MBh, 8, 46
Select a line for its word-by-word analysis.
महासत्त्वौ तु तौ दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ । (१।२)
mahāsattvau tu tau dṛṣṭvā sahitau keśavārjunau |
हतम् आधिरथिं मेने संख्ये गाण्डीवधन्वना ॥ (१।३)
hatam ādhirathiṃ mene saṃkhye gāṇḍīvadhanvanā ||
ताव् अभ्यनन्दत् कौन्तेयः साम्ना परमवल्गुना । (२।१)
tāv abhyanandat kaunteyaḥ sāmnā paramavalgunā |
स्मितपूर्वम् अमित्रघ्नः पूजयन् भरतर्षभ ॥ (२।२)
smitapūrvam amitraghnaḥ pūjayan bharatarṣabha ||
प्रियं मे दर्शनं बाढं युवयोर् अच्युतार्जुनौ ॥ (३।३)
priyaṃ me darśanaṃ bāḍhaṃ yuvayor acyutārjunau ||
अक्षताभ्याम् अरिष्टाभ्यां कथं युध्य महारथम् । (४।१)
akṣatābhyām ariṣṭābhyāṃ kathaṃ yudhya mahāratham |
अग्रगं धार्तराष्ट्राणां सर्वेषां शर्म वर्म च । (५।१)
agragaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣāṃ śarma varma ca |
अनुज्ञातं महावीर्यं रमेणास्त्रेषु दुर्जयम् । (६।१)
anujñātaṃ mahāvīryaṃ rameṇāstreṣu durjayam |
त्रातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं वाहिनीमुखे ॥ (६।२)
trātāraṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ gantāraṃ vāhinīmukhe ||
दुर्योधनहिते युक्तम् अस्मद्युद्धाय चोद्यतम् ॥ (७।२)
duryodhanahite yuktam asmadyuddhāya codyatam ||
दिष्ट्या युवाम् अनुप्राप्तौ जित्वासुरम् इवामरौ ॥ (९।३)
diṣṭyā yuvām anuprāptau jitvāsuram ivāmarau ||
तेन युद्धम् अदीनेन मया ह्य् अद्याच्युतार्जुनौ । (१०।१)
tena yuddham adīnena mayā hy adyācyutārjunau |
तेन केतुश् च मे छिन्नो हतौ च पार्ष्णिसारथी । (११।१)
tena ketuś ca me chinno hatau ca pārṣṇisārathī |
हतवाहः कृतश् चास्मि युयुधानस्य पश्यतः ॥ (११।२)
hatavāhaḥ kṛtaś cāsmi yuyudhānasya paśyataḥ ||
धृष्टद्युम्नस्य यमयोर् वीरस्य च शिखण्डिनः । (१२।१)
dhṛṣṭadyumnasya yamayor vīrasya ca śikhaṇḍinaḥ |
पश्यतां द्रौपदेयानां पाञ्चालानां च सर्वशः ॥ (१२।२)
paśyatāṃ draupadeyānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ ||
एताञ् जित्वा महावीर्यान् कर्णः शत्रुगणान् बहून् । (१३।१)
etāñ jitvā mahāvīryān karṇaḥ śatrugaṇān bahūn |
अनुसृत्य च मां युद्धे परुषाण्य् उक्तवान् बहु । (१४।१)
anusṛtya ca māṃ yuddhe paruṣāṇy uktavān bahu |
तत्र तत्र युधां श्रेष्ठः परिभूय न संशयः ॥ (१४।२)
tatra tatra yudhāṃ śreṣṭhaḥ paribhūya na saṃśayaḥ ||
बहुनात्र किम् उक्तेन नाहं तत् सोढुम् उत्सहे ॥ (१५।२)
bahunātra kim uktena nāhaṃ tat soḍhum utsahe ||
त्रयोदशाहं वर्षाणि यस्माद् भीतो धनंजय । (१६।१)
trayodaśāhaṃ varṣāṇi yasmād bhīto dhanaṃjaya |
न स्म निद्रां लभे रात्रौ न चाहनि सुखं क्वचित् ॥ (१६।२)
na sma nidrāṃ labhe rātrau na cāhani sukhaṃ kvacit ||
यस्यायम् अगमत् कालश् चिन्तयानस्य मे विभो । (१८।१)
yasyāyam agamat kālaś cintayānasya me vibho |
कथं शक्यो मया कर्णो युद्धे क्षपयितुं भवेत् ॥ (१८।२)
kathaṃ śakyo mayā karṇo yuddhe kṣapayituṃ bhavet ||
जाग्रत् स्वपंश् च कौन्तेय कर्णम् एव सदा ह्य् अहम् । (१९।१)
jāgrat svapaṃś ca kaunteya karṇam eva sadā hy aham |
पश्यामि तत्र तत्रैव कर्णभूतम् इदं जगत् ॥ (१९।२)
paśyāmi tatra tatraiva karṇabhūtam idaṃ jagat ||
यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद् भीतो धनंजय । (२०।१)
yatra yatra hi gacchāmi karṇād bhīto dhanaṃjaya |
तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णम् एवाग्रतः स्थितम् ॥ (२०।२)
tatra tatra hi paśyāmi karṇam evāgrataḥ sthitam ||
सहयः सरथः पार्थ जित्वा जीवन् विसर्जितः ॥ (२१।२)
sahayaḥ sarathaḥ pārtha jitvā jīvan visarjitaḥ ||
को नु मे जीवितेनार्थो राज्येनार्थो ऽथवा पुनः । (२२।१)
ko nu me jīvitenārtho rājyenārtho 'thavā punaḥ |
न प्राप्तपूर्वं यद् भीष्मात् कृपाद् द्रोणाच् च संयुगे । (२३।१)
na prāptapūrvaṃ yad bhīṣmāt kṛpād droṇāc ca saṃyuge |
तत् प्राप्तम् अद्य मे युद्धे सूतपुत्रान् महारथात् ॥ (२३।२)
tat prāptam adya me yuddhe sūtaputrān mahārathāt ||
तत् त्वा पृच्छामि कौन्तेय यथा ह्य् अकुशलस् तथा । (२४।१)
tat tvā pṛcchāmi kaunteya yathā hy akuśalas tathā |
तन् ममाचक्ष्व कार्त्स्न्येन यथा कर्णस् त्वया हतः ॥ (२४।२)
tan mamācakṣva kārtsnyena yathā karṇas tvayā hataḥ ||
रामतुल्यस् तथास्त्रे यः स कथं वै निषूदितः ॥ (२५।२)
rāmatulyas tathāstre yaḥ sa kathaṃ vai niṣūditaḥ ||
धनुर्धराणां प्रवरः सर्वेषाम् एकपूरुषः ॥ (२६।२)
dhanurdharāṇāṃ pravaraḥ sarveṣām ekapūruṣaḥ ||
सदा त्वदर्थं राधेयः स कथं निहतस् त्वया ॥ (२७।२)
sadā tvadarthaṃ rādheyaḥ sa kathaṃ nihatas tvayā ||
धृतराष्ट्रो हि योधेषु सर्वेष्व् एव सदार्जुन । (२८।१)
dhṛtarāṣṭro hi yodheṣu sarveṣv eva sadārjuna |
तव मृत्युं रणे कर्णं मन्यते पुरुषर्षभः ॥ (२८।२)
tava mṛtyuṃ raṇe karṇaṃ manyate puruṣarṣabhaḥ ||
स त्वया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निषूदितः । (२९।१)
sa tvayā puruṣavyāghra kathaṃ yuddhe niṣūditaḥ |
तं ममाचक्ष्व बीभत्सो यथा कर्णो हतस् त्वया ॥ (२९।२)
taṃ mamācakṣva bībhatso yathā karṇo hatas tvayā ||
सोत्सेधम् अस्य च शिरः पश्यतां सुहृदां हृतम् । (३०।१)
sotsedham asya ca śiraḥ paśyatāṃ suhṛdāṃ hṛtam |
यः पर्युपासीत् प्रदिशो दिशश् च त्वां सूतपुत्रः समरे परीप्सन् । (३१।१)
yaḥ paryupāsīt pradiśo diśaś ca tvāṃ sūtaputraḥ samare parīpsan |
दित्सुः कर्णः समरे हस्तिपूगं स हीदानीं कङ्कपत्रैः सुतीक्ष्णैः ॥ (३१।२)
ditsuḥ karṇaḥ samare hastipūgaṃ sa hīdānīṃ kaṅkapatraiḥ sutīkṣṇaiḥ ||
त्वया रणे निहतः सूतपुत्रः कच्चिच्छेते भूमितले दुरात्मा । (३२।१)
tvayā raṇe nihataḥ sūtaputraḥ kaccicchete bhūmitale durātmā |
कच्चित् प्रियं मे परमं त्वयाद्य कृतं रणे सूतपुत्रं निहत्य ॥ (३२।२)
kaccit priyaṃ me paramaṃ tvayādya kṛtaṃ raṇe sūtaputraṃ nihatya ||
यः सर्वतः पर्यपतत् त्वदर्थे मदान्वितो गर्वितः सूतपुत्रः । (३३।१)
yaḥ sarvataḥ paryapatat tvadarthe madānvito garvitaḥ sūtaputraḥ |
स शूरमानी समरे समेत्य कच्चित् त्वया निहतः संयुगे ऽद्य ॥ (३३।२)
sa śūramānī samare sametya kaccit tvayā nihataḥ saṃyuge 'dya ||
रौक्मं रथं हस्तिवरैश् च युक्तं रथं दित्सुर् यः परेभ्यस् त्वदर्थे । (३४।१)
raukmaṃ rathaṃ hastivaraiś ca yuktaṃ rathaṃ ditsur yaḥ parebhyas tvadarthe |
सदा रणे स्पर्धते यः स पापः कच्चित् त्वया निहतस् तात युद्धे ॥ (३४।२)
sadā raṇe spardhate yaḥ sa pāpaḥ kaccit tvayā nihatas tāta yuddhe ||
यो ऽसौ नित्यं शूरमदेन मत्तो विकत्थते संसदि कौरवाणाम् । (३५।१)
yo 'sau nityaṃ śūramadena matto vikatthate saṃsadi kauravāṇām |
प्रियो ऽत्यर्थं तस्य सुयोधनस्य कच्चित् स पापो निहतस् त्वयाद्य ॥ (३५।२)
priyo 'tyarthaṃ tasya suyodhanasya kaccit sa pāpo nihatas tvayādya ||
कच्चित् समागम्य धनुःप्रमुक्तैस् त्वत्प्रेषितैर् लोहितार्थैर् विहंगैः । (३६।१)
kaccit samāgamya dhanuḥpramuktais tvatpreṣitair lohitārthair vihaṃgaiḥ |
शेते ऽद्य पापः स विभिन्नगात्रः कच्चिद् भग्नो धार्तराष्ट्रस्य बाहुः ॥ (३६।२)
śete 'dya pāpaḥ sa vibhinnagātraḥ kaccid bhagno dhārtarāṣṭrasya bāhuḥ ||
यो ऽसौ सदा श्लाघते राजमध्ये दुर्योधनं हर्षयन् दर्पपूर्णः । (३७।१)
yo 'sau sadā ślāghate rājamadhye duryodhanaṃ harṣayan darpapūrṇaḥ |
अहं हन्ता फल्गुनस्येति मोहात् कच्चिद्धतस् तस्य न वै तथा रथः ॥ (३७।२)
ahaṃ hantā phalgunasyeti mohāt kacciddhatas tasya na vai tathā rathaḥ ||
नाहं पादौ धावयिष्ये कदाचिद् यावत् स्थितः पार्थ इत्य् अल्पबुद्धिः । (३८।१)
nāhaṃ pādau dhāvayiṣye kadācid yāvat sthitaḥ pārtha ity alpabuddhiḥ |
व्रतं तस्यैतत् सर्वदा शक्रसूनो कच्चित् त्वया निहतः सो ऽद्य कर्णः ॥ (३८।२)
vrataṃ tasyaitat sarvadā śakrasūno kaccit tvayā nihataḥ so 'dya karṇaḥ ||
यो ऽसौ कृष्णाम् अब्रवीद् दुष्टबुद्धिः कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये । (३९।१)
yo 'sau kṛṣṇām abravīd duṣṭabuddhiḥ karṇaḥ sabhāyāṃ kuruvīramadhye |
किं पाण्डवांस् त्वं न जहासि कृष्णे सुदुर्बलान् पतितान् हीनसत्त्वान् ॥ (३९।२)
kiṃ pāṇḍavāṃs tvaṃ na jahāsi kṛṣṇe sudurbalān patitān hīnasattvān ||
यत् तत् कर्णः प्रत्यजानात् त्वदर्थे नाहत्वाहं सह कृष्णेन पार्थम् । (४०।१)
yat tat karṇaḥ pratyajānāt tvadarthe nāhatvāhaṃ saha kṛṣṇena pārtham |
इहोपयातेति स पापबुद्धिः कच्चिच्छेते शरसंभिन्नगात्रः ॥ (४०।२)
ihopayāteti sa pāpabuddhiḥ kaccicchete śarasaṃbhinnagātraḥ ||
कच्चित् संग्रामे विदितो वा तदायं समागमः सृञ्जयकौरवाणाम् । (४१।१)
kaccit saṃgrāme vidito vā tadāyaṃ samāgamaḥ sṛñjayakauravāṇām |
यत्रावस्थाम् ईदृशीं प्रापितो ऽहं कच्चित् त्वया सो ऽद्य हतः समेत्य ॥ (४१।२)
yatrāvasthām īdṛśīṃ prāpito 'haṃ kaccit tvayā so 'dya hataḥ sametya ||
कच्चित् त्वया तस्य सुमन्दबुद्धेर् गाण्डीवमुक्तैर् विशिखैर् ज्वलद्भिः । (४२।१)
kaccit tvayā tasya sumandabuddher gāṇḍīvamuktair viśikhair jvaladbhiḥ |
सकुण्डलं भानुमद् उत्तमाङ्गं कायात् प्रकृत्तं युधि सव्यसाचिन् ॥ (४२।२)
sakuṇḍalaṃ bhānumad uttamāṅgaṃ kāyāt prakṛttaṃ yudhi savyasācin ||
यत् तन् मया बाणसमर्पितेन ध्यातो ऽसि कर्णस्य वधाय वीर । (४३।१)
yat tan mayā bāṇasamarpitena dhyāto 'si karṇasya vadhāya vīra |
तन् मे त्वया कच्चिद् अमोघम् अद्य ध्यातं कृतं कर्णनिपातनेन ॥ (४३।२)
tan me tvayā kaccid amogham adya dhyātaṃ kṛtaṃ karṇanipātanena ||
यद् दर्पपूर्णः स सुयोधनो ऽस्मान् अवेक्षते कर्णसमाश्रयेण । (४४।१)
yad darpapūrṇaḥ sa suyodhano 'smān avekṣate karṇasamāśrayeṇa |
कच्चित् त्वया सो ऽद्य समाश्रयो ऽस्य भग्नः पराक्रम्य सुयोधनस्य ॥ (४४।२)
kaccit tvayā so 'dya samāśrayo 'sya bhagnaḥ parākramya suyodhanasya ||
यो नः पुरा षण्ढतिलान् अवोचत् सभामध्ये पार्थिवानां समक्षम् । (४५।१)
yo naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocat sabhāmadhye pārthivānāṃ samakṣam |
स दुर्मतिः कच्चिद् उपेत्य संख्ये त्वया हतः सूतपुत्रो ऽत्यमर्षी ॥ (४५।२)
sa durmatiḥ kaccid upetya saṃkhye tvayā hataḥ sūtaputro 'tyamarṣī ||
यः सूतपुत्रः प्रहसन् दुरात्मा पुराब्रवीन् निर्जितां सौबलेन । (४६।१)
yaḥ sūtaputraḥ prahasan durātmā purābravīn nirjitāṃ saubalena |
स्वयं प्रसह्यानय याज्ञसेनीम् अपीह कच्चित् स हतस् त्वयाद्य ॥ (४६।२)
svayaṃ prasahyānaya yājñasenīm apīha kaccit sa hatas tvayādya ||
यः शस्त्रभृच्छ्रेष्ठतमं पृथिव्यां पितामहं व्याक्षिपद् अल्पचेताः । (४७।१)
yaḥ śastrabhṛcchreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ pitāmahaṃ vyākṣipad alpacetāḥ |
संख्यायमानो ऽर्धरथः स कच्चित् त्वया हतो ऽद्याधिरथिर् दुरात्मा ॥ (४७।२)
saṃkhyāyamāno 'rdharathaḥ sa kaccit tvayā hato 'dyādhirathir durātmā ||
अमर्षणं निकृतिसमीरणेरितं हृदि श्रितं ज्वलनम् इमं सदा मम । (४८।१)
amarṣaṇaṃ nikṛtisamīraṇeritaṃ hṛdi śritaṃ jvalanam imaṃ sadā mama |
हतो मया सो ऽद्य समेत्य पापधीर् इति ब्रुवन् प्रशमय मे ऽद्य फल्गुन ॥ (४८।२)
hato mayā so 'dya sametya pāpadhīr iti bruvan praśamaya me 'dya phalguna ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.