MBh, 1, 83
Select a line for its word-by-word analysis.
सर्वाणि कर्माणि समाप्य राजन् गृहान् परित्यज्य वनं गतो ऽसि । (१।२)
sarvāṇi karmāṇi samāpya rājan gṛhān parityajya vanaṃ gato 'si |
तत् त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र केनासि तुल्यस्तपसा ययाते ॥ (१।३)
tat tvāṃ pṛcchāmi nahuṣasya putra kenāsi tulyastapasā yayāte ||
यदावमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च पापीयसश्चाविदितप्रभावः । (३।२)
yadāvamaṃsthāḥ sadṛśaḥ śreyasaśca pāpīyasaścāviditaprabhāvaḥ |
तस्माल्लोका अन्तवन्तस्तवेमे क्षीणे पुण्ये पतितास्यद्य राजन् ॥ (३।३)
tasmāllokā antavantastaveme kṣīṇe puṇye patitāsyadya rājan ||
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात् क्षयं गता मे यदि शक्र लोकाः । (४।२)
surarṣigandharvanarāvamānāt kṣayaṃ gatā me yadi śakra lokāḥ |
इच्छेयं वै सुरलोकाद् विहीनः सतां मध्ये पतितुं देवराज ॥ (४।३)
iccheyaṃ vai suralokād vihīnaḥ satāṃ madhye patituṃ devarāja ||
सतां सकाशे पतितासि राजंश्च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः । (५।२)
satāṃ sakāśe patitāsi rājaṃścyutaḥ pratiṣṭhāṃ yatra labdhāsi bhūyaḥ |
एवं विदित्वा तु पुनर् ययाते न ते ऽवमान्याः सदृशः श्रेयसश्च ॥ (५।३)
evaṃ viditvā tu punar yayāte na te 'vamānyāḥ sadṛśaḥ śreyasaśca ||
ततः प्रहायामरराजजुष्टान् पुण्यांल्लोकान् पतमानं ययातिम् । (६।२)
tataḥ prahāyāmararājajuṣṭān puṇyāṃllokān patamānaṃ yayātim |
सम्प्रेक्ष्य राजर्षिवरो ऽष्टकस्तम् उवाच सद्धर्मविधानगोप्ता ॥ (६।३)
samprekṣya rājarṣivaro 'ṣṭakastam uvāca saddharmavidhānagoptā ||
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः स्वतेजसा दीप्यमानो यथाग्निः । (७।१)
kastvaṃ yuvā vāsavatulyarūpaḥ svatejasā dīpyamāno yathāgniḥ |
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात् खात् खेचराणां प्रवरो यथार्कः ॥ (७।२)
patasyudīrṇāmbudharāndhakārāt khāt khecarāṇāṃ pravaro yathārkaḥ ||
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात् पतन्तं वैश्वानरार्कद्युतिम् अप्रमेयम् । (८।१)
dṛṣṭvā ca tvāṃ sūryapathāt patantaṃ vaiśvānarārkadyutim aprameyam |
किं नु स्विद् एतत् पततीति सर्वे वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः ॥ (८।२)
kiṃ nu svid etat patatīti sarve vitarkayantaḥ parimohitāḥ smaḥ ||
दृष्ट्वा च त्वां विष्ठितं देवमार्गे शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम् । (९।१)
dṛṣṭvā ca tvāṃ viṣṭhitaṃ devamārge śakrārkaviṣṇupratimaprabhāvam |
अभ्युद्गतास्त्वां वयम् अद्य सर्वे तत्त्वं पाते तव जिज्ञासमानाः ॥ (९।२)
abhyudgatāstvāṃ vayam adya sarve tattvaṃ pāte tava jijñāsamānāḥ ||
न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुम् अग्रे न च त्वम् अस्मान् पृच्छसि ये वयं स्मः । (१०।१)
na cāpi tvāṃ dhṛṣṇumaḥ praṣṭum agre na ca tvam asmān pṛcchasi ye vayaṃ smaḥ |
तत् त्वां पृच्छामः स्पृहणीयरूपं कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वम् आगाः ॥ (१०।२)
tat tvāṃ pṛcchāmaḥ spṛhaṇīyarūpaṃ kasya tvaṃ vā kiṃnimittaṃ tvam āgāḥ ||
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ त्यजाशु देवेन्द्रसमानरूप । (११।१)
bhayaṃ tu te vyetu viṣādamohau tyajāśu devendrasamānarūpa |
त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे नालं प्रसोढुं बलहापि शक्रः ॥ (११।२)
tvāṃ vartamānaṃ hi satāṃ sakāśe nālaṃ prasoḍhuṃ balahāpi śakraḥ ||
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां सतां सदैवामरराजकल्प । (१२।१)
santaḥ pratiṣṭhā hi sukhacyutānāṃ satāṃ sadaivāmararājakalpa |
ते संगताः स्थावरजङ्गमेशाः प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु ॥ (१२।२)
te saṃgatāḥ sthāvarajaṅgameśāḥ pratiṣṭhitastvaṃ sadṛśeṣu satsu ||
प्रभुर् अग्निः प्रतपने भूमिर् आवपने प्रभुः । (१३।१)
prabhur agniḥ pratapane bhūmir āvapane prabhuḥ |
प्रभुः सूर्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः ॥ (१३।२)
prabhuḥ sūryaḥ prakāśitve satāṃ cābhyāgataḥ prabhuḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.