MBh, 12, 269
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत् परं प्रकृतेर् ध्रुवम् ॥ (१।३)
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam ||
मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । (२।२)
mokṣadharmeṣu nirato laghvāhāro jitendriyaḥ |
प्राप्नोति परमं स्थानं यत् परं प्रकृतेर् ध्रुवम् ॥ (२।३)
prāpnoti paramaṃ sthānaṃ yat paraṃ prakṛter dhruvam ||
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत् क्वचित् ॥ (४।२)
na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dūṣaṇaṃ vyāharet kvacit ||
न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतिश्चरेत् । (५।१)
na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagatiścaret |
नेदं जीवितम् आसाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ (५।२)
nedaṃ jīvitam āsādya vairaṃ kurvīta kenacit ||
क्रोध्यमानः प्रियं ब्रूयाद् आक्रुष्टः कुशलं वदेत् ॥ (६।२)
krodhyamānaḥ priyaṃ brūyād ākruṣṭaḥ kuśalaṃ vadet ||
प्रदक्षिणं प्रसव्यं च ग्राममध्ये न चाचरेत् । (७।१)
pradakṣiṇaṃ prasavyaṃ ca grāmamadhye na cācaret |
भैक्षचर्याम् अनापन्नो न गच्छेत् पूर्वकेतितः ॥ (७।२)
bhaikṣacaryām anāpanno na gacchet pūrvaketitaḥ ||
अवकीर्णः सुगुप्तश्च न वाचा ह्यप्रियं वदेत् । (८।१)
avakīrṇaḥ suguptaśca na vācā hyapriyaṃ vadet |
मृदुः स्याद् अप्रतिक्रूरो विश्रब्धः स्याद् अरोषणः ॥ (८।२)
mṛduḥ syād apratikrūro viśrabdhaḥ syād aroṣaṇaḥ ||
अतीते पात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनिः ॥ (९।२)
atīte pātrasaṃcāre bhikṣāṃ lipseta vai muniḥ ||
अनुयात्रिकम् अर्थस्य मात्रालाभेष्वनादृतः । (१०।१)
anuyātrikam arthasya mātrālābheṣvanādṛtaḥ |
अलाभे न विहन्येत लाभश्चैनं न हर्षयेत् ॥ (१०।२)
alābhe na vihanyeta lābhaścainaṃ na harṣayet ||
लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः । (११।१)
lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥ |
न चान्नदोषान्निन्देत न गुणान् अभिपूजयेत् । (१२।१)
na cānnadoṣānnindeta na guṇān abhipūjayet |
शय्यासने विविक्ते च नित्यम् एवाभिपूजयेत् ॥ (१२।२)
śayyāsane vivikte ca nityam evābhipūjayet ||
शून्यागारं वृक्षमूलम् अरण्यम् अथवा गुहाम् । (१३।१)
śūnyāgāraṃ vṛkṣamūlam araṇyam athavā guhām |
अज्ञातचर्यां गत्वान्यां ततो ऽन्यत्रैव संविशेत् ॥ (१३।२)
ajñātacaryāṃ gatvānyāṃ tato 'nyatraiva saṃviśet ||
अनुरोधविरोधाभ्यां समः स्याद् अचलो ध्रुवः । (१४।१)
anurodhavirodhābhyāṃ samaḥ syād acalo dhruvaḥ |
सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणि ॥ (१४।२)
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhe nānurudhyeta karmaṇi ||
वाचो वेगं मनसः क्रोधवेगं विवित्सावेगम् उदरोपस्थवेगम् । (१५।१)
vāco vegaṃ manasaḥ krodhavegaṃ vivitsāvegam udaropasthavegam |
एतान् वेगान् विनयेद् वै तपस्वी निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात् ॥ (१५।२)
etān vegān vinayed vai tapasvī nindā cāsya hṛdayaṃ nopahanyāt ||
मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयोः समः । (१६।१)
madhyastha eva tiṣṭheta praśaṃsānindayoḥ samaḥ |
महात्मा सुव्रतो दान्तः सर्वत्रैवानपाश्रितः । (१७।१)
mahātmā suvrato dāntaḥ sarvatraivānapāśritaḥ |
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कर्हिचित् । (१८।१)
vānaprasthagṛhasthābhyāṃ na saṃsṛjyeta karhicit |
अज्ञातलिप्सां लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत् ॥ (१८।२)
ajñātalipsāṃ lipseta na cainaṃ harṣa āviśet ||
विजानतां मोक्ष एष श्रमः स्याद् अविजानताम् । (१९।१)
vijānatāṃ mokṣa eṣa śramaḥ syād avijānatām |
मोक्षयानम् इदं कृत्स्नं विदुषां हारितो ऽब्रवीत् ॥ (१९।२)
mokṣayānam idaṃ kṛtsnaṃ viduṣāṃ hārito 'bravīt ||
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद् गृहात् । (२०।१)
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaḥ pravrajed gṛhāt |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.