युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अर्थाश्रयाद् वा कामाद् वा वर्णानां वाप्यनिश्चयात् । (१।२)

अज्ञानाद् वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः ॥ (१।३)

तेषाम् एतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे । (२।१)

को धर्मः कानि कर्माणि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम् । (३।२)

असृजत् स ह यज्ञार्थे पूर्वम् एव प्रजापतिः ॥ (३।३)

भार्याश्चतस्रो विप्रस्य द्वयोर् आत्मास्य जायते । (४।१)

आनुपूर्व्याद् द्वयोर् हीनौ मातृजात्यौ प्रसूयतः ॥ (४।२)

परं शवाद् ब्राह्मणस्यैष पुत्रः शूद्रापुत्रं पारशवं तम् आहुः । (५।१)

शुश्रूषकः स्वस्य कुलस्य स स्यात् स्वं चारित्रं नित्यम् अथो न जह्यात् ॥ (५।२)

सर्वान् उपायान् अपि सम्प्रधार्य समुद्धरेत् स्वस्य कुलस्य तन्तुम् । (६।१)

ज्येष्ठो यवीयान् अपि यो द्विजस्य शुश्रूषवान् दानपरायणः स्यात् ॥ (६।२)

तिस्रः क्षत्रियसंबन्धाद् द्वयोर् आत्मास्य जायते । (७।१)

हीनवर्णस्तृतीयायां शूद्र उग्र इति स्मृतः ॥ (७।२)

द्वे चापि भार्ये वैश्यस्य द्वयोर् आत्मास्य जायते । (८।१)

शूद्रा शूद्रस्य चाप्येका शूद्रम् एव प्रजायते ॥ (८।२)

अतो विशिष्टस्त्वधमो गुरुदारप्रधर्षकः । (९।१)

बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम् ॥ (९।२)

अयाज्यं क्षत्रियो व्रात्यं सूतं स्तोमक्रियापरम् । (१०।१)

वैश्यो वैदेहकं चापि मौद्गल्यम् अपवर्जितम् ॥ (१०।२)

शूद्रश्चण्डालम् अत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम् । (११।१)

ब्राह्मण्यां सम्प्रजायन्त इत्येते कुलपांसनाः । (११।२)

एते मतिमतां श्रेष्ठ वर्णसंकरजाः प्रभो ॥ (११।३)

बन्दी तु जायते वैश्यान्मागधो वाक्यजीवनः । (१२।१)

शूद्रान्निषादो मत्स्यघ्नः क्षत्रियायां व्यतिक्रमात् ॥ (१२।२)

शूद्राद् आयोगवश्चापि वैश्यायां ग्रामधर्मिणः । (१३।१)

ब्राह्मणैर् अप्रतिग्राह्यस्तक्षा स वनजीवनः ॥ (१३।२)

एते ऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु । (१४।१)

मातृजात्यां प्रसूयन्ते प्रवरा हीनयोनिषु ॥ (१४।२)

यथा चतुर्षु वर्णेषु द्वयोर् आत्मास्य जायते । (१५।१)

आनन्तर्यात् तु जायन्ते तथा बाह्याः प्रधानतः ॥ (१५।२)

ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति स्वयोनिषु । (१६।१)

परस्परस्य वर्तन्तो जनयन्ति विगर्हितान् ॥ (१६।२)

यथा च शूद्रो ब्राह्मण्यां जन्तुं बाह्यं प्रसूयते । (१७।१)

एवं बाह्यतराद् बाह्यश्चातुर्वर्ण्यात् प्रसूयते ॥ (१७।२)

प्रतिलोमं तु वर्तन्तो बाह्याद् बाह्यतरं पुनः । (१८।१)

हीना हीनात् प्रसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते ॥ (१८।२)

अगम्यागमनाच्चैव वर्तते वर्णसंकरः । (१९।१)

व्रात्यानाम् अत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च । (१९।२)

प्रसाधनोपचारज्ञम् अदासं दासजीवनम् ॥ (१९।३)

अतश्चायोगवं सूते वागुरावनजीवनम् । (२०।१)

मैरेयकं च वैदेहः सम्प्रसूते ऽथ माधुकम् ॥ (२०।२)

निषादो मुद्गरं सूते दाशं नावोपजीविनम् । (२१।१)

मृतपं चापि चण्डालः श्वपाकम् अतिकुत्सितम् ॥ (२१।२)

चतुरो मागधी सूते क्रूरान्मायोपजीविनः । (२२।१)

मांसस्वादुकरं सूदं सौगन्धम् इति संज्ञितम् ॥ (२२।२)

वैदेहकाच्च पापिष्ठं क्रूरं भार्योपजीविनम् । (२३।१)

निषादान्मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम् ॥ (२३।२)

चण्डालात् पुल्कसं चापि खराश्वगजभोजिनम् । (२४।१)

मृतचेलप्रतिच्छन्नं भिन्नभाजनभोजिनम् ॥ (२४।२)

आयोगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते त्रयः । (२५।१)

क्षुद्रो वैदेहकाद् अन्ध्रो बहिर् ग्रामप्रतिश्रयः ॥ (२५।२)

कारावरो निषाद्यां तु चर्मकारात् प्रजायते । (२६।१)

चण्डालात् पाण्डुसौपाकस्त्वक्सारव्यवहारवान् ॥ (२६।२)

आहिण्डिको निषादेन वैदेह्यां सम्प्रजायते । (२७।१)

चण्डालेन तु सौपाको मौद्गल्यसमवृत्तिमान् ॥ (२७।२)

निषादी चापि चण्डालात् पुत्रम् अन्तावसायिनम् । (२८।१)

श्मशानगोचरं सूते बाह्यैर् अपि बहिष्कृतम् ॥ (२८।२)

इत्येताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात् । (२९।१)

प्रच्छन्ना वा प्रकाशा वा वेदितव्याः स्वकर्मभिः ॥ (२९।२)

चतुर्णाम् एव वर्णानां धर्मो नान्यस्य विद्यते । (३०।१)

वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्यचित् ॥ (३०।२)

यदृच्छयोपसंपन्नैर् यज्ञसाधुबहिष्कृतैः । (३१।१)

बाह्या बाह्यैस्तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम् ॥ (३१।२)

चतुष्पथश्मशानानि शैलांश्चान्यान् वनस्पतीन् । (३२।१)

युञ्जन्ते चाप्यलंकारांस्तथोपकरणानि च ॥ (३२।२)

गोब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः । (३३।१)

आनृशंस्यम् अनुक्रोशः सत्यवाक्यम् अथ क्षमा ॥ (३३।२)

स्वशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम् । (३४।१)

मनुजव्याघ्र भवति तत्र मे नास्ति संशयः ॥ (३४।२)

यथोपदेशं परिकीर्तितासु नरः प्रजायेत विचार्य बुद्धिमान् । (३५।१)

विहीनयोनिर् हि सुतो ऽवसादयेत् तितीर्षमाणं सलिले यथोपलम् ॥ (३५।२)

अविद्वांसम् अलं लोके विद्वांसम् अपि वा पुनः । (३६।१)

नयन्ते ह्युत्पथं नार्यः कामक्रोधवशानुगम् ॥ (३६।२)

स्वभावश्चैव नारीणां नराणाम् इह दूषणम् । (३७।१)

इत्यर्थं न प्रसज्जन्ते प्रमदासु विपश्चितः ॥ (३७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३८।१)

वर्णापेतम् अविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । (३८।२)

आर्यरूपम् इवानार्यं कथं विद्यामहे नृप ॥ (३८।३)

भीष्म उवाच । (३९।१)

योनिसंकलुषे जातं नानाचारसमाहितम् । (३९।२)

कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर् विज्ञेया योनिशुद्धता ॥ (३९।३)

अनार्यत्वम् अनाचारः क्रूरत्वं निष्क्रियात्मता । (४०।१)

पुरुषं व्यञ्जयन्तीह लोके कलुषयोनिजम् ॥ (४०।२)

पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथोभयम् । (४१।१)

न कथंचन संकीर्णः प्रकृतिं स्वां नियच्छति ॥ (४१।२)

यथैव सदृशो रूपे मातापित्रोर् हि जायते । (४२।१)

व्याघ्रश्चित्रैस्तथा योनिं पुरुषः स्वां नियच्छति ॥ (४२।२)

कुलस्रोतसि संछन्ने यस्य स्याद् योनिसंकरः । (४३।१)

संश्रयत्येव तच्छीलं नरो ऽल्पम् अपि वा बहु ॥ (४३।२)

आर्यरूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि । (४४।१)

स्ववर्णम् अन्यवर्णं वा स्वशीलं शास्ति निश्चये ॥ (४४।२)

नानावृत्तेषु भूतेषु नानाकर्मरतेषु च । (४५।१)

जन्मवृत्तसमं लोके सुश्लिष्टं न विरज्यते ॥ (४५।२)

शरीरम् इह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते । (४६।१)

ज्येष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं प्रमोदते ॥ (४६।२)

ज्यायांसम् अपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत् । (४७।१)

अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञम् अभिपूजयेत् ॥ (४७।२)

आत्मानम् आख्याति हि कर्मभिर् नरः स्वशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः । (४८।१)

प्रनष्टम् अप्यात्मकुलं तथा नरः पुनः प्रकाशं कुरुते स्वकर्मभिः ॥ (४८।२)

योनिष्वेतासु सर्वासु संकीर्णास्वितरासु च । (४९।१)

यत्रात्मानं न जनयेद् बुधस्ताः परिवर्जयेत् ॥ (४९।२)