MBh, 14, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
न बाह्यं द्रव्यम् उत्सृज्य सिद्धिर् भवति भारत । (१।२)
na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata |
शारीरं द्रव्यम् उत्सृज्य सिद्धिर् भवति वा न वा ॥ (१।३)
śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā ||
यो धर्मो यत् सुखं चैव द्विषताम् अस्तु तत् तथा ॥ (२।२)
yo dharmo yat sukhaṃ caiva dviṣatām astu tat tathā ||
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । (३।१)
dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam |
ममेति द्व्यक्षरो मृत्युर् न ममेति च शाश्वतम् ॥ (३।२)
mameti dvyakṣaro mṛtyur na mameti ca śāśvatam ||
ब्रह्म मृत्युश्च तौ राजन्न् आत्मन्येव व्यवस्थितौ । (४।१)
brahma mṛtyuśca tau rājann ātmanyeva vyavasthitau |
भित्त्वा शरीरं भूतानाम् अहिंसां प्रतिपद्यते ॥ (५।२)
bhittvā śarīraṃ bhūtānām ahiṃsāṃ pratipadyate ||
लब्ध्वापि पृथिवीं सर्वां सहस्थावरजङ्गमाम् । (६।१)
labdhvāpi pṛthivīṃ sarvāṃ sahasthāvarajaṅgamām |
ममत्वं यस्य नैव स्यात् किं तया स करिष्यति ॥ (६।२)
mamatvaṃ yasya naiva syāt kiṃ tayā sa kariṣyati ||
ममता यस्य द्रव्येषु मृत्योर् आस्ये स वर्तते ॥ (७।२)
mamatā yasya dravyeṣu mṛtyor āsye sa vartate ||
बाह्यान्तराणां शत्रूणां स्वभावं पश्य भारत । (८।१)
bāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata |
यन्न पश्यति तद् भूतं मुच्यते स महाभयात् ॥ (८।२)
yanna paśyati tad bhūtaṃ mucyate sa mahābhayāt ||
कामात्मानं न प्रशंसन्ति लोके न चाकामात् काचिद् अस्ति प्रवृत्तिः । (९।१)
kāmātmānaṃ na praśaṃsanti loke na cākāmāt kācid asti pravṛttiḥ |
दानं हि वेदाध्ययनं तपश्च कामेन कर्माणि च वैदिकानि ॥ (९।२)
dānaṃ hi vedādhyayanaṃ tapaśca kāmena karmāṇi ca vaidikāni ||
व्रतं यज्ञान्नियमान् ध्यानयोगान् कामेन यो नारभते विदित्वा । (१०।१)
vrataṃ yajñānniyamān dhyānayogān kāmena yo nārabhate viditvā |
यद् यद्ध्ययं कामयते स धर्मो न यो धर्मो नियमस्तस्य मूलम् ॥ (१०।२)
yad yaddhyayaṃ kāmayate sa dharmo na yo dharmo niyamastasya mūlam ||
अत्र गाथाः कामगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । (११।१)
atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
शृणु संकीर्त्यमानास्ता निखिलेन युधिष्ठिर ॥ (११।२)
śṛṇu saṃkīrtyamānāstā nikhilena yudhiṣṭhira ||
नाहं शक्यो ऽनुपायेन हन्तुं भूतेन केनचित् । (१२।१)
nāhaṃ śakyo 'nupāyena hantuṃ bhūtena kenacit |
यो मां प्रयतते हन्तुं ज्ञात्वा प्रहरणे बलम् । (१२।२)
yo māṃ prayatate hantuṃ jñātvā praharaṇe balam |
तस्य तस्मिन् प्रहरणे पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ (१२।३)
tasya tasmin praharaṇe punaḥ prādurbhavāmyaham ||
यो मां प्रयतते हन्तुं यज्ञैर् विविधदक्षिणैः । (१३।१)
yo māṃ prayatate hantuṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ |
जङ्गमेष्विव कर्मात्मा पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ (१३।२)
jaṅgameṣviva karmātmā punaḥ prādurbhavāmyaham ||
यो मां प्रयतते हन्तुं वेदैर् वेदान्तसाधनैः । (१४।१)
yo māṃ prayatate hantuṃ vedair vedāntasādhanaiḥ |
स्थावरेष्विव शान्तात्मा तस्य प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ (१४।२)
sthāvareṣviva śāntātmā tasya prādurbhavāmyaham ||
यो मां प्रयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रमः । (१५।१)
yo māṃ prayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ |
भावो भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते ॥ (१५।२)
bhāvo bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate ||
यो मां प्रयतते हन्तुं तपसा संशितव्रतः । (१६।१)
yo māṃ prayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ |
ततस्तपसि तस्याथ पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥ (१६।२)
tatastapasi tasyātha punaḥ prādurbhavāmyaham ||
यो मां प्रयतते हन्तुं मोक्षम् आस्थाय पण्डितः । (१७।१)
yo māṃ prayatate hantuṃ mokṣam āsthāya paṇḍitaḥ |
तस्य मोक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च । (१७।२)
tasya mokṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca |
तस्मात् त्वम् अपि तं कामं यज्ञैर् विविधदक्षिणैः । (१८।१)
tasmāt tvam api taṃ kāmaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ |
धर्मं कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति ॥ (१८।२)
dharmaṃ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati ||
अन्यैश्च विविधैर् यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः ॥ (१९।२)
anyaiśca vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ ||
मा ते व्यथास्तु निहतान् बन्धून् वीक्ष्य पुनः पुनः । (२०।१)
mā te vyathāstu nihatān bandhūn vīkṣya punaḥ punaḥ |
न शक्यास्ते पुनर् द्रष्टुं ये हतास्मिन् रणाजिरे ॥ (२०।२)
na śakyāste punar draṣṭuṃ ye hatāsmin raṇājire ||
स त्वम् इष्ट्वा महायज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः । (२१।१)
sa tvam iṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ |
लोके कीर्तिं परां प्राप्य गतिम् अग्र्यां गमिष्यसि ॥ (२१।२)
loke kīrtiṃ parāṃ prāpya gatim agryāṃ gamiṣyasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.