भीष्म उवाच । (१।१)

कृतार्थो यक्ष्यमाणश्च सर्ववेदान्तगश्च यः । (१।२)

आचार्यपितृभार्यार्थं स्वाध्यायार्थम् अथापि वा ॥ (१।३)

एते वै साधवो दृष्टा ब्राह्मणा धर्मभिक्षवः । (२।१)

अस्वेभ्यो देयम् एतेभ्यो दानं विद्याविशेषतः ॥ (२।२)

अन्यत्र दक्षिणा या तु देया भरतसत्तम । (३।१)

अन्येभ्यो हि बहिर्वेद्यां नाकृतान्नं विधीयते ॥ (३।२)

सर्वरत्नानि राजा च यथार्हं प्रतिपादयेत् । (४।१)

ब्राह्मणाश्चैव यज्ञाश्च सहान्नाः सहदक्षिणाः ॥ (४।२)

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये । (५।१)

अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुम् अर्हति ॥ (५।२)

यज्ञश्चेत् प्रतिविद्धः स्याद् अङ्गेनैकेन यज्वनः । (६।१)

ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि ॥ (६।२)

यो वैश्यः स्याद् बहुपशुर् हीनक्रतुर् असोमपः । (७।१)

कुटुम्बात् तस्य तद् द्रव्यं यज्ञार्थं पार्थिवो हरेत् ॥ (७।२)

आहरेद् वेश्मतः किंचित् कामं शूद्रस्य द्रव्यतः । (८।१)

न हि वेश्मनि शूद्रस्य कश्चिद् अस्ति परिग्रहः ॥ (८।२)

यो ऽनाहिताग्निः शतगुर् अयज्वा च सहस्रगुः । (९।१)

तयोर् अपि कुटुम्बाभ्याम् आहरेद् अविचारयन् ॥ (९।२)

अदातृभ्यो हरेन्नित्यं व्याख्याप्य नृपतिः प्रभो । (१०।१)

तथा ह्याचरतो धर्मो नृपतेः स्याद् अथाखिलः ॥ (१०।२)

तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षड् अनश्नता । (११।१)

अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः । (११।२)

खलात् क्षेत्रात् तथागाराद् यतो वाप्युपपद्यते ॥ (११।३)

आख्यातव्यं नृपस्यैतत् पृच्छतो ऽपृच्छतो ऽपि वा । (१२।१)

न तस्मै धारयेद् दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित् ॥ (१२।२)

क्षत्रियस्य हि बालिश्याद् ब्राह्मणः क्लिश्यते क्षुधा । (१३।१)

श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिम् अस्य प्रकल्पयेत् । (१३।२)

अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रम् इवौरसम् ॥ (१३।३)

इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेद् अब्दपर्यये । (१४।१)

अविकल्पः पुराधर्मो धर्मवादैस्तु केवलम् ॥ (१४।२)

विश्वैस्तु देवैः साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः । (१५।१)

आपत्सु मरणाद् भीतैर् लिङ्गप्रतिनिधिः कृतः ॥ (१५।२)

प्रभुः प्रथमकल्पस्य यो ऽनुकल्पेन वर्तते । (१६।१)

न सांपरायिकं तस्य दुर्मतेर् विद्यते फलम् ॥ (१६।२)

न ब्राह्मणान् वेदयेत कश्चिद् राजनि मानवः । (१७।१)

अवीर्यो वेदनाद् विद्यात् सुवीर्यो वीर्यवत्तरम् ॥ (१७।२)

तस्माद् राज्ञा सदा तेजो दुःसहं ब्रह्मवादिनाम् । (१८।१)

मन्ता शास्ता विधाता च ब्राह्मणो देव उच्यते । (१८।२)

तस्मिन्नाकुशलं ब्रूयान्न शुक्ताम् ईरयेद् गिरम् ॥ (१८।३)

क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरत्यापदम् आत्मनः । (१९।१)

धनेन वैश्यः शूद्रश्च मन्त्रैर् होमैश्च वै द्विजः ॥ (१९।२)

न वै कन्या न युवतिर् नामन्त्रो न च बालिशः । (२०।१)

परिवेष्टाग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा । (२०।२)

नरके निपतन्त्येते जुह्वानाः स च यस्य तत् ॥ (२०।३)

प्राजापत्यम् अदत्त्वाश्वम् अग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । (२१।१)

अनाहिताग्निर् इति स प्रोच्यते धर्मदर्शिभिः ॥ (२१।२)

पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । (२२।१)

अनाप्तदक्षिणैर् यज्ञैर् न यजेत कथंचन ॥ (२२।२)

प्रजाः पशूंश्च स्वर्गं च हन्ति यज्ञो ह्यदक्षिणः । (२३।१)

इन्द्रियाणि यशः कीर्तिम् आयुश्चास्योपकृन्तति ॥ (२३।२)

उदक्या ह्यासते ये च ये च केचिद् अनग्नयः । (२४।१)

कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः ॥ (२४।२)

उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपतिः । (२५।१)

उषित्वा द्वादश समाः शूद्रकर्मेह गच्छति ॥ (२५।२)

अनार्यां शयने बिभ्रद् उझन् बिभ्रच्च यो द्विजाम् । (२६।१)

अब्राह्मणो मन्यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठतः । (२६।२)

तथा स शुध्यते राजञ् शृणु चात्र वचो मम ॥ (२६।३)

यद् एकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः । (२७।१)

स्थानासनाभ्यां विचरन् व्रती संस् त्रिभिर् वर्षैः शमयेद् आत्मपापम् ॥ (२७।२)

न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले । (२८।१)

न गुर्वर्थे नात्मनो जीवितार्थे पञ्चानृतान्याहुर् अपातकानि ॥ (२८।२)

श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनाद् अपि समाचरेत् । (२९।१)

सुवर्णम् अपि चामेध्याद् आददीतेति धारणा ॥ (२९।२)

स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषाद् अप्यमृतं पिबेत् । (३०।१)

अदुष्टा हि स्त्रियो रत्नम् आप इत्येव धर्मतः ॥ (३०।२)

गोब्राह्मणहितार्थं च वर्णानां संकरेषु च । (३१।१)

गृह्णीयात् तु धनुर् वैश्यः परित्राणाय चात्मनः ॥ (३१।२)

सुरापानं ब्रह्महत्या गुरुतल्पम् अथापि वा । (३२।१)

अनिर्देश्यानि मन्यन्ते प्राणान्तानीति धारणा ॥ (३२।२)

सुवर्णहरणं स्तैन्यं विप्रासङ्गश्च पातकम् । (३३।१)

विहरन्मद्यपानं चाप्यगम्यागमनं तथा ॥ (३३।२)

पतितैः संप्रयोगाच्च ब्राह्मणैर् योनितस्तथा । (३४।१)

अचिरेण महाराज तादृशो वै भवत्युत ॥ (३४।२)

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । (३५।१)

याजनाध्यापनाद् यौनान्न तु यानासनाशनात् ॥ (३५।२)

एतानि च ततो ऽन्यानि निर्देश्यानीति धारणा । (३६।१)

निर्देश्यकेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत् ॥ (३६।२)

अन्नं तिर्यङ् न होतव्यं प्रेतकर्मण्यपातिते । (३७।१)

त्रिषु त्वेतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणाम् ॥ (३७।२)

अमात्यान् वा गुरून् वापि जह्याद् धर्मेण धार्मिकः । (३८।१)

प्रायश्चित्तम् अकुर्वाणैर् नैतैर् अर्हति संविदम् ॥ (३८।२)

अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्बिषम् । (३९।१)

ब्रुवन् स्तेन इति स्तेनं तावत् प्राप्नोति किल्बिषम् । (३९।२)

अस्तेनं स्तेन इत्युक्त्वा द्विगुणं पापम् आप्नुयात् ॥ (३९।३)

त्रिभागं ब्रह्महत्यायाः कन्या प्राप्नोति दुष्यती । (४०।१)

यस्तु दूषयिता तस्याः शेषं प्राप्नोति किल्बिषम् ॥ (४०।२)

ब्राह्मणायावगूर्येह स्पृष्ट्वा गुरुतरं भवेत् । (४१।१)

वर्षाणां हि शतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति ॥ (४१।२)

सहस्रं त्वेव वर्षाणां निपात्य नरके वसेत् । (४२।१)

तस्मान्नैवावगूर्याद्धि नैव जातु निपातयेत् ॥ (४२।२)

शोणितं यावतः पांसून् संगृह्णीयाद् द्विजक्षतात् । (४३।१)

तावतीः स समा राजन्नरके परिवर्तते ॥ (४३।२)

भ्रूणहाहवमध्ये तु शुध्यते शस्त्रपातितः । (४४।१)

आत्मानं जुहुयाद् वह्नौ समिद्धे तेन शुध्यति ॥ (४४।२)

सुरापो वारुणीम् उष्णां पीत्वा पापाद् विमुच्यते । (४५।१)

तया स काये निर्दग्धे मृत्युना प्रेत्य शुध्यति । (४५।२)

लोकांश्च लभते विप्रो नान्यथा लभते हि सः ॥ (४५।३)

गुरुतल्पम् अधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतनः । (४६।१)

सूर्मीं ज्वलन्तीम् आश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति ॥ (४६।२)

अथवा शिश्नवृषणावादायाञ्जलिना स्वयम् । (४७।१)

नैरृतीं दिशम् आस्थाय निपतेत् स त्वजिह्मगः ॥ (४७।२)

ब्राह्मणार्थे ऽपि वा प्राणान् संत्यजेत् तेन शुध्यति । (४८।१)

अश्वमेधेन वापीष्ट्वा गोमेधेनापि वा पुनः । (४८।२)

अग्निष्टोमेन वा सम्यग् इह प्रेत्य च पूयते ॥ (४८।३)

तथैव द्वादश समाः कपाली ब्रह्महा भवेत् । (४९।१)

ब्रह्मचारी चरेद् भैक्षं स्वकर्मोदाहरन्मुनिः ॥ (४९।२)

एवं वा तपसा युक्तो ब्रह्महा सवनी भवेत् । (५०।१)

एवं वा गर्भम् अज्ञाता चात्रेयीं यो ऽभिगच्छति । (५०।२)

द्विगुणा ब्रह्महत्या वै आत्रेयीव्यसने भवेत् ॥ (५०।३)

सुरापो नियताहारो ब्रह्मचारी क्षमाचरः । (५१।१)

ऊर्ध्वं त्रिभ्यो ऽथ वर्षेभ्यो यजेताग्निष्टुता परम् । (५१।२)

ऋषभैकसहस्रं गा दत्त्वा शुभम् अवाप्नुयात् ॥ (५१।३)

वैश्यं हत्वा तु वर्षे द्वे ऋषभैकशताश्च गाः । (५२।१)

शूद्रं हत्वाब्दम् एवैकम् ऋषभैकादशाश्च गाः ॥ (५२।२)

श्वबर्बरखरान् हत्वा शौद्रम् एव व्रतं चरेत् । (५३।१)

मार्जारचाषमण्डूकान् काकं भासं च मूषकम् ॥ (५३।२)

उक्तः पशुसमो धर्मो राजन् प्राणिनिपातनात् । (५४।१)

प्रायश्चित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ॥ (५४।२)

तल्पे चान्यस्य चौर्ये च पृथक् संवत्सरं चरेत् । (५५।१)

त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे तु द्वे स्मृते ॥ (५५।२)

काले चतुर्थे भुञ्जानो ब्रह्मचारी व्रती भवेत् । (५६।१)

स्थानासनाभ्यां विहरेत् त्रिर् अह्नो ऽभ्युदिताद् अपः । (५६।२)

एवम् एव निराचान्तो यश्चाग्नीन् अपविध्यति ॥ (५६।३)

त्यजत्यकारणे यश्च पितरं मातरं तथा । (५७।१)

पतितः स्यात् स कौरव्य तथा धर्मेषु निश्चयः ॥ (५७।२)

ग्रासाच्छादनम् अत्यर्थं दद्याद् इति निदर्शनम् । (५८।१)

भार्यायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः । (५८।२)

यत् पुंसां परदारेषु तच्चैनां चारयेद् व्रतम् ॥ (५८।३)

श्रेयांसं शयने हित्वा या पापीयांसम् ऋच्छति । (५९।१)

श्वभिस्तां खादयेद् राजा संस्थाने बहुसंवृते ॥ (५९।२)

पुमांसं बन्धयेत् प्राज्ञः शयने तप्त आयसे । (६०।१)

अप्यादधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकृत् ॥ (६०।२)

एष दण्डो महाराज स्त्रीणां भर्तृव्यतिक्रमे । (६१।१)

संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो भवेत् ॥ (६१।२)

द्वे तस्य त्रीणि वर्षाणि चत्वारि सहसेविनः । (६२।१)

कुचरः पञ्च वर्षाणि चरेद् भैक्षं मुनिव्रतः ॥ (६२।२)

परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते । (६३।१)

पाणिग्राहश्च धर्मेण सर्वे ते पतिताः स्मृताः ॥ (६३।२)

चरेयुः सर्व एवैते वीरहा यद् व्रतं चरेत् । (६४।१)

चान्द्रायणं चरेन्मासं कृच्छ्रं वा पापशुद्धये ॥ (६४।२)

परिवेत्ता प्रयच्छेत परिवित्ताय तां स्नुषाम् । (६५।१)

ज्येष्ठेन त्वभ्यनुज्ञातो यवीयान् प्रत्यनन्तरम् । (६५।२)

एनसो मोक्षम् आप्नोति सा च तौ चैव धर्मतः ॥ (६५।३)

अमानुषीषु गोवर्जम् अनावृष्टिर् न दुष्यति । (६६।१)

अधिष्ठातारम् अत्तारं पशूनां पुरुषं विदुः ॥ (६६।२)

परिधायोर्ध्ववालं तु पात्रम् आदाय मृन्मयम् । (६७।१)

चरेत् सप्त गृहान् भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥ (६७।२)

तत्रैव लब्धभोजी स्याद् द्वादशाहात् स शुध्यति । (६८।१)

चरेत् संवत्सरं चापि तद् व्रतं यन्निराकृति ॥ (६८।२)

भवेत् तु मानुषेष्वेवं प्रायश्चित्तम् अनुत्तमम् । (६९।१)

दानं वादानसक्तेषु सर्वम् एव प्रकल्पयेत् । (६९।२)

अनास्तिकेषु गोमात्रं प्राणम् एकं प्रचक्षते ॥ (६९।३)

श्ववराहमनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च । (७०।१)

मांसं मूत्रपुरीषं च प्राश्य संस्कारम् अर्हति ॥ (७०।२)

ब्राह्मणस्य सुरापस्य गन्धम् आघ्राय सोमपः । (७१।१)

अपस्त्र्यहं पिबेद् उष्णास्त्र्यहम् उष्णं पयः पिबेत् । (७१।२)

त्र्यहम् उष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षो भवेत् त्र्यहम् ॥ (७१।३)

एवम् एतत् समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तं सनातनम् । (७२।१)

ब्राह्मणस्य विशेषेण तत्त्वज्ञानेन जायते ॥ (७२।२)