धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

यत्र वैकर्तनः कर्णो राक्षसश्च घटोत्कचः । (१।२)

निशीथे समसज्जेतां तद् युद्धम् अभवत् कथम् ॥ (१।३)

कीदृशं चाभवद् युद्धं तस्य घोरस्य रक्षसः । (२।१)

रथश्च कीदृशस्तस्य मायाः सर्वायुधानि च ॥ (२।२)

किंप्रमाणा हयास्तस्य रथकेतुर् धनुस्तथा । (३।१)

कीदृशं वर्म चैवास्य कण्ठत्राणं च कीदृशम् । (३।२)

पृष्टस्त्वम् एतद् आचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥ (३।३)

संजय उवाच । (४।१)

लोहिताक्षो महाकायस्ताम्रास्यो निम्नितोदरः । (४।२)

ऊर्ध्वरोमा हरिश्मश्रुः शङ्कुकर्णो महाहनुः ॥ (४।३)

आकर्णाद् दारितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रः करालवान् । (५।१)

सुदीर्घताम्रजिह्वोष्ठो लम्बभ्रूः स्थूलनासिकः ॥ (५।२)

नीलाङ्गो लोहितग्रीवो गिरिवर्ष्मा भयंकरः । (६।१)

महाकायो महाबाहुर् महाशीर्षो महाबलः ॥ (६।२)

विकचः परुषस्पर्शो विकटोद्बद्धपिण्डिकः । (७।१)

स्थूलस्फिग् गूढनाभिश्च शिथिलोपचयो महान् ॥ (७।२)

तथैव हस्ताभरणी महामायो ऽङ्गदी तथा । (८।१)

उरसा धारयन्निष्कम् अग्निमालां यथाचलः ॥ (८।२)

तस्य हेममयं चित्रं बहुरूपाङ्गशोभितम् । (९।१)

तोरणप्रतिमं शुभ्रं किरीटं मूर्ध्न्यशोभत ॥ (९।२)

कुण्डले बालसूर्याभे मालां हेममयीं शुभाम् । (१०।१)

धारयन् विपुलं कांस्यं कवचं च महाप्रभम् ॥ (१०।२)

किङ्किणीशतनिर्घोषं रक्तध्वजपताकिनम् । (११।१)

ऋक्षचर्मावनद्धाङ्गं नल्वमात्रं महारथम् ॥ (११।२)

सर्वायुधवरोपेतम् आस्थितो ध्वजमालिनम् । (१२।१)

अष्टचक्रसमायुक्तं मेघगम्भीरनिस्वनम् ॥ (१२।२)

तत्र मातङ्गसंकाशा लोहिताक्षा विभीषणाः । (१३।१)

कामवर्णजवा युक्ता बलवन्तो ऽवहन् हयाः ॥ (१३।२)

राक्षसो ऽस्य विरूपाक्षः सूतो दीप्तास्यकुण्डलः । (१४।१)

रश्मिभिः सूर्यरश्म्याभैः संजग्राह हयान् रणे । (१४।२)

स तेन सहितस्तस्थावरुणेन यथा रविः ॥ (१४।३)

संसक्त इव चाभ्रेण यथाद्रिर् महता महान् । (१५।१)

दिवस्पृक् सुमहान् केतुः स्यन्दने ऽस्य समुच्छ्रितः । (१५।२)

रक्तोत्तमाङ्गः क्रव्यादो गृध्रः परमभीषणः ॥ (१५।३)

वासवाशनिनिर्घोषं दृढज्यम् अभिविक्षिपन् । (१६।१)

व्यक्तं किष्कुपरीणाहं द्वादशारत्नि कार्मुकम् ॥ (१६।२)

रथाक्षमात्रैर् इषुभिः सर्वाः प्रच्छादयन् दिशः । (१७।१)

तस्यां वीरापहारिण्यां निशायां कर्णम् अभ्ययात् ॥ (१७।२)

तस्य विक्षिपतश्चापं रथे विष्टभ्य तिष्ठतः । (१८।१)

अश्रूयत धनुर्घोषो विस्फूर्जितम् इवाशनेः ॥ (१८।२)

तेन वित्रास्यमानानि तव सैन्यानि भारत । (१९।१)

समकम्पन्त सर्वाणि सिन्धोर् इव महोर्मयः ॥ (१९।२)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम् । (२०।१)

उत्स्मयन्न् इव राधेयस्त्वरमाणो ऽभ्यवारयत् ॥ (२०।२)

ततः कर्णो ऽभ्ययाद् एनम् अस्यन्न् अस्यन्तम् अन्तिकात् । (२१।१)

मातङ्ग इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम् ॥ (२१।२)

स संनिपातस्तुमुलस्तयोर् आसीद् विशां पते । (२२।१)

कर्णराक्षसयो राजन्न् इन्द्रशम्बरयोर् इव ॥ (२२।२)

तौ प्रगृह्य महावेगे धनुषी भीमनिस्वने । (२३।१)

प्राच्छादयेताम् अन्योन्यं तक्षमाणौ महेषुभिः ॥ (२३।२)

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैः संनतपर्वभिः । (२४।१)

न्यवारयेताम् अन्योन्यं कांस्ये निर्भिद्य वर्मणी ॥ (२४।२)

तौ नखैर् इव शार्दूलौ दन्तैर् इव महाद्विपौ । (२५।१)

रथशक्तिभिर् अन्योन्यं विशिखैश्च ततक्षतुः ॥ (२५।२)

संछिन्दन्तौ हि गात्राणि संदधानौ च सायकान् । (२६।१)

धक्ष्यमाणौ शरव्रातैर् नोदीक्षितुम् अशक्नुताम् ॥ (२६।२)

तौ तु विक्षतसर्वाङ्गौ रुधिरौघपरिप्लुतौ । (२७।१)

व्यभ्राजेतां यथा वारिप्रस्रुतौ गैरिकाचलौ ॥ (२७।२)

तौ शराग्रविभिन्नाङ्गौ निर्भिन्दन्तौ परस्परम् । (२८।१)

नाकम्पयेताम् अन्योन्यं यतमानौ महाद्युती ॥ (२८।२)

तत् प्रवृत्तं निशायुद्धं चिरं समम् इवाभवत् । (२९।१)

प्राणयोर् दीव्यतो राजन् कर्णराक्षसयोर् मृधे ॥ (२९।२)

तस्य संदधतस्तीक्ष्णाञ् शरांश्चासक्तम् अस्यतः । (३०।१)

धनुर्घोषेण वित्रस्ताः स्वे परे च तदाभवन् । (३०।२)

घटोत्कचं यदा कर्णो विशेषयति नो नृप ॥ (३०।३)

ततः प्रादुष्करोद् दिव्यम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः । (३१।१)

कर्णेन विहितं दृष्ट्वा दिव्यम् अस्त्रं घटोत्कचः । (३१।२)

प्रादुश्चक्रे महामायां राक्षसः पाण्डुनन्दनः ॥ (३१।३)

शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया । (३२।१)

रक्षसां घोररूपाणां महत्या सेनया वृतः ॥ (३२।२)

तम् उद्यतमहाचापं दृष्ट्वा ते व्यथिता नृपाः । (३३।१)

भूतान्तकम् इवायान्तं कालदण्डोग्रधारिणम् ॥ (३३।२)

घटोत्कचप्रमुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः । (३४।१)

प्रसुस्रुवुर् गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम् ॥ (३४।२)

ततो ऽश्मवृष्टिर् अत्युग्रा महत्यासीत् समन्ततः । (३५।१)

अर्धरात्रे ऽधिकबलैर् विमुक्ता रक्षसां बलैः ॥ (३५।२)

आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः शक्तितोमराः । (३६।१)

पतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टिशास्तथा ॥ (३६।२)

तद् उग्रम् अतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः । (३७।१)

पुत्राश्च तव योधाश्च व्यथिता विप्रदुद्रुवुः ॥ (३७।२)

तत्रैको ऽस्त्रबलश्लाघी कर्णो मानी न विव्यथे । (३८।१)

व्यधमच्च शरैर् मायां घटोत्कचविनिर्मिताम् ॥ (३८।२)

मायायां तु प्रहीणायाम् अमर्षात् स घटोत्कचः । (३९।१)

विससर्ज शरान् घोरान् सूतपुत्रं त आविशन् ॥ (३९।२)

ततस्ते रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा कर्णं महाहवे । (४०।१)

विविशुर् धरणीं बाणाः संक्रुद्धा इव पन्नगाः ॥ (४०।२)

सूतपुत्रस्तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् । (४१।१)

घटोत्कचम् अतिक्रम्य बिभेद दशभिः शरैः ॥ (४१।२)

घटोत्कचो विनिर्भिन्नः सूतपुत्रेण मर्मसु । (४२।१)

चक्रं दिव्यं सहस्रारम् अगृह्णाद् व्यथितो भृशम् ॥ (४२।२)

क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिरत्नविभूषितम् । (४३।१)

चिक्षेपाधिरथेः क्रुद्धो भैमसेनिर् जिघांसया ॥ (४३।२)

प्रविद्धम् अतिवेगेन विक्षिप्तं कर्णसायकैः । (४४।१)

अभाग्यस्येव संकल्पस्तन्मोघम् अपतद् भुवि ॥ (४४।२)

घटोत्कचस्तु संक्रुद्धो दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् । (४५।१)

कर्णं प्राच्छादयद् बाणैः स्वर्भानुर् इव भास्करम् ॥ (४५।२)

सूतपुत्रस्त्वसंभ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः । (४६।१)

घटोत्कचरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः ॥ (४६।२)

घटोत्कचेन क्रुद्धेन गदा हेमाङ्गदा तदा । (४७।१)

क्षिप्ता भ्राम्य शरैः सापि कर्णेनाभ्याहतापतत् ॥ (४७।२)

ततो ऽन्तरिक्षम् उत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन् । (४८।१)

प्रववर्ष महाकायो द्रुमवर्षं नभस्तलात् ॥ (४८।२)

ततो मायाविनं कर्णो भीमसेनसुतं दिवि । (४९।१)

मार्गणैर् अभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः ॥ (४९।२)

तस्य सर्वान् हयान् हत्वा संछिद्य शतधा रथम् । (५०।१)

अभ्यवर्षच्छरैः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ (५०।२)

न चास्यासीद् अनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलम् अन्तरम् । (५१।१)

सो ऽदृश्यत मुहूर्तेन श्वाविच्छललितो यथा ॥ (५१।२)

न हयान्न रथं तस्य न ध्वजं न घटोत्कचम् । (५२।१)

दृष्टवन्तः स्म समरे शरौघैर् अभिसंवृतम् ॥ (५२।२)

स तु कर्णस्य तद् दिव्यम् अस्त्रम् अस्त्रेण शातयन् । (५३।१)

मायायुद्धेन मायावी सूतपुत्रम् अयोधयत् ॥ (५३।२)

सो ऽयोधयत् तदा कर्णं मायया लाघवेन च । (५४।१)

अलक्ष्यमाणो ऽथ दिवि शरजालेषु संपतन् ॥ (५४।२)

भैमसेनिर् महामायो मायया कुरुसत्तम । (५५।१)

प्रचकार महामायां मोहयन्न् इव भारत ॥ (५५।२)

स स्म कृत्वा विरूपाणि वदनान्यशुभाननः । (५६।१)

अग्रसत् सूतपुत्रस्य दिव्यान्यस्त्राणि मायया ॥ (५६।२)

पुनश्चापि महाकायः संछिन्नः शतधा रणे । (५७।१)

गतसत्त्वो निरुत्साहः पतितः खाद् व्यदृश्यत । (५७।२)

हतं तं मन्यमानाः स्म प्राणदन् कुरुपुंगवाः ॥ (५७।३)

अथ देहैर् नवैर् अन्यैर् दिक्षु सर्वास्वदृश्यत । (५८।१)

पुनश्चापि महाकायः शतशीर्षः शतोदरः ॥ (५८।२)

व्यदृश्यत महाबाहुर् मैनाक इव पर्वतः । (५९।१)

अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा च पुनर् एव स राक्षसः । (५९।२)

सागरोर्मिर् इवोद्धूतस्तिर्यग् ऊर्ध्वम् अवर्तत ॥ (५९।३)

वसुधां दारयित्वा च पुनर् अप्सु न्यमज्जत । (६०।१)

अदृश्यत तदा तत्र पुनर् उन्मज्जितो ऽन्यतः ॥ (६०।२)

सो ऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते । (६१।१)

क्षितिं द्यां च दिशश्चैव माययावृत्य दंशितः ॥ (६१।२)

गत्वा कर्णरथाभ्याशं विचलत्कुण्डलाननः । (६२।१)

प्राह वाक्यम् असंभ्रान्तः सूतपुत्रं विशां पते ॥ (६२।२)

तिष्ठेदानीं न मे जीवन् सूतपुत्र गमिष्यसि । (६३।१)

युद्धश्रद्धाम् अहं ते ऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे ॥ (६३।२)

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षं रक्षः क्रूरपराक्रमम् । (६४।१)

उत्पपातान्तरिक्षं च जहास च सुविस्वरम् । (६४।२)

कर्णम् अभ्याहनच्चैव गजेन्द्रम् इव केसरी ॥ (६४।३)

रथाक्षमात्रैर् इषुभिर् अभ्यवर्षद् घटोत्कचः । (६५।१)

रथिनाम् ऋषभं कर्णं धाराभिर् इव तोयदः । (६५।२)

शरवृष्टिं च तां कर्णो दूरप्राप्ताम् अशातयत् ॥ (६५।३)

दृष्ट्वा च विहतां मायां कर्णेन भरतर्षभ । (६६।१)

घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः ॥ (६६।२)

सो ऽभवद् गिरिर् इत्युच्चः शिखरैस्तरुसंकटैः । (६७।१)

शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान् ॥ (६७।२)

तम् अञ्जनचयप्रख्यं कर्णो दृष्ट्वा महीधरम् । (६८।१)

प्रपातैर् आयुधान्युग्राण्युद्वहन्तं न चुक्षुभे ॥ (६८।२)

स्मयन्न् इव ततः कर्णो दिव्यम् अस्त्रम् उदीरयत् । (६९।१)

ततः सो ऽस्त्रेण शैलेन्द्रो विक्षिप्तो वै व्यनश्यत ॥ (६९।२)

ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि । (७०।१)

अश्मवृष्टिभिर् अत्युग्रः सूतपुत्रम् अवाकिरत् ॥ (७०।२)

अथ संधाय वायव्यम् अस्त्रम् अस्त्रविदां वरः । (७१।१)

व्यधमत् कालमेघं तं कर्णो वैकर्तनो वृषा ॥ (७१।२)

स मार्गणगणैः कर्णो दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः । (७२।१)

जघानास्त्रं महाराज घटोत्कचसमीरितम् ॥ (७२।२)

ततः प्रहस्य समरे भैमसेनिर् महाबलः । (७३।१)

प्रादुश्चक्रे महामायां कर्णं प्रति महारथम् ॥ (७३।२)

स दृष्ट्वा पुनर् आयान्तं रथेन रथिनां वरम् । (७४।१)

घटोत्कचम् असंभ्रान्तं राक्षसैर् बहुभिर् वृतम् ॥ (७४।२)

सिंहशार्दूलसदृशैर् मत्तद्विरदविक्रमैः । (७५।१)

गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैस्तथा ॥ (७५।२)

नानाशस्त्रधरैर् घोरैर् नानाकवचभूषणैः । (७६।१)

वृतं घटोत्कचं क्रूरैर् मरुद्भिर् इव वासवम् । (७६।२)

दृष्ट्वा कर्णो महेष्वासो योधयामास राक्षसम् ॥ (७६।३)

घटोत्कचस्ततः कर्णं विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः । (७७।१)

ननाद भैरवं नादं भीषयन् सर्वपार्थिवान् ॥ (७७।२)

भूयश्चाञ्जलिकेनाथ समार्गणगणं महत् । (७८।१)

कर्णहस्तस्थितं चापं चिछेदाशु घटोत्कचः ॥ (७८।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय दृढं भारसहं महत् । (७९।१)

व्यकर्षत बलात् कर्ण इन्द्रायुधम् इवोच्छ्रितम् ॥ (७९।२)

ततः कर्णो महाराज प्रेषयामास सायकान् । (८०।१)

सुवर्णपुङ्खाञ् शत्रुघ्नान् खचरान् राक्षसान् प्रति ॥ (८०।२)

तद् बाणैर् अर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् । (८१।१)

सिंहेनेवार्दितं वन्यं गजानाम् आकुलं कुलम् ॥ (८१।२)

विधम्य राक्षसान् बाणैः साश्वसूतगजान् विभुः । (८२।१)

ददाह भगवान् वह्निर् भूतानीव युगक्षये ॥ (८२।२)

स हत्वा राक्षसीं सेनां शुशुभे सूतनन्दनः । (८३।१)

पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः ॥ (८३।२)

तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारिष । (८४।१)

नैनं निरीक्षितुम् अपि कश्चिच्छक्नोति पार्थिव ॥ (८४।२)

ऋते घटोत्कचाद् राजन् राक्षसेन्द्रान्महाबलात् । (८५।१)

भीमवीर्यबलोपेतात् क्रुद्धाद् वैवस्वताद् इव ॥ (८५।२)

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत । (८६।१)

महोल्काभ्यां यथा राजन् सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ॥ (८६।२)

तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम् । (८७।१)

रथम् आस्थाय च पुनर् मायया निर्मितं पुनः ॥ (८७।२)

युक्तं गजनिभैर् वाहैः पिशाचवदनैः खरैः । (८८।१)

स सूतम् अब्रवीत् क्रुद्धः सूतपुत्राय मा वह ॥ (८८।२)

स ययौ घोररूपेण रथेन रथिनां वरः । (८९।१)

द्वैरथं सूतपुत्रेण पुनर् एव विशां पते ॥ (८९।२)

स चिक्षेप पुनः क्रुद्धः सूतपुत्राय राक्षसः । (९०।१)

अष्टचक्रां महाघोराम् अशनिं रुद्रनिर्मिताम् ॥ (९०।२)

ताम् अवप्लुत्य जग्राह कर्णो न्यस्य रथे धनुः । (९१।१)

चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात् सो ऽवपुप्लुवे ॥ (९१।२)

साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा । (९२।१)

विवेश वसुधां भित्त्वा सुरास्तत्र विसिस्मियुः ॥ (९२।२)

कर्णं तु सर्वभूतानि पूजयामासुर् अञ्जसा । (९३।१)

यद् अवप्लुत्य जग्राह देवसृष्टां महाशनिम् ॥ (९३।२)

एवं कृत्वा रणे कर्ण आरुरोह रथं पुनः । (९४।१)

ततो मुमोच नाराचान् सूतपुत्रः परंतपः ॥ (९४।२)

अशक्यं कर्तुम् अन्येन सर्वभूतेषु मानद । (९५।१)

यद् अकार्षीत् तदा कर्णः संग्रामे भीमदर्शने ॥ (९५।२)

स हन्यमानो नाराचैर् धाराभिर् इव पर्वतः । (९६।१)

गन्धर्वनगराकारः पुनर् अन्तरधीयत ॥ (९६।२)

एवं स वै महामायो मायया लाघवेन च । (९७।१)

अस्त्राणि तानि दिव्यानि जघान रिपुसूदनः ॥ (९७।२)

निहन्यमानेष्वस्त्रेषु मायया तेन रक्षसा । (९८।१)

असंभ्रान्तस्ततः कर्णस्तद् रक्षः प्रत्ययुध्यत ॥ (९८।२)

ततः क्रुद्धो महाराज भैमसेनिर् महाबलः । (९९।१)

चकार बहुधात्मानं भीषयाणो नराधिपान् ॥ (९९।२)

ततो दिग्भ्यः समापेतुः सिंहव्याघ्रतरक्षवः । (१००।१)

अग्निजिह्वाश्च भुजगा विहगाश्चाप्य् अयोमुखाः ॥ (१००।२)

स कीर्यमाणो निशितैः कर्णचापच्युतैः शरैः । (१०१।१)

नगराद्रिवनप्रख्यस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ (१०१।२)

राक्षसाश्च पिशाचाश्च यातुधानाः शलावृकाः । (१०२।१)

ते कर्णं भक्षयिष्यन्तः सर्वतः समुपाद्रवन् । (१०२।२)

अथैनं वाग्भिर् उग्राभिस्त्रासयांचक्रिरे तदा ॥ (१०२।३)

उद्यतैर् बहुभिर् घोरैर् आयुधैः शोणितोक्षितैः । (१०३।१)

तेषाम् अनेकैर् एकैकं कर्णो विव्याध चाशुगैः ॥ (१०३।२)

प्रतिहत्य तु तां मायां दिव्येनास्त्रेण राक्षसीम् । (१०४।१)

आजघान हयान् अस्य शरैः संनतपर्वभिः ॥ (१०४।२)

ते भग्ना विकृताङ्गाश्च छिन्नपृष्ठाश्च सायकैः । (१०५।१)

वसुधाम् अन्वपद्यन्त पश्यतस्तस्य रक्षसः ॥ (१०५।२)

स भग्नमायो हैडिम्बः कर्णं वैकर्तनं ततः । (१०६।१)

एष ते विदधे मृत्युम् इत्युक्त्वान्तरधीयत ॥ (१०६।२)