युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

एको लोकः सुकृतिनां सर्वे त्वाहो पितामह । (१।२)

उत तत्रापि नानात्वं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

कर्मभिः पार्थ नानात्वं लोकानां यान्ति मानवाः । (२।२)

पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतो जनाः ॥ (२।३)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३।१)

गौतमस्य मुनेस्तात संवादं वासवस्य च ॥ (३।२)

ब्राह्मणो गौतमः कश्चिन्मृदुर् दान्तो जितेन्द्रियः । (४।१)

महावने हस्तिशिशुं परिद्यूनम् अमातृकम् ॥ (४।२)

तं दृष्ट्वा जीवयामास सानुक्रोशो धृतव्रतः । (५।१)

स तु दीर्घेण कालेन बभूवातिबलो महान् ॥ (५।२)

तं प्रभिन्नं महानागं प्रस्रुतं सर्वतो मदम् । (६।१)

धृतराष्ट्रस्य रूपेण शक्रो जग्राह हस्तिनम् ॥ (६।२)

ह्रियमाणं तु तं दृष्ट्वा गौतमः संशितव्रतः । (७।१)

अभ्यभाषत राजानं धृतराष्ट्रं महातपाः ॥ (७।२)

मा मे हार्षीर् हस्तिनं पुत्रम् एनं दुःखात् पुष्टं धृतराष्ट्राकृतज्ञ । (८।१)

मित्रं सतां सप्तपदं वदन्ति मित्रद्रोहो नैव राजन् स्पृशेत् त्वाम् ॥ (८।२)

इध्मोदकप्रदातारं शून्यपालकम् आश्रमे । (९।१)

विनीतम् आचार्यकुले सुयुक्तं गुरुकर्मणि ॥ (९।२)

शिष्टं दान्तं कृतज्ञं च प्रियं च सततं मम । (१०।१)

न मे विक्रोशतो राजन् हर्तुम् अर्हसि कुञ्जरम् ॥ (१०।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (११।१)

गवां सहस्रं भवते ददामि दासीशतं निष्कशतानि पञ्च । (११।२)

अन्यच्च वित्तं विविधं महर्षे किं ब्राह्मणस्येह गजेन कृत्यम् ॥ (११।३)

गौतम उवाच । (१२।१)

त्वाम् एव गावो ऽभिभवन्तु राजन् दास्यः सनिष्का विविधं च रत्नम् । (१२।२)

अन्यच्च वित्तं विविधं नरेन्द्र किं ब्राह्मणस्येह धनेन कृत्यम् ॥ (१२।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (१३।१)

ब्राह्मणानां हस्तिभिर् नास्ति कृत्यं राजन्यानां नागकुलानि विप्र । (१३।२)

स्वं वाहनं नयतो नास्त्यधर्मो नागश्रेष्ठाद् गौतमास्मान्निवर्त ॥ (१३।३)

गौतम उवाच । (१४।१)

यत्र प्रेतो नन्दति पुण्यकर्मा यत्र प्रेतः शोचति पापकर्मा । (१४।२)

वैवस्वतस्य सदने महात्मनस्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (१४।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (१५।१)

ये निष्क्रिया नास्तिकाः श्रद्दधानाः पापात्मान इन्द्रियार्थे निविष्टाः । (१५।२)

यमस्य ते यातनां प्राप्नुवन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (१५।३)

गौतम उवाच । (१६।१)

वैवस्वती संयमनी जनानां यत्रानृतं नोच्यते यत्र सत्यम् । (१६।२)

यत्राबला बलिनं यातयन्ति तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (१६।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (१७।१)

ज्येष्ठां स्वसारं पितरं मातरं च गुरुं यथा मानयन्तश्चरन्ति । (१७।२)

तथाविधानाम् एष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (१७।३)

गौतम उवाच । (१८।१)

मन्दाकिनी वैश्रवणस्य राज्ञो महाभोगा भोगिजनप्रवेश्या । (१८।२)

गन्धर्वयक्षैर् अप्सरोभिश्च जुष्टा तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (१८।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (१९।१)

अतिथिव्रताः सुव्रता ये जना वै प्रतिश्रयं ददति ब्राह्मणेभ्यः । (१९।२)

शिष्टाशिनः संविभज्याश्रितांश्च मन्दाकिनीं ते ऽपि विभूषयन्ति ॥ (१९।३)

गौतम उवाच । (२०।१)

मेरोर् अग्रे यद् वनं भाति रम्यं सुपुष्पितं किंनरगीतजुष्टम् । (२०।२)

सुदर्शना यत्र जम्बूर् विशाला तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (२०।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (२१।१)

ये ब्राह्मणा मृदवः सत्यशीला बहुश्रुताः सर्वभूताभिरामाः । (२१।२)

ये ऽधीयन्ते सेतिहासं पुराणं मध्वाहुत्या जुह्वति च द्विजेभ्यः ॥ (२१।३)

तथाविधानाम् एष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र । (२२।१)

यद् विद्यते विदितं स्थानम् अस्ति तद् ब्रूहि त्वं त्वरितो ह्येष यामि ॥ (२२।२)

गौतम उवाच । (२३।१)

सुपुष्पितं किंनरराजजुष्टं प्रियं वनं नन्दनं नारदस्य । (२३।२)

गन्धर्वाणाम् अप्सरसां च सद्म तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (२३।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (२४।१)

ये नृत्तगीतकुशला जनाः सदा ह्ययाचमानाः सहिताश्चरन्ति । (२४।२)

तथाविधानाम् एष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (२४।३)

गौतम उवाच । (२५।१)

यत्रोत्तराः कुरवो भान्ति रम्या देवैः सार्धं मोदमाना नरेन्द्र । (२५।२)

यत्राग्नियौनाश्च वसन्ति विप्रा ह्ययोनयः पर्वतयोनयश्च ॥ (२५।३)

यत्र शक्रो वर्षति सर्वकामान् यत्र स्त्रियः कामचाराश्चरन्ति । (२६।१)

यत्र चेर्ष्या नास्ति नारीनराणां तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (२६।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (२७।१)

ये सर्वभूतेषु निवृत्तकामा अमांसादा न्यस्तदण्डाश्चरन्ति । (२७।२)

न हिंसन्ति स्थावरं जङ्गमं च भूतानां ये सर्वभूतात्मभूताः ॥ (२७।३)

निराशिषो निर्ममा वीतरागा लाभालाभे तुल्यनिन्दाप्रशंसाः । (२८।१)

तथाविधानाम् एष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (२८।२)

गौतम उवाच । (२९।१)

ततः परं भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा निर्मला वीतशोकाः । (२९।२)

सोमस्य राज्ञः सदने महात्मनस्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (२९।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (३०।१)

ये दानशीला न प्रतिगृह्णते सदा न चाप्यर्थान् आददते परेभ्यः । (३०।२)

येषाम् अदेयम् अर्हते नास्ति किंचित् सर्वातिथ्याः सुप्रसादा जनाश्च ॥ (३०।३)

ये क्षन्तारो नाभिजल्पन्ति चान्याञ्शक्ता भूत्वा सततं पुण्यशीलाः । (३१।१)

तथाविधानाम् एष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (३१।२)

गौतम उवाच । (३२।१)

ततः परं भान्ति लोकाः सनातना विरजसो वितमस्का विशोकाः । (३२।२)

आदित्यस्य सुमहान्तः सुवृत्तास् तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (३२।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (३३।१)

स्वाध्यायशीला गुरुशुश्रूषणे रतास् तपस्विनः सुव्रताः सत्यसंधाः । (३३।२)

आचार्याणाम् अप्रतिकूलभाषिणो नित्योत्थिता गुरुकर्मस्वचोद्याः ॥ (३३।३)

तथाविधानाम् एष लोको महर्षे विशुद्धानां भावितवाङ्मतीनाम् । (३४।१)

सत्ये स्थितानां वेदविदां महात्मनां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (३४।२)

गौतम उवाच । (३५।१)

ततः परे भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा विरजा विशोकाः । (३५।२)

वरुणस्य राज्ञः सदने महात्मनस् तत्रत्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (३५।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (३६।१)

चातुर्मास्यैर् ये यजन्ते जनाः सदा तथेष्टीनां दशशतं प्राप्नुवन्ति । (३६।२)

ये चाग्निहोत्रं जुह्वति श्रद्दधाना यथान्यायं त्रीणि वर्षाणि विप्राः ॥ (३६।३)

स्वदारिणां धर्मधुरे महात्मनां यथोचिते वर्त्मनि सुस्थितानाम् । (३७।१)

धर्मात्मनाम् उद्वहतां गतिं तां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (३७।२)

गौतम उवाच । (३८।१)

इन्द्रस्य लोका विरजा विशोका दुरन्वयाः काङ्क्षिता मानवानाम् । (३८।२)

तस्याहं ते भवने भूरितेजसो राजन्न् इमं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (३८।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (३९।१)

शतवर्षजीवी यश्च शूरो मनुष्यो वेदाध्यायी यश्च यज्वाप्रमत्तः । (३९।२)

एते सर्वे शक्रलोकं व्रजन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (३९।३)

गौतम उवाच । (४०।१)

प्राजापत्याः सन्ति लोका महान्तो नाकस्य पृष्ठे पुष्कला वीतशोकाः । (४०।२)

मनीषिताः सर्वलोकोद्भवानां तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (४०।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (४१।१)

ये राजानो राजसूयाभिषिक्ता धर्मात्मानो रक्षितारः प्रजानाम् । (४१।२)

ये चाश्वमेधावभृथाप्लुताङ्गास् तेषां लोका धृतराष्ट्रो न तत्र ॥ (४१।३)

गौतम उवाच । (४२।१)

ततः परं भान्ति लोकाः सनातनाः सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशोकाः । (४२।२)

तस्मिन्न् अहं दुर्लभे त्वाप्रधृष्ये गवां लोके हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (४२।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (४३।१)

यो गोसहस्री शतदः समां समां यो गोशती दश दद्याच्च शक्त्या । (४३।२)

तथा दशभ्यो यश्च दद्याद् इहैकां पञ्चभ्यो वा दानशीलस्तथैकाम् ॥ (४३।३)

ये जीर्यन्ते ब्रह्मचर्येण विप्रा ब्राह्मीं वाचं परिरक्षन्ति चैव । (४४।१)

मनस्विनस्तीर्थयात्रापरायणास् ते तत्र मोदन्ति गवां विमाने ॥ (४४।२)

प्रभासं मानसं पुण्यं पुष्कराणि महत् सरः । (४५।१)

पुण्यं च नैमिषं तीर्थं बाहुदां करतोयिनीम् ॥ (४५।२)

गयां गयशिरश्चैव विपाशां स्थूलवालुकाम् । (४६।१)

तूष्णींगङ्गां दशगङ्गां महाह्रदम् अथापि च ॥ (४६।२)

गौतमीं कौशिकीं पाकां महात्मानो धृतव्रताः । (४७।१)

सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां ये प्रयान्ति च ॥ (४७।२)

तत्र ते दिव्यसंस्थाना दिव्यमाल्यधराः शिवाः । (४८।१)

प्रयान्ति पुण्यगन्धाढ्या धृतराष्ट्रो न तत्र वै ॥ (४८।२)

गौतम उवाच । (४९।१)

यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयम् अण्वपि । (४९।२)

न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर् न दुःखं न सुखं तथा ॥ (४९।३)

न द्वेष्यो न प्रियः कश्चिन्न बन्धुर् न रिपुस्तथा । (५०।१)

न जरामरणे वापि न पुण्यं न च पातकम् ॥ (५०।२)

तस्मिन् विरजसि स्फीते प्रज्ञासत्त्वव्यवस्थिते । (५१।१)

स्वयंभुभवने पुण्ये हस्तिनं मे यतिष्यति ॥ (५१।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (५२।१)

निर्मुक्ताः सर्वसङ्गेभ्यो कृतात्मानो यतव्रताः । (५२।२)

अध्यात्मयोगसंस्थाने युक्ताः स्वर्गगतिं गताः ॥ (५२।३)

ते ब्रह्मभवनं पुण्यं प्राप्नुवन्तीह सात्त्विकाः । (५३।१)

न तत्र धृतराष्ट्रस्ते शक्यो द्रष्टुं महामुने ॥ (५३।२)

गौतम उवाच । (५४।१)

रथन्तरं यत्र बृहच्च गीयते यत्र वेदी पुण्डरीकैः स्तृणोति । (५४।२)

यत्रोपयाति हरिभिः सोमपीथी तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये ॥ (५४।३)

बुध्यामि त्वां वृत्रहणं शतक्रतुं व्यतिक्रमन्तं भुवनानि विश्वा । (५५।१)

कच्चिन्न वाचा वृजिनं कदाचिद् अकार्षं ते मनसो ऽभिषङ्गात् ॥ (५५।२)

शक्र उवाच । (५६।१)

यस्माद् इमं लोकपथं प्रजानाम् अन्वागमं पदवादे गजस्य । (५६।२)

तस्माद् भवान् प्रणतं मानुशास्तु ब्रवीषि यत् तत् करवाणि सर्वम् ॥ (५६।३)

गौतम उवाच । (५७।१)

श्वेतं करेणुं मम पुत्रनागं यं मे ऽहार्षीर् दशवर्षाणि बालम् । (५७।२)

यो मे वने वसतो ऽभूद् द्वितीयस् तम् एव मे देहि सुरेन्द्र नागम् ॥ (५७।३)

शक्र उवाच । (५८।१)

अयं सुतस्ते द्विजमुख्य नागश् चाघ्रायते त्वाम् अभिवीक्षमाणः । (५८।२)

पादौ च ते नासिकयोपजिघ्रते श्रेयो मम ध्याहि नमश्च ते ऽस्तु ॥ (५८।३)

गौतम उवाच । (५९।१)

शिवं सदैवेह सुरेन्द्र तुभ्यं ध्यायामि पूजां च सदा प्रयुञ्जे । (५९।२)

ममापि त्वं शक्र शिवं ददस्व त्वया दत्तं प्रतिगृह्णामि नागम् ॥ (५९।३)

शक्र उवाच । (६०।१)

येषां वेदा निहिता वै गुहायां मनीषिणां सत्त्ववतां महात्मनाम् । (६०।२)

तेषां त्वयैकेन महात्मनास्मि बुद्धस्तस्मात् प्रीतिमांस्ते ऽहम् अद्य ॥ (६०।३)

हन्तैहि ब्राह्मण क्षिप्रं सह पुत्रेण हस्तिना । (६१।१)

प्राप्नुहि त्वं शुभांल्लोकान् अह्नाय च चिराय च ॥ (६१।२)

भीष्म उवाच । (६२।१)

स गौतमं पुरस्कृत्य सह पुत्रेण हस्तिना । (६२।२)

दिवम् आचक्रमे वज्री सद्भिः सह दुरासदम् ॥ (६२।३)