युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

तीर्थानां दर्शनं श्रेयः स्नानं च भरतर्षभ । (१।२)

श्रवणं च महाप्राज्ञ श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥ (१।३)

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ । (२।१)

वक्तुम् अर्हसि मे तानि श्रोतास्मि नियतः प्रभो ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

इमम् अङ्गिरसा प्रोक्तं तीर्थवंशं महाद्युते । (३।२)

श्रोतुम् अर्हसि भद्रं ते प्राप्स्यसे धर्मम् उत्तमम् ॥ (३।३)

तपोवनगतं विप्रम् अभिगम्य महामुनिम् । (४।१)

पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः ॥ (४।२)

अस्ति मे भगवन् कश्चित् तीर्थेभ्यो धर्मसंशयः । (५।१)

तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि तन्मे शंस महामुने ॥ (५।२)

उपस्पृश्य फलं किं स्यात् तेषु तीर्थेषु वै मुने । (६।१)

प्रेत्यभावे महाप्राज्ञ तद् यथास्ति तथा वद ॥ (६।२)

अङ्गिरा उवाच । (७।१)

सप्ताहं चन्द्रभागां वै वितस्ताम् ऊर्मिमालिनीम् । (७।२)

विगाह्य वै निराहारो निर्ममो मुनिवद् भवेत् ॥ (७।३)

काश्मीरमण्डले नद्यो याः पतन्ति महानदम् । (८।१)

ता नदीः सिन्धुम् आसाद्य शीलवान् स्वर्गम् आप्नुयात् ॥ (८।२)

पुष्करं च प्रभासं च नैमिषं सागरोदकम् । (९।१)

देविकाम् इन्द्रमार्गं च स्वर्णबिन्दुं विगाह्य च । (९।२)

विबोध्यते विमानस्थः सो ऽप्सरोभिर् अभिष्टुतः ॥ (९।३)

हिरण्यबिन्दुं विक्षोभ्य प्रयतश्चाभिवाद्य तम् । (१०।१)

कुशेशयं च देवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम् ॥ (१०।२)

इन्द्रतोयां समासाद्य गन्धमादनसंनिधौ । (११।१)

करतोयां कुरङ्गेषु त्रिरात्रोपोषितो नरः । (११।२)

अश्वमेधम् अवाप्नोति विगाह्य नियतः शुचिः ॥ (११।३)

गङ्गाद्वारे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वते । (१२।१)

तथा कनखले स्नात्वा धूतपाप्मा दिवं व्रजेत् ॥ (१२।२)

अपां ह्रद उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत् । (१३।१)

ब्रह्मचारी जितक्रोधः सत्यसंधस्त्वहिंसकः ॥ (१३।२)

यत्र भागीरथी गङ्गा भजते दिशम् उत्तराम् । (१४।१)

महेश्वरस्य निष्ठाने यो नरस्त्वभिषिच्यते । (१४।२)

एकमासं निराहारः स्वयं पश्यति देवताः ॥ (१४।३)

सप्तगङ्गे त्रिगङ्गे च इन्द्रमार्गे च तर्पयन् । (१५।१)

सुधां वै लभते भोक्तुं यो नरो जायते पुनः ॥ (१५।२)

महाश्रम उपस्पृश्य यो ऽग्निहोत्रपरः शुचिः । (१६।१)

एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स व्रजेत् ॥ (१६।२)

महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे त्वलोलुपः । (१७।१)

त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ (१७।२)

कन्याकूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतोदकः । (१८।१)

देवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते ॥ (१८।२)

देशकाल उपस्पृश्य तथा सुन्दरिकाह्रदे । (१९।१)

अश्विभ्यां रूपवर्चस्यं प्रेत्य वै लभते नरः ॥ (१९।२)

महागङ्गाम् उपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा । (२०।१)

पक्षम् एकं निराहारः स्वर्गम् आप्नोति निर्मलः ॥ (२०।२)

वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा । (२१।१)

निवासे ऽप्सरसां दिव्ये कामचारी महीयते ॥ (२१।२)

कालिकाश्रमम् आसाद्य विपाशायां कृतोदकः । (२२।१)

ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रान्मुच्यते भवात् ॥ (२२।२)

आश्रमे कृत्तिकानां तु स्नात्वा यस्तर्पयेत् पितॄन् । (२३।१)

तोषयित्वा महादेवं निर्मलः स्वर्गम् आप्नुयात् ॥ (२३।२)

महापुर उपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः । (२४।१)

त्रसानां स्थावराणां च द्विपदानां भयं त्यजेत् ॥ (२४।२)

देवदारुवने स्नात्वा धूतपाप्मा कृतोदकः । (२५।१)

देवलोकम् अवाप्नोति सप्तरात्रोषितः शुचिः ॥ (२५।२)

कौशन्ते च कुशस्तम्बे द्रोणशर्मपदे तथा । (२६।१)

आपःप्रपतने स्नातः सेव्यते सो ऽप्सरोगणैः ॥ (२६।२)

चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनीजले । (२७।१)

विगाह्य वै निराहारो राजलक्ष्मीं निगच्छति ॥ (२७।२)

श्यामायास्त्वाश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य च । (२८।१)

त्रींस्त्रिरात्रान् स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत् ॥ (२८।२)

रमण्यां च उपस्पृश्य तथा वै गन्धतारिके । (२९।१)

एकमासं निराहारस्त्वन्तर्धानफलं लभेत् ॥ (२९।२)

कौशिकीद्वारम् आसाद्य वायुभक्षस्त्वलोलुपः । (३०।१)

एकविंशतिरात्रेण स्वर्गम् आरोहते नरः ॥ (३०।२)

मतङ्गवाप्यां यः स्नायाद् एकरात्रेण सिध्यति । (३१।१)

विगाहति ह्यनालम्बम् अन्धकं वै सनातनम् ॥ (३१।२)

नैमिषे स्वर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः । (३२।१)

फलं पुरुषमेधस्य लभेन्मासं कृतोदकः ॥ (३२।२)

गङ्गाह्रद उपस्पृश्य तथा चैवोत्पलावने । (३३।१)

अश्वमेधम् अवाप्नोति तत्र मासं कृतोदकः ॥ (३३।२)

गङ्गायमुनयोस्तीर्थे तथा कालंजरे गिरौ । (३४।१)

षष्टिह्रद उपस्पृश्य दानं नान्यद् विशिष्यते ॥ (३४।२)

दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कोट्यस्तथापराः । (३५।१)

समागच्छन्ति माघ्यां तु प्रयागे भरतर्षभ ॥ (३५।२)

माघमासं प्रयागे तु नियतः संशितव्रतः । (३६।१)

स्नात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः स्वर्गम् आप्नुयात् ॥ (३६।२)

मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणाम् आश्रमे शुचिः । (३७।१)

वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतो भवेन्नरः ॥ (३७।२)

तथा ब्रह्मशिरो गत्वा भागीरथ्यां कृतोदकः । (३८।१)

एकमासं निराहारः सोमलोकम् अवाप्नुयात् ॥ (३८।२)

कपोतके नरः स्नात्वा अष्टावक्रे कृतोदकः । (३९।१)

द्वादशाहं निराहारो नरमेधफलं लभेत् ॥ (३९।२)

मुञ्जपृष्ठं गयां चैव निरृतिं देवपर्वतम् । (४०।१)

तृतीयां क्रौञ्चपादीं च ब्रह्महत्या विशुध्यति ॥ (४०।२)

कलश्यां वाप्युपस्पृश्य वेद्यां च बहुशोजलाम् । (४१।१)

अग्नेः पुरे नरः स्नात्वा विशालायां कृतोदकः । (४१।२)

देवह्रद उपस्पृश्य ब्रह्मभूतो विराजते ॥ (४१।३)

पुरापवर्तनं नन्दां महानन्दां च सेव्य वै । (४२।१)

नन्दने सेव्यते दान्तस्त्वप्सरोभिर् अहिंसकः ॥ (४२।२)

उर्वशीकृत्तिकायोगे गत्वा यः सुसमाहितः । (४३।१)

लौहित्ये विधिवत् स्नात्वा पुण्डरीकफलं लभेत् ॥ (४३।२)

रामह्रद उपस्पृश्य विशालायां कृतोदकः । (४४।१)

द्वादशाहं निराहारः कल्मषाद् विप्रमुच्यते ॥ (४४।२)

महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः । (४५।१)

एकमासं निराहारो जमदग्निगतिं लभेत् ॥ (४५।२)

विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस्त्वहिंसकः । (४६।१)

षण्मासं पदम् आस्थाय मासेनैकेन शुध्यति ॥ (४६।२)

नर्मदायाम् उपस्पृश्य तथा सूर्पारकोदके । (४७।१)

एकपक्षं निराहारो राजपुत्रो विधीयते ॥ (४७।२)

जम्बूमार्गे त्रिभिर् मासैः संयतः सुसमाहितः । (४८।१)

अहोरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति ॥ (४८।२)

कोकामुखे विगाह्यापो गत्वा चण्डालिकाश्रमम् । (४९।१)

शाकभक्षश्चीरवासाः कुमारीर् विन्दते दश ॥ (४९।२)

वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत् कदाचन । (५०।१)

यस्य कन्याह्रदे वासो देवलोकं स गच्छति ॥ (५०।२)

प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां समाहितः । (५१।१)

सिध्यते ऽत्र महाबाहो यो नरो जायते पुनः ॥ (५१।२)

उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे । (५२।१)

पिङ्गायाश्चाश्रमे स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (५२।२)

कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघमर्षणम् । (५३।१)

अश्वमेधम् अवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितः शुचिः ॥ (५३।२)

पिण्डारक उपस्पृश्य एकरात्रोषितो नरः । (५४।१)

अग्निष्टोमम् अवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः ॥ (५४।२)

तथा ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम् । (५५।१)

पुण्डरीकम् अवाप्नोति प्रभातां शर्वरीं शुचिः ॥ (५५।२)

मैनाके पर्वते स्नात्वा तथा संध्याम् उपास्य च । (५६।१)

कामं जित्वा च वै मासं सर्वमेधफलं लभेत् ॥ (५६।२)

विख्यातो हिमवान् पुण्यः शंकरश्वशुरो गिरिः । (५७।१)

आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः ॥ (५७।२)

शरीरम् उत्सृजेत् तत्र विधिपूर्वम् अनाशके । (५८।१)

अध्रुवं जीवितं ज्ञात्वा यो वै वेदान्तगो द्विजः ॥ (५८।२)

अभ्यर्च्य देवतास्तत्र नमस्कृत्य मुनींस्तथा । (५९।१)

ततः सिद्धो दिवं गच्छेद् ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ (५९।२)

कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थम् आवसेत् । (६०।१)

न तेन किंचिन्न प्राप्तं तीर्थाभिगमनाद् भवेत् ॥ (६०।२)

यान्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च । (६१।१)

मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमासतः ॥ (६१।२)

इदं मेध्यम् इदं धन्यम् इदं स्वर्ग्यम् इदं सुखम् । (६२।१)

इदं रहस्यं देवानाम् आप्लाव्यानां च पावनम् ॥ (६२।२)

इदं दद्याद् द्विजातीनां साधूनाम् आत्मजस्य वा । (६३।१)

सुहृदां च जपेत् कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा ॥ (६३।२)

दत्तवान् गौतमस्येदम् अङ्गिरा वै महातपाः । (६४।१)

गुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता ॥ (६४।२)

महर्षीणाम् इदं जप्यं पावनानां तथोत्तमम् । (६५।१)

जपंश्चाभ्युत्थितः शश्वन्निर्मलः स्वर्गम् आप्नुयात् ॥ (६५।२)

इदं यश्चापि शृणुयाद् रहस्यं त्वङ्गिरोमतम् । (६६।१)

उत्तमे च कुले जन्म लभेज्जातिं च संस्मरेत् ॥ (६६।२)