युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् । (१।२)

किं च कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

प्रह्रादस्य च संवादं मुनेर् आजगरस्य च ॥ (२।३)

चरन्तं ब्राह्मणं कंचित् कल्यचित्तम् अनामयम् । (३।१)

पप्रच्छ राजन् प्रह्रादो बुद्धिमान् प्राज्ञसंमतः ॥ (३।२)

स्वस्थः शक्तो मृदुर् दान्तो निर्विवित्सो ऽनसूयकः । (४।१)

सुवाग् बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत् ॥ (४।२)

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि । (५।१)

नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिद् अवमन्यसे ॥ (५।२)

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजास्वविमना इव । (६।१)

धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे ॥ (६।२)

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे । (७।१)

इन्द्रियार्थान् अनादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत् ॥ (७।२)

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर् वा का नु ते मुने । (८।१)

क्षिप्रम् आचक्ष्व मे ब्रह्मञ् श्रेयो यद् इह मन्यसे ॥ (८।२)

अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् । (९।१)

उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्रादम् अनपार्थया ॥ (९।२)

पश्यन् प्रह्राद भूतानाम् उत्पत्तिम् अनिमित्ततः । (१०।१)

ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे ॥ (१०।२)

स्वभावाद् एव संदृश्य वर्तमानाः प्रवृत्तयः । (११।१)

स्वभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केनचित् ॥ (११।२)

पश्यन् प्रह्राद संयोगान् विप्रयोगपरायणान् । (१२।१)

संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद् विदधे मनः ॥ (१२।२)

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः । (१३।१)

उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यम् अवशिष्यते ॥ (१३।२)

जलजानाम् अपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये । (१४।१)

महताम् अपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ ॥ (१४।२)

जङ्गमस्थावराणां च भूतानाम् असुराधिप । (१५।१)

पार्थिवानाम् अपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः ॥ (१५।२)

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम् । (१६।१)

उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर् बलवताम् अपि ॥ (१६।२)

दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च । (१७।१)

ज्योतींषि च यथाकालं पतमानानि लक्षये ॥ (१७।२)

इति भूतानि संपश्यन्न् अनुषक्तानि मृत्युना । (१८।१)

सर्वसामान्यतो विद्वान् कृतकृत्यः सुखं स्वपे ॥ (१८।२)

सुमहान्तम् अपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया । (१९।१)

शये पुनर् अभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि ॥ (१९।२)

आस्रवत्यपि माम् अन्नं पुनर् बहुगुणं बहु । (२०।१)

पुनर् अल्पगुणं स्तोकं पुनर् नैवोपपद्यते ॥ (२०।२)

कणान् कदाचित् खादामि पिण्याकम् अपि च ग्रसे । (२१।१)

भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान् पुनः ॥ (२१।२)

शये कदाचित् पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये । (२२।१)

प्रासादे ऽपि च मे शय्या कदाचिद् उपपद्यते ॥ (२२।२)

धारयामि च चीराणि शाणीं क्षौमाजिनानि च । (२३।१)

महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहम् एकदा ॥ (२३।२)

न संनिपतितं धर्म्यम् उपभोगं यदृच्छया । (२४।१)

प्रत्याचक्षे न चाप्येनम् अनुरुध्ये सुदुर्लभम् ॥ (२४।२)

अचलम् अनिधनं शिवं विशोकं शुचिम् अतुलं विदुषां मते निविष्टम् । (२५।१)

अनभिमतम् असेवितं च मूढैर् व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (२५।२)

अचलितमतिर् अच्युतः स्वधर्मात् परिमितसंसरणः परावरज्ञः । (२६।१)

विगतभयकषायलोभमोहो व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (२६।२)

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् । (२७।१)

हृदयसुखम् असेवितं कदर्यैर् व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (२७।२)

इदम् इदम् इति तृष्णयाभिभूतं जनम् अनवाप्तधनं विषीदमानम् । (२८।१)

निपुणम् अनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (२८।२)

बहुविधम् अनुदृश्य चार्थहेतोः कृपणम् इहार्यम् अनार्यम् आश्रयन्तम् । (२९।१)

उपशमरुचिर् आत्मवान् प्रशान्तो व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (२९।२)

सुखम् असुखम् अनर्थम् अर्थलाभं रतिम् अरतिं मरणं च जीवितं च । (३०।१)

विधिनियतम् अवेक्ष्य तत्त्वतो ऽहं व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (३०।२)

अपगतभयरागमोहदर्पो धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः । (३१।१)

उपगतफलभोगिनो निशाम्य व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (३१।२)

अनियतशयनासनः प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः । (३२।१)

अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (३२।२)

अभिगतम् असुखार्थम् ईहनार्थैर् उपगतबुद्धिर् अवेक्ष्य चात्मसंस्थः । (३३।१)

तृषितम् अनियतं मनो नियन्तुं व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (३३।२)

न हृदयम् अनुरुध्यते मनो वा प्रियसुखदुर्लभताम् अनित्यतां च । (३४।१)

तद् उभयम् उपलक्षयन्न् इवाहं व्रतम् इदम् आजगरं शुचिश्चरामि ॥ (३४।२)

बहु कथितम् इदं हि बुद्धिमद्भिः कविभिर् अभिप्रथयद्भिर् आत्मकीर्तिम् । (३५।१)

इदम् इदम् इति तत्र तत्र तत् तत् स्वपरमतैर् गहनं प्रतर्कयद्भिः ॥ (३५।२)

तद् अहम् अनुनिशाम्य विप्रयातं पृथग् अभिपन्नम् इहाबुधैर् मनुष्यैः । (३६।१)

अनवसितम् अनन्तदोषपारं नृषु विहरामि विनीतरोषतृष्णः ॥ (३६।२)

भीष्म उवाच । (३७।१)

अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरो ऽनुचरेद् विनीतरागः । (३७।२)

अपगतभयमन्युलोभमोहः स खलु सुखी विहरेद् इमं विहारम् ॥ (३७।३)