यमुनां प्रति ॥ (२३।३)
sapta mukhyān mahāmedhān āharad yamunāṃ prati ||
अधिराजः स राजंस् त्वां शंतनुः प्रपितामहः । (२४।१)
adhirājaḥ sa rājaṃs tvāṃ śaṃtanuḥ prapitāmahaḥ |
स्वर्गजिच्छक्रलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति ॥ (२४।२)
svargajicchakralokasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati ||
ततः शक्तिं गदां खड्गं धनुश्च भरतर्षभ । (२५।२)
tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaḍgaṃ dhanuśca bharatarṣabha |
प्राध्वं कृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः ॥ (२५।३)
prādhvaṃ kṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ ||
ततो ऽब्रवीद् धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम् । (२६।१)
tato 'bravīd dhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam |
मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ॥ (२६।२)
mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ ||
कामान् उपहरिष्यन्ति यक्षा वो भरतर्षभाः ॥ (२७।२)
kāmān upahariṣyanti yakṣā vo bharatarṣabhāḥ ||
शीघ्रम् एव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः । (२८।१)
śīghram eva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ |
साक्षान् मघवता सृष्टः सम्प्राप्स्यति धनंजयः ॥ (२८।२)
sākṣān maghavatā sṛṣṭaḥ samprāpsyati dhanaṃjayaḥ ||
अस्तं गिरिवरश्रेष्ठं प्रययौ गुह्यकाधिपः ॥ (२९।२)
astaṃ girivaraśreṣṭhaṃ prayayau guhyakādhipaḥ ||
तं परिस्तोमसंकीर्णैर् नानारत्नविभूषितैः । (३०।१)
taṃ paristomasaṃkīrṇair nānāratnavibhūṣitaiḥ |
यानैर् अनुययुर् यक्षा राक्षसाश् च सहस्रशः ॥ (३०।२)
yānair anuyayur yakṣā rākṣasāś ca sahasraśaḥ ||
ते जग्मुस् तूर्णम् आकाशं धनाधिपतिवाजिनः । (३२।१)
te jagmus tūrṇam ākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ |
तेषां हि शापकालो ऽसौ कृतो ऽगस्त्येन धीमता । (३४।१)
teṣāṃ hi śāpakālo 'sau kṛto 'gastyena dhīmatā |
पाण्डवास् तु महात्मानस् तेषु वेश्मसु तां क्षपाम् । (३५।१)
pāṇḍavās tu mahātmānas teṣu veśmasu tāṃ kṣapām |
सुखम् ऊषुर् गतोद्वेगाः पूजिताः सर्वराक्षसैः ॥ (३५।२)
sukham ūṣur gatodvegāḥ pūjitāḥ sarvarākṣasaiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.