महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 154

154 of 1995 · 85 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

ब्राह्मण उवाच । (१।१)

brāhmaṇa uvāca

1.2१.२

गङ्गाद्वारं प्रति महान् बभूवर्षिर् महातपाः । (१।२)

gaṅgādvāraṃ prati mahān babhūvarṣir mahātapāḥ |

1.3१.३

भरद्वाजो महाप्राज्ञः सततं संशितव्रतः ॥ (१।३)

bharadvājo mahāprājñaḥ satataṃ saṃśitavrataḥ ||

2.1२.१

सो ऽभिषेक्तुं गतो गङ्गां पूर्वम् एवागतां सतीम् । (२।१)

so 'bhiṣektuṃ gato gaṅgāṃ pūrvam evāgatāṃ satīm |

2.2२.२

ददर्शाप्सरसं तत्र घृताचीम् आप्लुताम् ऋषिः ॥ (२।२)

dadarśāpsarasaṃ tatra ghṛtācīm āplutām ṛṣiḥ ||

3.1३.१

तस्या वायुर् नदीतीरे वसनं व्यहरत् तदा । (३।१)

tasyā vāyur nadītīre vasanaṃ vyaharat tadā |

3.2३.२

अपकृष्टाम्बरां दृष्ट्वा ताम् ऋषिश्चकमे ततः ॥ (३।२)

apakṛṣṭāmbarāṃ dṛṣṭvā tām ṛṣiścakame tataḥ ||

4.1४.१

तस्यां संसक्तमनसः कौमारब्रह्मचारिणः । (४।१)

tasyāṃ saṃsaktamanasaḥ kaumārabrahmacāriṇaḥ |

4.2४.२

पश्यतो योनिसंस्थानम् अन्यावयवसौष्ठवम् । (४।२)

paśyato yonisaṃsthānam anyāvayavasauṣṭhavam |

4.3४.३

हृष्टस्य रेतश्चस्कन्द तद् ऋषिर् द्रोण आदधे ॥ (४।३)

hṛṣṭasya retaścaskanda tad ṛṣir droṇa ādadhe ||

5.1५.१

ततः समभवद् द्रोणः कुमारस्तस्य धीमतः । (५।१)

tataḥ samabhavad droṇaḥ kumārastasya dhīmataḥ |

5.2५.२

अध्यगीष्ट स वेदांश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः ॥ (५।२)

adhyagīṣṭa sa vedāṃśca vedāṅgāni ca sarvaśaḥ ||

6.1६.१

भरद्वाजस्य तु सखा पृषतो नाम पार्थिवः । (६।१)

bharadvājasya tu sakhā pṛṣato nāma pārthivaḥ |

6.2६.२

तस्यापि द्रुपदो नाम तदा समभवत् सुतः ॥ (६।२)

tasyāpi drupado nāma tadā samabhavat sutaḥ ||

7.1७.१

स नित्यम् आश्रमं गत्वा द्रोणेन सह पार्षतः । (७।१)

sa nityam āśramaṃ gatvā droṇena saha pārṣataḥ |

7.2७.२

चिक्रीडाध्ययनं चैव चकार क्षत्रियर्षभः ॥ (७।२)

cikrīḍādhyayanaṃ caiva cakāra kṣatriyarṣabhaḥ ||

8.1८.१

ततस्तु पृषते ऽतीते स राजा द्रुपदो ऽभवत् । (८।१)

tatastu pṛṣate 'tīte sa rājā drupado 'bhavat |

8.2८.२

द्रोणो ऽपि रामं शुश्राव दित्सन्तं वसु सर्वशः ॥ (८।२)

droṇo 'pi rāmaṃ śuśrāva ditsantaṃ vasu sarvaśaḥ ||

9.1९.१

वनं तु प्रस्थितं रामं भरद्वाजसुतो ऽब्रवीत् । (९।१)

vanaṃ tu prasthitaṃ rāmaṃ bharadvājasuto 'bravīt |

9.2९.२

आगतं वित्तकामं मां विद्धि द्रोणं द्विजर्षभ ॥ (९।२)

āgataṃ vittakāmaṃ māṃ viddhi droṇaṃ dvijarṣabha ||

10.1१०.१

राम उवाच । (१०।१)

rāma uvāca

10.2१०.२

शरीरमात्रम् एवाद्य मयेदम् अवशेषितम् । (१०।२)

śarīramātram evādya mayedam avaśeṣitam |

10.3१०.३

अस्त्राणि वा शरीरं वा ब्रह्मन्न् अन्यतरं वृणु ॥ (१०।३)

astrāṇi vā śarīraṃ vā brahmann anyataraṃ vṛṇu ||

11.1११.१

द्रोण उवाच । (११।१)

droṇa uvāca

11.2११.२

अस्त्राणि चैव सर्वाणि तेषां संहारम् एव च । (११।२)

astrāṇi caiva sarvāṇi teṣāṃ saṃhāram eva ca |

11.3११.३

प्रयोगं चैव सर्वेषां दातुम् अर्हति मे भवान् ॥ (११।३)

prayogaṃ caiva sarveṣāṃ dātum arhati me bhavān ||

12.1१२.१

ब्राह्मण उवाच । (१२।१)

brāhmaṇa uvāca

12.2१२.२

तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः । (१२।२)

tathetyuktvā tatastasmai pradadau bhṛgunandanaḥ |

12.3१२.३

प्रतिगृह्य ततो द्रोणः कृतकृत्यो ऽभवत् तदा ॥ (१२।३)

pratigṛhya tato droṇaḥ kṛtakṛtyo 'bhavat tadā ||

13.1१३.१

सम्प्रहृष्टमनाश्चापि रामात् परमसंमतम् । (१३।१)

samprahṛṣṭamanāścāpi rāmāt paramasaṃmatam |

13.2१३.२

ब्रह्मास्त्रं समनुप्राप्य नरेष्वभ्यधिको ऽभवत् ॥ (१३।२)

brahmāstraṃ samanuprāpya nareṣvabhyadhiko 'bhavat ||

14.1१४.१

ततो द्रुपदम् आसाद्य भारद्वाजः प्रतापवान् । (१४।१)

tato drupadam āsādya bhāradvājaḥ pratāpavān |

14.2१४.२

अब्रवीत् पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि माम् इति ॥ (१४।२)

abravīt puruṣavyāghraḥ sakhāyaṃ viddhi mām iti ||

15.1१५.१

द्रुपद उवाच । (१५।१)

drupada uvāca

15.2१५.२

नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा । (१५।२)

nāśrotriyaḥ śrotriyasya nārathī rathinaḥ sakhā |

15.3१५.३

नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किम् इष्यते । (१५।३)

nārājā pārthivasyāpi sakhipūrvaṃ kim iṣyate |

15.4१५.४

ययोर् एव समं वित्तं ययोर् एव समं श्रुतम् । (१५।४)

yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ śrutam |

15.5१५.५

तयोर् विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः ॥ (१५।५)

tayor vivāhaḥ sakhyaṃ ca na tu puṣṭavipuṣṭayoḥ ||

16.1१६.१

ब्राह्मण उवाच । (१६।१)

brāhmaṇa uvāca

16.2१६.२

स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान् । (१६।२)

sa viniścitya manasā pāñcālyaṃ prati buddhimān |

16.3१६.३

जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम् ॥ (१६।३)

jagāma kurumukhyānāṃ nagaraṃ nāgasāhvayam ||

17.1१७.१

तस्मै पौत्रान् समादाय वसूनि विविधानि च । (१७।१)

tasmai pautrān samādāya vasūni vividhāni ca |

17.2१७.२

प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान् द्रोणाय धीमते ॥ (१७।२)

prāptāya pradadau bhīṣmaḥ śiṣyān droṇāya dhīmate ||

18.1१८.१

द्रोणः शिष्यांस्ततः सर्वान् इदं वचनम् अब्रवीत् । (१८।१)

droṇaḥ śiṣyāṃstataḥ sarvān idaṃ vacanam abravīt |

18.2१८.२

समानीय तदा विद्वान् द्रुपदस्यासुखाय वै । (१८।२)

samānīya tadā vidvān drupadasyāsukhāya vai |

18.3१८.३

द्रोणः । (१८।३)

droṇaḥ |

18.4१८.४

गुरुशुश्रूषणं चैव तथैव गुरुदक्षिणाम् ॥ (१८।४)

guruśuśrūṣaṇaṃ caiva tathaiva gurudakṣiṇām ||

19.1१९.१

आचार्यवेतनं किंचिद्धृदि सम्परिवर्तते । (१९।१)

ācāryavetanaṃ kiṃciddhṛdi samparivartate |

19.2१९.२

कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं स्यात् तद् ऋतं वदतानघाः । (१९।२)

kṛtāstraistat pradeyaṃ syāt tad ṛtaṃ vadatānaghāḥ |

19.3१९.३

सो ऽर्जुनप्रमुखैर् उक्तस्तथास्त्विति गुरुस्तदा । (१९।३)

so 'rjunapramukhair uktastathāstviti gurustadā |

19.4१९.४

तथेत्युक्त्वा च तं पार्थः पादौ जग्राह बुद्धिमान् । (१९।४)

tathetyuktvā ca taṃ pārthaḥ pādau jagrāha buddhimān |

19.5१९.५

विद्यानिष्क्रयजं वित्तं किं देयं ब्रूहि मे गुरो ॥ (१९।५)

vidyāniṣkrayajaṃ vittaṃ kiṃ deyaṃ brūhi me guro ||

20.1२०.१

यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्रमाः । (२०।१)

yadā ca pāṇḍavāḥ sarve kṛtāstrāḥ kṛtaniśramāḥ |

20.2२०.२

ततो द्रोणो ऽब्रवीद् भूयो वेतनार्थम् इदं वचः ॥ (२०।२)

tato droṇo 'bravīd bhūyo vetanārtham idaṃ vacaḥ ||

21.1२१.१

पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः । (२१।१)

pārṣato drupado nāma chatravatyāṃ nareśvaraḥ |

21.2२१.२

तस्यापकृष्य तद् राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम् । (२१।२)

tasyāpakṛṣya tad rājyaṃ mama śīghraṃ pradīyatām |

21.3२१.३

धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः पाञ्चालान् पाण्डवा ययुः । (२१।३)

dhārtarāṣṭraiśca sahitāḥ pāñcālān pāṇḍavā yayuḥ |

21.4२१.४

यज्ञसेनेन संगम्य कर्णदुर्योधनादयः । (२१।४)

yajñasenena saṃgamya karṇaduryodhanādayaḥ |

21.5२१.५

निर्जिताः संन्यवर्तन्त तथान्ये क्षत्रियर्षभाः ॥ (२१।५)

nirjitāḥ saṃnyavartanta tathānye kṣatriyarṣabhāḥ ||

22.1२२.१

ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि । (२२।१)

tataḥ pāṇḍusutāḥ pañca nirjitya drupadaṃ yudhi |

22.2२२.२

द्रोणाय दर्शयामासुर् बद्ध्वा ससचिवं तदा । (२२।२)

droṇāya darśayāmāsur baddhvā sasacivaṃ tadā |

22.3२२.३

महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम् । (२२।३)

mahendra iva durdharṣo mahendra iva dānavam |

22.4२२.४

महेन्द्रपुत्रः पाञ्चालं जितवान् अर्जुनस्तदा । (२२।४)

mahendraputraḥ pāñcālaṃ jitavān arjunastadā |

22.5२२.५

तं दृष्ट्वा तु महावीर्यं फल्गुनस्यामितौजसः । (२२।५)

taṃ dṛṣṭvā tu mahāvīryaṃ phalgunasyāmitaujasaḥ |

22.6२२.६

व्यस्मयन्त जनाः सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवाः । (२२।६)

vyasmayanta janāḥ sarve yajñasenasya bāndhavāḥ |

22.7२२.७

नास्त्यर्जुनसमो वीर्ये राजपुत्र इति ब्रुवन् ॥ (२२।७)

nāstyarjunasamo vīrye rājaputra iti bruvan ||

23.1२३.१

द्रोण उवाच । (२३।१)

droṇa uvāca

23.2२३.२

प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनर् एव नराधिप । (२३।२)

prārthayāmi tvayā sakhyaṃ punar eva narādhipa |

23.3२३.३

अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुम् अर्हति ॥ (२३।३)

arājā kila no rājñaḥ sakhā bhavitum arhati ||

24.1२४.१

अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव । (२४।१)

ataḥ prayatitaṃ rājye yajñasena mayā tava |

24.2२४.२

राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहम् उत्तरे । (२४।२)

rājāsi dakṣiṇe kūle bhāgīrathyāham uttare |

24.3२४.३

तथेति द्रुपदेनोक्ते वचने द्विजसत्तम । (२४।३)

tatheti drupadenokte vacane dvijasattama |

24.4२४.४

सम्पूज्य द्रुपदं द्रोणः प्रेषयामास तत्त्ववित् । (२४।४)

sampūjya drupadaṃ droṇaḥ preṣayāmāsa tattvavit |

24.5२४.५

कन्याकुब्जे च काम्पिल्ये वसेथास्त्वं नरोत्तम । (२४।५)

kanyākubje ca kāmpilye vasethāstvaṃ narottama |

24.6२४.६

ब्राह्मणैः सहितो राजन्न् अहिच्छत्रे वसाम्यहम् ॥ (२४।६)

brāhmaṇaiḥ sahito rājann ahicchatre vasāmyaham ||

25.1२५.१

ब्राह्मण उवाच । (२५।१)

brāhmaṇa uvāca

25.2२५.२

असत्कारः स सुमहान् मुहूर्तम् अपि तस्य तु । (२५।२)

asatkāraḥ sa sumahān muhūrtam api tasya tu |

25.3२५.३

न व्येति हृदयाद् राज्ञो दुर्मनाः स कृशो ऽभवत् । (२५।३)

na vyeti hṛdayād rājño durmanāḥ sa kṛśo 'bhavat |

25.4२५.४

एवम् उक्तो हि पाञ्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता । (२५।४)

evam ukto hi pāñcālyo bhāradvājena dhīmatā |

25.5२५.५

उवाचास्त्रविदां श्रेष्ठो द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम् । (२५।५)

uvācāstravidāṃ śreṣṭho droṇaṃ brāhmaṇasattamam |

25.6२५.६

एवं भवतु भद्रं ते भारद्वाज महामते । (२५।६)

evaṃ bhavatu bhadraṃ te bhāradvāja mahāmate |

25.7२५.७

सख्यं तद् एव भवतु शश्वद् यद् अभिमन्यसे । (२५।७)

sakhyaṃ tad eva bhavatu śaśvad yad abhimanyase |

25.8२५.८

एवम् अन्योन्यम् उक्त्वा तौ कृत्वा सख्यम् अनुत्तमम् । (२५।८)

evam anyonyam uktvā tau kṛtvā sakhyam anuttamam |

25.9२५.९

जग्मतुर् द्रोणपाञ्चाल्यौ यथागतम् अरिंदमौ । (२५।९)

jagmatur droṇapāñcālyau yathāgatam ariṃdamau |

25.10२५.१०

निशम्य तस्य वचनं कृत्वा मनसि दुर्मनाः ॥ (२५।१०)

niśamya tasya vacanaṃ kṛtvā manasi durmanāḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 154

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit