संजय उवाच । (१।१)

दुःशासनरथं दृष्ट्वा समीपे पर्यवस्थितम् । (१।२)

भारद्वाजस्ततो वाक्यं दुःशासनम् अथाब्रवीत् ॥ (१।३)

दुःशासन रथाः सर्वे कस्माद् एते प्रविद्रुताः । (२।१)

कच्चित् क्षेमं तु नृपतेः कच्चिज्जीवति सैन्धवः ॥ (२।२)

राजपुत्रो भवान् अत्र राजभ्राता महारथः । (३।१)

किमर्थं द्रवसे युद्धे यौवराज्यम् अवाप्य हि ॥ (३।२)

स्वयं वैरं महत् कृत्वा पाञ्चालैः पाण्डवैः सह । (४।१)

एकं सात्यकिम् आसाद्य कथं भीतो ऽसि संयुगे ॥ (४।२)

न जानीषे पुरा त्वं तु गृह्णन्न् अक्षान् दुरोदरे । (५।१)

शरा ह्येते भविष्यन्ति दारुणाशीविषोपमाः ॥ (५।२)

अप्रियाणां च वचनं पाण्डवेषु विशेषतः । (६।१)

द्रौपद्याश्च परिक्लेशस्त्वन्मूलो ह्यभवत् पुरा ॥ (६।२)

क्व ते मानश्च दर्पश्च क्व च तद् वीर गर्जितम् । (७।१)

आशीविषसमान् पार्थान् कोपयित्वा क्व यास्यसि ॥ (७।२)

शोच्येयं भारती सेना राजा चैव सुयोधनः । (८।१)

यस्य त्वं कर्कशो भ्राता पलायनपरायणः ॥ (८।२)

ननु नाम त्वया वीर दीर्यमाणा भयार्दिता । (९।१)

स्वबाहुबलम् आस्थाय रक्षितव्या ह्यनीकिनी । (९।२)

स त्वम् अद्य रणं त्यक्त्वा भीतो हर्षयसे परान् ॥ (९।३)

विद्रुते त्वयि सैन्यस्य नायके शत्रुसूदन । (१०।१)

को ऽन्यः स्थास्यति संग्रामे भीतो भीते व्यपाश्रये ॥ (१०।२)

एकेन सात्वतेनाद्य युध्यमानस्य चानघ । (११।१)

पलायने तव मतिः संग्रामाद्धि प्रवर्तते ॥ (११।२)

यदा गाण्डीवधन्वानं भीमसेनं च कौरव । (१२।१)

यमौ च युधि द्रष्टासि तदा त्वं किं करिष्यसि ॥ (१२।२)

युधि फल्गुनबाणानां सूर्याग्निसमतेजसाम् । (१३।१)

न तुल्याः सात्यकिशरा येषां भीतः पलायसे ॥ (१३।२)

यदि तावत् कृता बुद्धिः पलायनपरायणा । (१४।१)

पृथिवी धर्मराजस्य शमेनैव प्रदीयताम् ॥ (१४।२)

यावत् फल्गुननाराचा निर्मुक्तोरगसंनिभाः । (१५।१)

नाविशन्ति शरीरं ते तावत् संशाम्य पाण्डवैः ॥ (१५।२)

यावत् ते पृथिवीं पार्था हत्वा भ्रातृशतं रणे । (१६।१)

नाक्षिपन्ति महात्मानस्तावत् संशाम्य पाण्डवैः ॥ (१६।२)

यावन्न क्रुध्यते राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (१७।१)

कृष्णश्च समरश्लाघी तावत् संशाम्य पाण्डवैः ॥ (१७।२)

यावद् भीमो महाबाहुर् विगाह्य महतीं चमूम् । (१८।१)

सोदरांस्ते न मृद्नाति तावत् संशाम्य पाण्डवैः ॥ (१८।२)

पूर्वम् उक्तश्च ते भ्राता भीष्मेण स सुयोधनः । (१९।१)

अजेयाः पाण्डवाः संख्ये सौम्य संशाम्य पाण्डवैः । (१९।२)

न च तत् कृतवान्मन्दस्तव भ्राता सुयोधनः ॥ (१९।३)

स युद्धे धृतिम् आस्थाय यत्तो युध्यस्व पाण्डवैः । (२०।१)

गच्छ तूर्णं रथेनैव तत्र तिष्ठति सात्यकिः ॥ (२०।२)

त्वया हीनं बलं ह्येतद् विद्रविष्यति भारत । (२१।१)

आत्मार्थं योधय रणे सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥ (२१।२)

एवम् उक्तस्तव सुतो नाब्रवीत् किंचिद् अप्यसौ । (२२।१)

श्रुतं चाश्रुतवत् कृत्वा प्रायाद् येन स सात्यकिः ॥ (२२।२)

सैन्येन महता युक्तो म्लेच्छानाम् अनिवर्तिनाम् । (२३।१)

आसाद्य च रणे यत्तो युयुधानम् अयोधयत् ॥ (२३।२)

द्रोणो ऽपि रथिनां श्रेष्ठः पाञ्चालान् पाण्डवांस्तथा । (२४।१)

अभ्यद्रवत संक्रुद्धो जवम् आस्थाय मध्यमम् ॥ (२४।२)

प्रविश्य च रणे द्रोणः पाञ्चालानां वरूथिनीम् । (२५।१)

द्रावयामास योधान् वै शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२५।२)

ततो द्रोणो महाराज नाम विश्राव्य संयुगे । (२६।१)

पाण्डुपाञ्चालमत्स्यानां प्रचक्रे कदनं महत् ॥ (२६।२)

तं जयन्तम् अनीकानि भारद्वाजं ततस्ततः । (२७।१)

पाञ्चालपुत्रो द्युतिमान् वीरकेतुः समभ्ययात् ॥ (२७।२)

स द्रोणं पञ्चभिर् विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । (२८।१)

ध्वजम् एकेन विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः ॥ (२८।२)

तत्राद्भुतं महाराज दृष्टवान् अस्मि संयुगे । (२९।१)

यद् द्रोणो रभसं युद्धे पाञ्चाल्यं नाभ्यवर्तत ॥ (२९।२)

संनिरुद्धं रणे द्रोणं पाञ्चाला वीक्ष्य मारिष । (३०।१)

आवव्रुः सर्वतो राजन् धर्मपुत्रजयैषिणः ॥ (३०।२)

ते शरैर् अग्निसंकाशैस्तोमरैश्च महाधनैः । (३१।१)

शस्त्रैश्च विविधै राजन् द्रोणम् एकम् अवाकिरन् ॥ (३१।२)

निहत्य तान् बाणगणान् द्रोणो राजन् समन्ततः । (३२।१)

महाजलधरान् व्योम्नि मातरिश्वा विवान् इव ॥ (३२।२)

ततः शरं महाघोरं सूर्यपावकसंनिभम् । (३३।१)

संदधे परवीरघ्नो वीरकेतुरथं प्रति ॥ (३३।२)

स भित्त्वा तु शरो राजन् पाञ्चाल्यं कुलनन्दनम् । (३४।१)

अभ्यगाद् धरणीं तूर्णं लोहितार्द्रो ज्वलन्न् इव ॥ (३४।२)

ततो ऽपतद् रथात् तूर्णं पाञ्चाल्यः कुलनन्दनः । (३५।१)

पर्वताग्राद् इव महांश्चम्पको वायुपीडितः ॥ (३५।२)

तस्मिन् हते महेष्वासे राजपुत्रे महाबले । (३६।१)

पाञ्चालास्त्वरिता द्रोणं समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (३६।२)

चित्रकेतुः सुधन्वा च चित्रवर्मा च भारत । (३७।१)

तथा चित्ररथश्चैव भ्रातृव्यसनकर्षिताः ॥ (३७।२)

अभ्यद्रवन्त सहिता भारद्वाजं युयुत्सवः । (३८।१)

मुञ्चन्तः शरवर्षाणि तपान्ते जलदा इव ॥ (३८।२)

स वध्यमानो बहुधा राजपुत्रैर् महारथैः । (३९।१)

व्यश्वसूतरथांश्चक्रे कुमारान् कुपितो रणे ॥ (३९।२)

तथापरैः सुनिशितैर् भल्लैस्तेषां महायशाः । (४०।१)

पुष्पाणीव विचिन्वन् हि सोत्तमाङ्गान्यपातयत् ॥ (४०।२)

ते रथेभ्यो हताः पेतुः क्षितौ राजन् सुवर्चसः । (४१।१)

देवासुरे पुरा युद्धे यथा दैतेयदानवाः ॥ (४१।२)

तान्निहत्य रणे राजन् भारद्वाजः प्रतापवान् । (४२।१)

कार्मुकं भ्रामयामास हेमपृष्ठं दुरासदम् ॥ (४२।२)

पाञ्चालान्निहतान् दृष्ट्वा देवकल्पान्महारथान् । (४३।१)

धृष्टद्युम्नो भृशं क्रुद्धो नेत्राभ्यां पातयञ् जलम् । (४३।२)

अभ्यवर्तत संग्रामे क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति ॥ (४३।३)

ततो हा हेति सहसा नादः समभवन्नृप । (४४।१)

पाञ्चाल्येन रणे दृष्ट्वा द्रोणम् आवारितं शरैः ॥ (४४।२)

संछाद्यमानो बहुधा पार्षतेन महात्मना । (४५।१)

न विव्यथे ततो द्रोणः स्मयन्न् एवान्वयुध्यत ॥ (४५।२)

ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः क्रोधमूर्छितः । (४६।१)

आजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या नतपर्वणाम् ॥ (४६।२)

स गाढविद्धो बलिना भारद्वाजो महायशाः । (४७।१)

निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ॥ (४७।२)

तं वै तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः पराक्रमी । (४८।१)

समुत्सृज्य धनुस्तूर्णम् असिं जग्राह वीर्यवान् ॥ (४८।२)

अवप्लुत्य रथाच्चापि त्वरितः स महारथः । (४९।१)

आरुरोह रथं तूर्णं भारद्वाजस्य मारिष । (४९।२)

हर्तुम् ऐच्छच्छिरः कायात् क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ (४९।३)

प्रत्याश्वस्तस्ततो द्रोणो धनुर् गृह्य महाबलः । (५०।१)

शरैर् वैतस्तिकै राजन्नित्यम् आसन्नयोधिभिः । (५०।२)

योधयामास समरे धृष्टद्युम्नं महारथम् ॥ (५०।३)

ते हि वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनः । (५१।१)

द्रोणस्य विदिता राजन् धृष्टद्युम्नम् अवाक्षिपन् ॥ (५१।२)

स वध्यमानो बहुभिः सायकैस्तैर् महाबलः । (५२।१)

अवप्लुत्य रथात् तूर्णं भग्नवेगः पराक्रमी ॥ (५२।२)

आरुह्य स्वरथं वीरः प्रगृह्य च महद् धनुः । (५३।१)

विव्याध समरे द्रोणं धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ (५३।२)

तद् अद्भुतं तयोर् युद्धं भूतसंघा ह्यपूजयन् । (५४।१)

क्षत्रियाश्च महाराज ये चान्ये तत्र सैनिकाः ॥ (५४।२)

अवश्यं समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नेन संगतः । (५५।१)

वशम् एष्यति नो राज्ञः पाञ्चाला इति चुक्रुशुः ॥ (५५।२)

द्रोणस्तु त्वरितो युद्धे धृष्टद्युम्नस्य सारथेः । (५६।१)

शिरः प्रच्यावयामास फलं पक्वं तरोर् इव । (५६।२)

ततस्ते प्रद्रुता वाहा राजंस्तस्य महात्मनः ॥ (५६।३)

तेषु प्रद्रवमाणेषु पाञ्चालान् सृञ्जयांस्तथा । (५७।१)

व्यद्रावयद् रणे द्रोणस्तत्र तत्र पराक्रमी ॥ (५७।२)

विजित्य पाण्डुपाञ्चालान् भारद्वाजः प्रतापवान् । (५८।१)

स्वं व्यूहं पुनर् आस्थाय स्थिरो ऽभवद् अरिंदमः । (५८।२)

न चैनं पाण्डवा युद्धे जेतुम् उत्सहिरे प्रभो ॥ (५८।३)