वैशंपायन उवाच । (१।१)

सो ऽब्रवीद् अर्जुनं चैव वासुदेवं च सात्वतम् । (१।२)

लोकप्रवीरौ तिष्ठन्तौ खाण्डवस्य समीपतः ॥ (१।३)

ब्राह्मणो बहुभोक्तास्मि भुञ्जे ऽपरिमितं सदा । (२।१)

भिक्षे वार्ष्णेयपार्थौ वाम् एकां तृप्तिं प्रयच्छताम् ॥ (२।२)

एवम् उक्तौ तम् अब्रूतां ततस्तौ कृष्णपाण्डवौ । (३।१)

केनान्नेन भवांस्तृप्येत् तस्यान्नस्य यतावहे ॥ (३।२)

एवम् उक्तः स भगवान् अब्रवीत् तावुभौ ततः । (४।१)

भाषमाणौ तदा वीरौ किम् अन्नं क्रियताम् इति ॥ (४।२)

नाहम् अन्नं बुभुक्षे वै पावकं मां निबोधतम् । (५।१)

यदन्नम् अनुरूपं मे तद् युवां सम्प्रयच्छतम् ॥ (५।२)

इदम् इन्द्रः सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति । (६।१)

तं न शक्नोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना ॥ (६।२)

वसत्यत्र सखा तस्य तक्षकः पन्नगः सदा । (७।१)

सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वज्रभृत् ॥ (७।२)

तत्र भूतान्यनेकानि रक्ष्यन्ते स्म प्रसङ्गतः । (८।१)

बहूनि घोररूपाणि उग्रवीर्याणि चैव हि । (८।२)

तं दिधक्षुर् न शक्नोमि दग्धुं शक्रस्य तेजसा ॥ (८।३)

स मां प्रज्वलितं दृष्ट्वा मेघाम्भोभिः प्रवर्षति । (९।१)

ततो दग्धुं न शक्नोमि दिधक्षुर् दावम् ईप्सितम् ॥ (९।२)

स युवाभ्यां सहायाभ्याम् अस्त्रविद्भ्यां समागतः । (१०।१)

दहेयं खाण्डवं दावम् एतद् अन्नं वृतं मया ॥ (१०।२)

युवां ह्युदकधारास्ता भूतानि च समन्ततः । (११।१)

उत्तमास्त्रविदो सम्यक् सर्वतो वारयिष्यथः । (११।२)

जनमेजय उवाच । (११।३)

वैशंपायन उवाच । (११।४)

रुद्र उवाच । (११।५)

वैशंपायन उवाच । (११।६)

वैशंपायन उवाच । (११।७)

किमर्थं भगवान् अग्निः खाण्डवं दग्धुम् इच्छति । (११।८)

रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत्त्वसमायुतम् । (११।९)

न ह्येतत् कारणं ब्रह्मन्न् अल्पं सम्प्रतिभाति मे । (११।१०)

यद् ददाह सुसंक्रुद्धः खाण्डवं हव्यवाहनः । (११।११)

एतद् विस्तरशो ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः । (११।१२)

खाण्डवस्य यथा दाहः पुरा समभवन् मुने । (११।१३)

हन्त ते कथयिष्यामि पुराणम् ऋषिसंस्तुतम् । (११।१४)

कथाम् इमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम् । (११।१५)

पौराणः श्रूयते तात राजा हरिहयोपमः । (११।१६)

श्वेतकिर् नाम विख्यातो बलविक्रमसंयुतः । (११।१७)

यज्वा दानपतिर् धीमान् यथा नान्यो ऽस्ति कश्चन । (११।१८)

ईजे स च महासत्रैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः । (११।१९)

तस्य नान्याभवद् बुद्धिर् दिवसे दिवसे नृप । (११।२०)

सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च । (११।२१)

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् कालपर्यये । (११।२२)

सत्रम् आहर्तुकामस्य संवत्सरशतं किल । (११।२३)

ऋत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तुं महात्मनः । (११।२४)

स तु राजाकरोद् यत्नं महान्तं ससुहृज्जनः । (११।२५)

प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशाः । (११।२६)

ऋत्विजो ऽनुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रितः । (११।२७)

ते चास्य तम् अभिप्रायं न चक्रुर् अमितौजसः । (११।२८)

स चाश्रमस्थान् राजर्षिस्तान् उवाच रुषान्वितः । (११।२९)

यद्यहं पतितो विप्राः शुश्रूषायां न च स्थितः । (११।३०)

आशु त्याज्यो ऽस्मि युष्माभिर् ब्राह्मणैश्च जुगुप्सितः । (११।३१)

तन् नार्हथ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुम् उत्तमाम् । (११।३२)

अस्थाने वा परित्यागं कर्तुं मे द्विजसत्तमाः । (११।३३)

प्रपन्न एव वो विप्राः प्रसादं कर्तुम् अर्हथ । (११।३४)

सान्त्वदानादिभिर् वाक्यैस्तत्त्वतः कार्यवत्तया । (११।३५)

प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन् नः कार्यं द्विजोत्तमाः । (११।३६)

अथवाहं परित्यक्तो भवद्भिर् द्वेषकारणात् । (११।३७)

ऋत्विजो ऽन्यान् गमिष्यामि याजनार्थं तपोधनाः । (११।३८)

एतावद् उक्त्वा वचनं विरराम स पार्थिवः । (११।३९)

यदा न शेकू राजानं याजनार्थं परंतप । (११।४०)

ततस्ते याजकाः क्रुद्धास्तम् ऊचुर् नृपसत्तमम् । (११।४१)

तव कर्माण्यजस्रं वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम । (११।४२)

ततो वयं परिश्रान्ताः सततं कर्मवाहिनः । (११।४३)

श्रमाद् अस्मात् परिश्रान्तान् स त्वं नस्त्यक्तुम् अर्हसि । (११।४४)

बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासंभावितो ऽनघ । (११।४५)

गच्छ रुद्रसकाशं त्वं स हि त्वां याजयिष्यति । (११।४६)

साधिक्षेपं वचः श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिर् नृपः । (११।४७)

कैलासं पर्वतं गत्वा तप उग्रं समास्थितः । (११।४८)

आराधयन् महादेवं नियतः संशितव्रतः । (११।४९)

उपवासपरो राजा दीर्घकालम् अतिष्ठत । (११।५०)

कदाचिद् द्वादशे काले कदाचिद् अपि षोडशे । (११।५१)

आहारम् अकरोद् राजा मूलानि च फलानि च । (११।५२)

ऊर्ध्वबाहुस्त्वनिमिषस्तिष्ठन् स्थाणुर् इवाचलः । (११।५३)

षण्मासान् अभवद् राजा श्वेतकिः सुसमाहितः । (११।५४)

तं तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत् तपः । (११।५५)

शंकरः परया प्रीत्या दर्शयामास भारत । (११।५६)

उवाच चैनं भगवान् स्निग्धगम्भीरया गिरा । (११।५७)

प्रीतो ऽस्मि राजशार्दूल तपसा ते परंतप । (११।५८)

वरं वृणीष्व भद्रं ते यं त्वम् इच्छसि पार्थिव । (११।५९)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रस्यामिततेजसः । (११।६०)

प्रणिपत्य महात्मानं राजर्षिः प्रत्यभाषत । (११।६१)

यदि मे भगवान् प्रीतः सर्वलोकनमस्कृतः । (११।६२)

स्वयं मां देवदेवेश याजयस्व सुरेश्वर । (११।६३)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञा तेन प्रभाषितम् । (११।६४)

उवाच भगवान् प्रीतः स्मितपूर्वम् इदं वचः । (११।६५)

नास्माकम् एतद्विषये वर्तते याजनं प्रति । (११।६६)

त्वया च सुमहत् तप्तं तपो राजन् वरार्थिना । (११।६७)

याजयिष्यामि राजंस्त्वां समयेन परंतप । (११।६८)

समा द्वादश राजेन्द्र ब्रह्मचारी समाहितः । (११।६९)

सततं त्वाज्यधाराभिर् यदि तर्पयसे ऽनलम् । (११।७०)

कामं प्रार्थयसे यं त्वं मत्तः प्राप्स्यसि तं नृप । (११।७१)

एवम् उक्तस्तु रुद्रेण श्वेतकिर् मनुजाधिपः । (११।७२)

तथा चकार तत् सर्वं यथोक्तं शूलपाणिना । (११।७३)

पूर्णे तु द्वादशे वर्षे पुनर् आयान् महेश्वरम् । (११।७४)

दृष्ट्वैव च स राजानं शंकरो लोकभावनः । (११।७५)

उवाच परमप्रीतः श्वेतकिं नृपसत्तमम् । (११।७६)

तोषितो ऽहं नृपश्रेष्ठ त्वयेह स्वेन कर्मणा । (११।७७)

याजनं ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परंतप । (११।७८)

अतो ऽहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परंतप । (११।७९)

ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तमः । (११।८०)

दुर्वासा इति विख्यातः स हि त्वां याजयिष्यति । (११।८१)

मन्नियोगान् महातेजाः संभाराः संभ्रियन्तु ते । (११।८२)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं रुद्रेण समुदाहृतम् । (११।८३)

स्वपुरं पुनर् आगम्य संभारान् पुनर् आर्जयत् । (११।८४)

ततः संभृतसंभारो भूयो रुद्रम् उपागमत् । (११।८५)

संभृता मम संभाराः सर्वोपकरणानि च । (११।८६)

त्वत्प्रसादान् महादेव श्वो मे दीक्षा भवेद् इति । (११।८७)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो महात्मनः । (११।८८)

दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनम् अब्रवीत् । (११।८९)

एष राजा महाभागः श्वेतकिर् द्विजसत्तम । (११।९०)

एनं याजय विप्रेन्द्र मन्नियोगेन भूमिपम् । (११।९१)

बाढम् इत्येव वचनं रुद्रम् ऋषिर् उवाच ह । (११।९२)

ततः सत्रं समभवत् तस्य राज्ञो महात्मनः । (११।९३)

यथाविधि यथाकालं यथोक्तं बहुदक्षिणम् । (११।९४)

तस्मिन् परिसमाप्ते तु राज्ञः सत्रे महात्मनः । (११।९५)

दुर्वाससाभ्यनुज्ञाता विप्रतस्थुः स्म याजकाः । (११।९६)

ये तत्र दीक्षिताः सर्वे सदस्याश्च महौजसः । (११।९७)

सो ऽपि राजा महाभागः स्वपुरं प्राविशत् तदा । (११।९८)

ततो भगवतो वह्नेर् विकारः समजायत । (११।९९)

तेजसा विप्रहीणश्च ग्लानिश्चैनं समाविशत् । (११।१००)

स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशनः । (११।१०१)

जगाम सदनं पुण्यं ब्रह्मणो लोकपूजितम् । (११।१०२)

तत्र ब्राह्मणम् आसीनम् इदं वचनम् अब्रवीत् । (११।१०३)

तेजसा विप्रहीणो ऽस्मि बलेन च जगत्पते । (११।१०४)

इच्छेयं त्वत्प्रसादेन स्वात्मनः प्रकृतिं स्थिराम् । (११।१०५)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भगवान् सर्वलोककृत् । (११।१०६)

हव्यवाहम् इदं वाक्यम् उवाच प्रहसन्न् इव । (११।१०७)

त्वया द्वादश वर्षाणि वसोर् धाराहुतं हविः । (११।१०८)

उपयुक्तं महाभाग तेन त्वां ग्लानिर् आविशत् । (११।१०९)

तेजसा विप्रहीणत्वात् सहसा हव्यवाहन । (११।११०)

मा गमस्त्वं व्यथां वह्ने प्रकृतिस्थो भविष्यसि । (११।१११)

पुरा देवनियोगेन यत् त्वया भस्मसात् कृतम् । (११।११२)

आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम् । (११।११३)

तत्र सर्वाणि सत्त्वानि निवसन्ति विभावसो । (११।११४)

तेषां त्वं मेदसा तृप्तः प्रकृतिस्थो भविष्यसि । (११।११५)

गच्छ शीघ्रं प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्बिषात् । (११।११६)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं परमेष्ठिमुखाच्च्युतम् । (११।११७)

उत्तमं जवम् आस्थाय प्रदुद्राव हुताशनः । (११।११८)

आगम्य खाण्डवं दावम् उत्तमं जवम् आस्थितः । (११।११९)

सहसा प्रज्वलत्यग्निः क्रुद्धो वायुसमीरितः । (११।१२०)

प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्म तत्र निवासिनः । (११।१२१)

परमं यत्नम् आतिष्ठन् पावकस्य प्रशान्तये । (११।१२२)

करैस्तु करिणः शीघ्रं जलम् आदाय सत्वराः । (११।१२३)

सिषिचुः पावकं क्रुद्धाः शतशो ऽथ सहस्रशः । (११।१२४)

बहुशीर्षास्तथा नागाः शिरोभिर् जलवृष्टयः । (११।१२५)

मुमुचुः पावकाभ्याशे सत्वराः क्रोधमूर्छिताः । (११।१२६)

तथैवान्यानि सत्त्वानि नानाप्रहरणोद्यमैः । (११।१२७)

विलयं पावकं शीघ्रम् अनयन् भरतोत्तम । (११।१२८)

अनेन तु प्रकारेण भूयो भूयश्च प्रज्वलन् । (११।१२९)

सप्तकृत्वः प्रशमितः खाण्डवे हव्यवाहनः । (११।१३०)

स तु नैराश्यम् आपन्नः सदा ग्लानिसमन्वितः । (११।१३१)

पितामहम् उपागच्छत् संक्रुद्धो हव्यवाहनः । (११।१३२)

तच्च सर्वं यथावृत्तं ब्रह्मणे संन्यवेदयत् । (११।१३३)

उवाच चैनं भगवान् मुहूर्तं स विचिन्त्य तु । (११।१३४)

उपायः परिदृष्टो मे यथा त्वं धक्ष्यसे ऽनल । (११।१३५)

खाण्डवं दावम् अद्यैव मिषतो ऽस्य शतक्रतोः । (११।१३६)

नरनारायणौ यौ तौ पूर्वदेवौ विभावसो । (११।१३७)

सम्प्राप्तौ मानुषं लोकं कार्यार्थं हि दिवौकसाम् । (११।१३८)

अर्जुनं वासुदेवं च यौ तौ लोको ऽभिमन्यते । (११।१३९)

तावेतौ सहितौ वह्ने खाण्डवस्य समीपतः । (११।१४०)

तौ त्वं याचस्व साहाय्ये दाहार्थं खाण्डवस्य च । (११।१४१)

ततो धक्ष्यसि तं दावं रक्षितं त्रिदशैर् अपि । (११।१४२)

तौ तु सत्त्वानि सर्वाणि यत्नतो वारयिष्यतः । (११।१४३)

देवराजं च सहितौ तत्र मे नास्ति संशयः । (११।१४४)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं त्वरितो हव्यवाहनः । (११।१४५)

कृष्णपार्थावुपागम्य यम् अर्थं त्वभ्यभाषत । (११।१४६)

तं ते कथितवान् अस्मि पूर्वम् एव नृपोत्तम ॥ (११।१४७)

एवम् उक्ते प्रत्युवाच बीभत्सुर् जातवेदसम् । (१२।१)

अब्रवीन् नृपशार्दूल तत्कालसदृशं वचः । (१२।२)

दिधक्षुं खाण्डवं दावम् अकामस्य शतक्रतोः ॥ (१२।३)

उत्तमास्त्राणि मे सन्ति दिव्यानि च बहूनि च । (१३।१)

यैर् अहं शक्नुयां योद्धुम् अपि वज्रधरान् बहून् ॥ (१३।२)

धनुर् मे नास्ति भगवन् बाहुवीर्येण संमितम् । (१४।१)

कुर्वतः समरे यत्नं वेगं यद् विषहेत मे ॥ (१४।२)

शरैश्च मे ऽर्थो बहुभिर् अक्षयैः क्षिप्रम् अस्यतः । (१५।१)

उपासंगौ च मे न स्तः प्रतियोद्धुं पुरंदरम् । (१५।२)

न हि वोढुं रथः शक्तः शरान् मम यथेप्सितान् ॥ (१५।३)

अश्वांश्च दिव्यान् इच्छेयं पाण्डुरान् वातरंहसः । (१६।१)

रथं च मेघनिर्घोषं सूर्यप्रतिमतेजसम् ॥ (१६।२)

तथा कृष्णस्य वीर्येण नायुधं विद्यते समम् । (१७।१)

येन नागान् पिशाचांश्च निहन्यान् माधवो रणे ॥ (१७।२)

उपायं कर्मणः सिद्धौ भगवन् वक्तुम् अर्हसि । (१८।१)

निवारयेयं येनेन्द्रं वर्षमाणं महावने ॥ (१८।२)

पौरुषेण तु यत् कार्यं तत् कर्तारौ स्व पावक । (१९।१)

करणानि समर्थानि भगवन् दातुम् अर्हसि ॥ (१९।२)