MBh, 1, 154
Select a line for its word-by-word analysis.
गङ्गाद्वारं प्रति महान् बभूवर्षिर् महातपाः । (१।२)
gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūvarṣir mahātapāḥ |
सो ऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वम् एवागतां सतीम् । (२।१)
so 'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvam evāgatāṃ satīm |
ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीम् आप्लुताम् ऋषिः ॥ (२।२)
dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ ||
अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा ताम् ऋषिश्चकमे ततः ॥ (३।२)
apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiścakame tataḥ ||
हृष्टस्य रेतश्चस्कन्द तद् ऋषिर् द्रोण आदधे ॥ (४।३)
hṛṣṭasya retaścaskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe ||
अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥ (५।२)
adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ ||
स नित्यम् आश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः । (७।१)
sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ |
द्रोणो ऽपि रामं शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वशः ॥ (८।२)
droṇo 'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ ||
वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतो ऽब्रवीत् । (९।१)
vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto 'bravīt |
आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभ ॥ (९।२)
āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabha ||
अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्न् अन्यतरं वृणु ॥ (१०।३)
astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmann anyataraṃ vṛṇu ||
अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारम् एव च । (११।२)
astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhāram eva ca |
प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुम् अर्हति मे भवान् ॥ (११।३)
prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātum arhati me bhavān ||
तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः । (१२।२)
tathetyuktvā tatastasmai pradadau bhṛgunandanaḥ |
प्रतिगृह्य ततो द्रोणः कृतकृत्यो ऽभवत् तदा ॥ (१२।३)
pratigṛhya tato droṇaḥ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā ||
ब्रह्मास्त्रं समनुप्राप्य नरेष्वभ्यधिको ऽभवत् ॥ (१३।२)
brahmāstraṃ samanuprāpya nareṣvabhyadhiko 'bhavat ||
ततो द्रुपदम् आसाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् । (१४।१)
tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān |
अब्रवीत् पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि माम् इति ॥ (१४।२)
abravīt puruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi mām iti ||
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा । (१५।२)
nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā |
नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किम् इष्यते । (१५।३)
nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate |
ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं श्रुतम् । (१५।४)
yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ śrutam |
तयोर् विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ (१५।५)
tayor vivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ ||
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् । (१६।२)
sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān |
तस्मै पौत्रान् समादाय वसूनि विविधानि च । (१७।१)
tasmai pautrān samādāya vasūni vividhāni ca |
प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान् द्रोणाय धीमते ॥ (१७।२)
prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyān droṇāya dhīmate ||
द्रोणः शिष्यांस्ततः सर्वान् इदं वचनम् अब्रवीत् । (१८।१)
droṇaḥ śiṣyāṃstataḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt |
कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं स्यात् तद् ऋतं वदतानघाः । (१९।२)
kṛtāstraistat pradeyaṃ syāt tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ |
सो ऽर्जुनप्रमुखैर् उक्तस्तथास्त्विति गुरुस्तदा । (१९।३)
so 'rjunapramukhair uktastathāstviti gurustadā |
तथेत्युक्त्वा च तं पार्थः पादौ जग्राह बुद्धिमान् । (१९।४)
tathetyuktvā ca taṃ pārthaḥ pādau jagrāha buddhimān |
विद्यानिष्क्रयजं वित्तं किं देयं ब्रूहि मे गुरो ॥ (१९।५)
vidyāniṣkrayajaṃ vittaṃ kiṃ deyaṃ brūhi me guro ||
यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्रमाः । (२०।१)
yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniśramāḥ |
ततो द्रोणो ऽब्रवीद् भूयो वेतनार्थम् इदं वचः ॥ (२०।२)
tato droṇo 'bravīd bhūyo vetanārtham idaṃ vacaḥ ||
पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः । (२१।१)
pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ |
तस्यापकृष्य तद् राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम् । (२१।२)
tasyāpakṛṣya tad rājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām |
धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः पाञ्चालान् पाण्डवा ययुः । (२१।३)
dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ pāñcālān pāṇḍavā yayuḥ |
निर्जिताः संन्यवर्तन्त तथान्ये क्षत्रियर्षभाः ॥ (२१।५)
nirjitāḥ saṃnyavartanta tathānye kṣatriyarṣabhāḥ ||
ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि । (२२।१)
tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi |
द्रोणाय दर्शयामासुर् बद्ध्वा ससचिवं तदा । (२२।२)
droṇāya darśayāmāsur baddhvā sasacivaṃ tadā |
महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम् । (२२।३)
mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam |
महेन्द्रपुत्रः पाञ्चालं जितवान् अर्जुनस्तदा । (२२।४)
mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavān arjunastadā |
तं दृष्ट्वा तु महावीर्यं फल्गुनस्यामितौजसः । (२२।५)
taṃ dṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phalgunasyāmitaujasaḥ |
व्यस्मयन्त जनाः सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवाः । (२२।६)
vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ |
नास्त्यर्जुनसमो वीर्ये राजपुत्र इति ब्रुवन् ॥ (२२।७)
nāstyarjunasamo vīrye rājaputra iti bruvan ||
प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनर् एव नराधिप । (२३।२)
prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punar eva narādhipa |
अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुम् अर्हति ॥ (२३।३)
arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitum arhati ||
सम्पूज्य द्रुपदं द्रोणः प्रेषयामास तत्त्ववित् । (२४।४)
sampūjya drupadaṃ droṇaḥ preṣayāmāsa tattvavit |
कन्याकुब्जे च काम्पिल्ये वसेथास्त्वं नरोत्तम । (२४।५)
kanyākubje ca kāmpilye vasethāstvaṃ narottama |
ब्राह्मणैः सहितो राजन्न् अहिच्छत्रे वसाम्यहम् ॥ (२४।६)
brāhmaṇaiḥ sahito rājann ahicchatre vasāmyaham ||
असत्कारः स सुमहान् मुहूर्तम् अपि तस्य तु । (२५।२)
asatkāraḥ sa sumahān muhūrtam api tasya tu |
न व्येति हृदयाद् राज्ञो दुर्मनाः स कृशो ऽभवत् । (२५।३)
na vyeti hṛdayād rājño durmanāḥ sa kṛśo 'bhavat |
एवम् उक्तो हि पाञ्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता । (२५।४)
evam ukto hi pāñcālyo bhāradvājena dhīmatā |
उवाचास्त्रविदां श्रेष्ठो द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम् । (२५।५)
uvācāstravidāṃ śreṣṭho droṇaṃ brāhmaṇasattamam |
सख्यं तद् एव भवतु शश्वद् यद् अभिमन्यसे । (२५।७)
sakhyaṃ tad eva bhavatu śaśvad yad abhimanyase |
एवम् अन्योन्यम् उक्त्वा तौ कृत्वा सख्यम् अनुत्तमम् । (२५।८)
evam anyonyam uktvā tau kṛtvā sakhyam anuttamam |
जग्मतुर् द्रोणपाञ्चाल्यौ यथागतम् अरिंदमौ । (२५।९)
jagmatur droṇapāñcālyau yathāgatam ariṃdamau |
निशम्य तस्य वचनं कृत्वा मनसि दुर्मनाः ॥ (२५।१०)
niśamya tasya vacanaṃ kṛtvā manasi durmanāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.