अर्जुन उवाच । (१।१)

किंनिमित्तम् अभूद् वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । (१।२)

वसतोर् आश्रमे पुण्ये शंस नः सर्वम् एव तत् ॥ (१।३)

गन्धर्व उवाच । (२।१)

इदं वासिष्ठम् आख्यानं पुराणं परिचक्षते । (२।२)

पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत् तन् निबोध मे ॥ (२।३)

कन्यकुब्जे महान् आसीत् पार्थिवो भरतर्षभ । (३।१)

गाधीति विश्रुतो लोके सत्यधर्मपरायणः ॥ (३।२)

तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः । (४।१)

विश्वामित्र इति ख्यातो बभूव रिपुमर्दनः ॥ (४।२)

स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने । (५।१)

मृगान् विध्यन् वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु ॥ (५।२)

व्यायामकर्शितः सो ऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः । (६।१)

आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति ॥ (६।२)

तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभाग् ऋषिः । (७।१)

विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया ॥ (७।२)

पाद्यार्घ्याचमनीयेन स्वागतेन च भारत । (८।१)

तथैव प्रतिजग्राह वन्येन हविषा तथा ॥ (८।२)

तस्याथ कामधुग् धेनुर् वसिष्ठस्य महात्मनः । (९।१)

उक्ता कामान् प्रयच्छेति सा कामान् दुदुहे ततः । (९।२)

बाष्पाढ्यस्यौदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः । (९।३)

निष्ठान्नानि च सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च । (९।४)

कूपांश्च घृतसम्पूर्णान् भक्ष्याणां राशयस्तथा । (९।५)

भोजनानि महार्हाणि तत्र तत्र सहस्रशः । (९।६)

इक्षून् मधु च लाजांश्च मैरेयांश्च वरासवान् । (९।७)

वस्त्राणि च महार्हाणि कम्बलानि सहस्रशः ॥ (९।८)

ग्राम्यारण्या ओषधीश्च दुदुहे पय एव च । (१०।१)

षड्रसं चामृतरसं रसायनम् अनुत्तमम् ॥ (१०।२)

भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च । (११।१)

लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुन । (११।२)

रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च ॥ (११।३)

तैः कामैः सर्वसम्पूर्णैः पूजितः स महीपतिः । (१२।१)

सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं नृपः । (१२।२)

शिरो ग्रीवा सक्थिनी च सास्नापुच्छमहस्तनाः । (१२।३)

शुभान्येतानि धेनूनाम् आयतानि प्रचक्षते । (१२।४)

पृथुभिः पञ्चभी रङ्गैः समावृत्तां षडायताम् । (१२।५)

ललाटं श्रवणे चैव नयनद्वितयं तथा । (१२।६)

पृथून्येतानि शस्यन्ते धेनूनां पञ्च सूरिभिः । (१२।७)

मण्डूकस्यैवम् उच्छूने [॥। औ२ ज़ेइछेन्झ्] यस्याः षडायताम् ॥ (१२।८)

षडायतां सुपार्श्वोरुं त्रिपृथुं पञ्चसंवृताम् । (१३।१)

मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसम् अनिन्दिताम् ॥ (१३।२)

सुवालधिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम् । (१४।१)

पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सो ऽभिवीक्ष्य ताम् । (१४।२)

सुपुष्टाङ्गीं सुयोनिकाम् । (१४।३)

संभृतोभयपार्श्वोरूं दीर्घवालां पृथूदराम् । (१४।४)

दृष्ट्वा गृष्टिम् ऋषेर् भूपो ॥ (१४।५)

अभिनन्दति तां नन्दीं वसिष्ठस्य पयस्विनीम् । (१५।१)

अब्रवीच्च भृशं तुष्टो विश्वामित्रो मुनिं तदा ॥ (१५।२)

अर्बुदेन गवां ब्रह्मन् मम राज्येन वा पुनः । (१६।१)

नन्दिनीं सम्प्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने ॥ (१६।२)

वसिष्ठ उवाच । (१७।१)

देवतातिथिपित्रर्थम् आज्यार्थं च पयस्विनी । (१७।२)

अदेया नन्दिनीयं मे राज्येनापि तवानघ ॥ (१७।३)

विश्वामित्र उवाच । (१८।१)

क्षत्रियो ऽहं भवान् विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः । (१८।२)

ब्राह्मणेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु । (१८।३)

रत्नं हि भगवन्न् एतद् रत्नहारी च पार्थिवः ॥ (१८।४)

अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सिताम् । (१९।१)

स्वधर्मं न प्रहास्यामि नयिष्ये ते बलेन गाम् । (१९।२)

क्षत्रियो ऽस्मि न विप्रो ऽहं बाहुवीर्यो ऽस्मि धर्मतः । (१९।३)

तस्माद् भुजबलेनेमां हरिष्यामीह पश्यतः । (१९।४)

अत्र हव्यं च कव्यं च प्राणयात्रा तथैव च । (१९।५)

आयत्तम् अग्निहोत्रं च आतिथ्यं च न संशयः । (१९।६)

बहुना किं प्रलापेन न दास्ये कामदोहिनीम् ॥ (१९।७)

वसिष्ठ उवाच । (२०।१)

बलस्थश्चासि राजा च बाहुवीर्यश्च क्षत्रियः । (२०।२)

यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु त्वं मा विचारय । (२०।३)

रत्नद्वयं ब्राह्मणस्य नापहार्यं नृपैर् भुवि । (२०।४)

अग्निहोत्री च गौः पत्नी प्रजारणिर् अनुत्तमा ॥ (२०।५)

गन्धर्व उवाच । (२१।१)

एवम् उक्तस्तदा पार्थ विश्वामित्रो बलाद् इव । (२१।२)

हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम् । (२१।३)

सा तदा ह्रियमाणा च विश्वामित्रबलैर् बलात् ॥ (२१।४)

कशादण्डप्रतिहता काल्यमाना ततस्ततः । (२२।१)

हम्भायमाना कल्याणी वसिष्ठस्याथ नन्दिनी ॥ (२२।२)

आगम्याभिमुखी पार्थ तस्थौ भगवदुन्मुखी । (२३।१)

भृशं च ताड्यमानापि न जगामाश्रमात् ततः । (२३।२)

बलानि तेषां निर्धूय छित्त्वा पाशनिबन्धनम् । (२३।३)

आश्रमान् नैव गच्छन्ती हुम्भारावैर् ननाद च ॥ (२३।४)

वसिष्ठ उवाच । (२४।१)

शृणोमि ते रवं भद्रे विनदन्त्याः पुनः पुनः । (२४।२)

बलाद्ध्रियसि मे नन्दि क्षमावान् ब्राह्मणो ह्यहम् । (२४।३)

विश्वामित्रेण नन्दिनि किं कर्तव्यं मया तत्र । (२४।४)

अथैनां नन्दिनीं भूयो विश्वामित्रस्य सैनिकाः । (२४।५)

सर्वतः समकाल्यन्त कशापाषाणपाणयः ॥ (२४।६)

गन्धर्व उवाच । (२५।१)

सा तु तेषां बलान् नन्दी बलानां भरतर्षभ । (२५।२)

विश्वामित्रभयोद्विग्ना वसिष्ठं समुपागमत् ॥ (२५।३)

गौर् उवाच । (२६।१)

पाषाणदण्डाभिहतां क्रन्दन्तीं माम् अनाथवत् । (२६।२)

उपेक्षसे कथं ब्रह्मन् भक्तां पादाब्जसेविनीम् । (२६।३)

विश्वामित्रबलैर् घोरैर् भगवन् किम् उपेक्षसे ॥ (२६।४)

गन्धर्व उवाच । (२७।१)

एवं तस्यां तदा पार्थ धर्षितायां महामुनिः । (२७।२)

न चुक्षुभे न धैर्याच्च विचचाल धृतव्रतः ॥ (२७।३)

वसिष्ठ उवाच । (२८।१)

क्षत्रियाणां बलं तेजो ब्राह्मणानां क्षमा बलम् । (२८।२)

क्षमा मां भजते तस्माद् गम्यतां यदि रोचते ॥ (२८।३)

गौर् उवाच । (२९।१)

किं नु त्यक्तास्मि भगवन् यद् एवं मां प्रभाषसे । (२९।२)

अत्यक्ताहं त्वया ब्रह्मन् न शक्या नयितुं बलात् ॥ (२९।३)

वसिष्ठ उवाच । (३०।१)

न त्वां त्यजामि कल्याणि स्थीयतां यदि शक्यते । (३०।२)

दृढेन दाम्ना बद्ध्वैष वत्सस्ते ह्रियते बलात् । (३०।३)

येन केनाप्युपायेन त्वया वत्सो निवार्यताम् ॥ (३०।४)

गन्धर्व उवाच । (३१।१)

स्थीयताम् इति तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य पयस्विनी । (३१।२)

ऊर्ध्वाञ्चितशिरोग्रीवा प्रबभौ घोरदर्शना ॥ (३१।३)

क्रोधरक्तेक्षणा सा गौर् हम्भारवघनस्वना । (३२।१)

विश्वामित्रस्य तत् सैन्यं व्यद्रावयत सर्वशः ॥ (३२।२)

कशाग्रदण्डाभिहता काल्यमाना ततस्ततः । (३३।१)

क्रोधदीप्तेक्षणा क्रोधं भूय एव समादधे ॥ (३३।२)

आदित्य इव मध्याह्ने क्रोधदीप्तवपुर् बभौ । (३४।१)

अङ्गारवर्षं मुञ्चन्ती मुहुर् वालधितो महत् ॥ (३४।२)

असृजत् पह्लवान् पुच्छाच्छकृतः शबराञ् शकान् । (३५।१)

योनिदेशाच्च यवनाञ्शकृद्देशाच्छकांस्तथा । (३५।२)

मूत्रतश्चासृजच्चापि यवनान् क्रोधमूर्छिता । (३५।३)

बर्बरांश्चैव पार्श्वतः । (३५।४)

प्राणतः प्रासृजच्चेयम् ॥ (३५।५)

पुण्ड्रान् किरातान् द्रमिडान् सिंहलान् बर्बरांस्तथा । (३६।१)

चिबुकांश्च पुलिन्दांश्च चीनान् हूणान् सकेरलान् । (३६।२)

तथैव दरदान् म्लेच्छान् फेनतः सा ससर्ज ह ॥ (३६।३)

तैर् विसृष्टैर् महत् सैन्यं नानाम्लेच्छगणैस्तदा । (३७।१)

नानावरणसंछन्नैर् नानायुधधरैस्तथा । (३७।२)

अवाकीर्यत संरब्धैर् विश्वामित्रस्य पश्यतः ॥ (३७।३)

एकैकश्च तदा योधः पञ्चभिः सप्तभिर् वृतः । (३८।१)

अस्त्रवर्षेण महता काल्यमानं बलं ततः । (३८।२)

प्रभग्नं सर्वतस्त्रस्तं विश्वामित्रस्य पश्यतः । (३८।३)

तस्य तच्चतुरङ्गं वै बलं परमदुःसहम् । (३८।४)

प्रभग्नं सर्वतो घोरं पयस्विन्या विवर्जितम् ॥ (३८।५)

न च प्राणैर् वियुज्यन्त केचित् ते सैनिकास्तदा । (३९।१)

विश्वामित्रस्य संक्रुद्धैर् वासिष्ठैर् भरतर्षभ । (३९।२)

सा गौस्तत् सकलं सैन्यं कालयामास दूरतः ॥ (३९।३)

विश्वामित्रस्य सैन्यं तु काल्यमानं त्रियोजनम् । (४०।१)

क्रोशमानं भयोद्विग्नं त्रातारं नाध्यगच्छत । (४०।२)

विश्वामित्रस्ततो दृष्ट्वा क्रोधाविष्टः स रोदसी । (४०।३)

ववर्ष शरवर्षाणि वसिष्ठे मुनिसत्तमे । (४०।४)

घोररूपांश्च नाराचान् क्षुरान् भल्लान् महामुनिः । (४०।५)

विश्वामित्रप्रयुक्तांस्तान् वैणवेन व्यमोचयत् । (४०।६)

वसिष्ठस्य तदा दृष्ट्वा कर्मकौशलम् आहवे । (४०।७)

विश्वामित्रो ऽपि कोपेन भूयः शत्रुनिपातनः । (४०।८)

दिव्यास्त्रवर्षं तस्मै स प्राहिणोन् मुनये रुषा । (४०।९)

आग्नेयं वारुणं चैन्द्रं याम्यं वायव्यम् एव च । (४०।१०)

विससर्ज महाभागे वसिष्ठे ब्रह्मणः सुते । (४०।११)

अस्त्राणि सर्वतो ज्वाला विसृजन्तः प्रपेदिरे । (४०।१२)

युगान्तसमये घोराः पतंगस्येव रश्मयः । (४०।१३)

वसिष्ठो ऽपि महातेजा ब्रह्मशक्तिप्रयुक्तया । (४०।१४)

यष्ट्या निवारयामास सर्वाण्यस्त्राणि स स्मयन् । (४०।१५)

ततस्ते भस्मसाद् भूताः पतन्ति स्म महीतले । (४०।१६)

अपोह्य दिव्यान्यस्त्राणि वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत् । (४०।१७)

निर्जितो ऽसि महाराज दुरात्मन् गाधिनन्दन । (४०।१८)

यदि ते ऽस्ति परं शौर्यं तद् दर्शय मयि स्थिते । (४०।१९)

विश्वामित्रस्तथा चोक्तो वसिष्ठेन नराधिपः । (४०।२०)

नोवाच किंचिद् व्रीडाढ्यो विद्रावितमहाबलः ॥ (४०।२१)

दृष्ट्वा तन् महद् आश्चर्यं ब्रह्मतेजोभवं तदा । (४१।१)

विश्वामित्रः क्षत्रभावान् निर्विण्णो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (४१।२)

धिग् बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् । (४२।१)

बलाबलं विनिश्चित्य तप एव परं बलम् ॥ (४२।२)

स राज्यं स्फीतम् उत्सृज्य तां च दीप्तां नृपश्रियम् । (४३।१)

भोगांश्च पृष्ठतः कृत्वा तपस्येव मनो दधे ॥ (४३।२)

स गत्वा तपसा सिद्धिं लोकान् विष्टभ्य तेजसा । (४४।१)

तताप सर्वान् दीप्तौजा ब्राह्मणत्वम् अवाप च । (४४।२)

अपिबच्च सुतं सोमम् इन्द्रेण सह कौशिकः । (४४।३)

एवंवीर्यस्तु राजर्षिर् विप्रर्षिः संबभूव ह ॥ (४४।४)