महाभारतMahābhārata

MBh, 14, 10

1845 of 1995 · 91 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

इन्द्र उवाच । (१।१)

indra uvāca

1.2१.२

एवम् एतद् ब्रह्मबलं गरीयो न ब्रह्मतः किंचिद् अन्यद् गरीयः । (१।२)

evam etad brahmabalaṃ garīyo na brahmataḥ kiṃcid anyad garīyaḥ |

1.3१.३

आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये वज्रम् अस्मै प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ (१।३)

āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye vajram asmai prahariṣyāmi ghoram ||

2.1२.१

धृतराष्ट्र प्रहितो गच्छ मरुत्तं संवर्तेन सहितं तं वदस्व । (२।१)

dhṛtarāṣṭra prahito gaccha maruttaṃ saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva |

2.2२.२

बृहस्पतिं त्वम् उपशिक्षस्व राजन् वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ (२।२)

bṛhaspatiṃ tvam upaśikṣasva rājan vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram ||

3.1३.१

व्यास उवाच । (३।१)

vyāsa uvāca

3.2३.२

ततो गत्वा धृतराष्ट्रो नरेन्द्रं प्रोवाचेदं वचनं वासवस्य । (३।२)

tato gatvā dhṛtarāṣṭro narendraṃ provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya |

3.3३.३

गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबोध त्वाम् आगतं वक्तुकामं नरेन्द्र ॥ (३।३)

gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha tvām āgataṃ vaktukāmaṃ narendra ||

4.1४.१

ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह यत् प्राह लोकाधिपतिर् महात्मा । (४।१)

aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha yat prāha lokādhipatir mahātmā |

4.2४.२

बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् । (४।२)

bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram |

4.3४.३

वचश्चेद् एतन्न करिष्यसे मे प्राहैतद् एतावद् अचिन्त्यकर्मा ॥ (४।३)

vacaśced etanna kariṣyase me prāhaitad etāvad acintyakarmā ||

5.1५.१

मरुत्त उवाच । (५।१)

marutta uvāca

5.2५.२

त्वं चैवैतद् वेत्थ पुरंदरश्च विश्वेदेवा वसवश्चाश्विनौ च । (५।२)

tvaṃ caivaitad vettha puraṃdaraśca viśvedevā vasavaścāśvinau ca |

5.3५.३

मित्रद्रोहे निष्कृतिर् वै यथैव नास्तीति लोकेषु सदैव वादः ॥ (५।३)

mitradrohe niṣkṛtir vai yathaiva nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ ||

6.1६.१

बृहस्पतिर् याजयिता महेन्द्रं देवश्रेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम् । (६।१)

bṛhaspatir yājayitā mahendraṃ devaśreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham |

6.2६.२

संवर्तो मां याजयिताद्य राजन् न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि ॥ (६।२)

saṃvarto māṃ yājayitādya rājan na te vākyaṃ tasya vā rocayāmi ||

7.1७.१

गन्धर्व उवाच । (७।१)

gandharva uvāca

7.2७.२

घोरो नादः श्रूयते वासवस्य नभस्तले गर्जतो राजसिंह । (७।२)

ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya nabhastale garjato rājasiṃha |

7.3७.३

व्यक्तं वज्रं मोक्ष्यते ते महेन्द्रः क्षेमं राजंश्चिन्त्यताम् एष कालः ॥ (७।३)

vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ kṣemaṃ rājaṃścintyatām eṣa kālaḥ ||

8.1८.१

व्यास उवाच । (८।१)

vyāsa uvāca

8.2८.२

इत्येवम् उक्तो धृतराष्ट्रेण राजा श्रुत्वा नादं नदतो वासवस्य । (८।२)

ityevam ukto dhṛtarāṣṭreṇa rājā śrutvā nādaṃ nadato vāsavasya |

8.3८.३

तपोनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं संवर्तं तं ज्ञापयामास कार्यम् ॥ (८।३)

taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ saṃvartaṃ taṃ jñāpayāmāsa kāryam ||

9.1९.१

मरुत्त उवाच । (९।१)

marutta uvāca

9.2९.२

इमम् अश्मानं प्लवमानम् आराद् अध्वा दूरं तेन न दृश्यते ऽद्य । (९।२)

imam aśmānaṃ plavamānam ārād adhvā dūraṃ tena na dṛśyate 'dya |

9.3९.३

प्रपद्ये ऽहं शर्म विप्रेन्द्र त्वत्तः प्रयच्छ तस्माद् अभयं विप्रमुख्य ॥ (९।३)

prapadye 'haṃ śarma viprendra tvattaḥ prayaccha tasmād abhayaṃ vipramukhya ||

10.1१०.१

अयम् आयाति वै वज्री दिशो विद्योतयन् दश । (१०।१)

ayam āyāti vai vajrī diśo vidyotayan daśa |

10.2१०.२

अमानुषेण घोरेण सदस्यास्त्रासिता हि नः ॥ (१०।२)

amānuṣeṇa ghoreṇa sadasyāstrāsitā hi naḥ ||

11.1११.१

संवर्त उवाच । (११।१)

saṃvarta uvāca

11.2११.२

भयं शक्राद् व्येतु ते राजसिंह प्रणोत्स्ये ऽहं भयम् एतत् सुघोरम् । (११।२)

bhayaṃ śakrād vyetu te rājasiṃha praṇotsye 'haṃ bhayam etat sughoram |

11.3११.३

संस्तम्भिन्या विद्यया क्षिप्रम् एव मा भैस्त्वम् अस्माद् भव चापि प्रतीतः ॥ (११।३)

saṃstambhinyā vidyayā kṣipram eva mā bhaistvam asmād bhava cāpi pratītaḥ ||

12.1१२.१

अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस्त्वं शक्रतो नृप । (१२।१)

ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhaistvaṃ śakrato nṛpa |

12.2१२.२

सर्वेषाम् एव देवानां क्षपितान्यायुधानि मे ॥ (१२।२)

sarveṣām eva devānāṃ kṣapitānyāyudhāni me ||

13.1१३.१

दिशो वज्रं व्रजतां वायुर् एतु वर्षं भूत्वा निपततु काननेषु । (१३।१)

diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyur etu varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu |

13.2१३.२

आपः प्लवन्त्वन्तरिक्षे वृथा च सौदामिनी दृश्यतां मा बिभस् त्वम् ॥ (१३।२)

āpaḥ plavantvantarikṣe vṛthā ca saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhas tvam ||

14.1१४.१

अथो वह्निस्त्रातु वा सर्वतस्ते कामं वर्षं वर्षतु वासवो वा । (१४।१)

atho vahnistrātu vā sarvataste kāmaṃ varṣaṃ varṣatu vāsavo vā |

14.2१४.२

वज्रं तथा स्थापयतां च वायुर् महाघोरं प्लवमानं जलौघैः ॥ (१४।२)

vajraṃ tathā sthāpayatāṃ ca vāyur mahāghoraṃ plavamānaṃ jalaughaiḥ ||

15.1१५.१

मरुत्त उवाच । (१५।१)

marutta uvāca

15.2१५.२

घोरः शब्दः श्रूयते वै महास्वनो वज्रस्यैष सहितो मारुतेन । (१५।२)

ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano vajrasyaiṣa sahito mārutena |

15.3१५.३

आत्मा हि मे प्रव्यथते मुहुर् मुहुर् न मे स्वास्थ्यं जायते चाद्य विप्र ॥ (१५।३)

ātmā hi me pravyathate muhur muhur na me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra ||

16.1१६.१

संवर्त उवाच । (१६।१)

saṃvarta uvāca

16.2१६.२

वज्राद् उग्राद् व्येतु भयं तवाद्य वातो भूत्वा हन्मि नरेन्द्र वज्रम् । (१६।२)

vajrād ugrād vyetu bhayaṃ tavādya vāto bhūtvā hanmi narendra vajram |

16.3१६.३

भयं त्यक्त्वा वरम् अन्यं वृणीष्व कं ते कामं तपसा साधयामि ॥ (१६।३)

bhayaṃ tyaktvā varam anyaṃ vṛṇīṣva kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi ||

17.1१७.१

मरुत्त उवाच । (१७।१)

marutta uvāca

17.2१७.२

इन्द्रः साक्षात् सहसाभ्येतु विप्र हविर् यज्ञे प्रतिगृह्णातु चैव । (१७।२)

indraḥ sākṣāt sahasābhyetu vipra havir yajñe pratigṛhṇātu caiva |

17.3१७.३

स्वं स्वं धिष्ण्यं चैव जुषन्तु देवाः सुतं सोमं प्रतिगृह्णन्तु चैव ॥ (१७।३)

svaṃ svaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ sutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva ||

18.1१८.१

संवर्त उवाच । (१८।१)

saṃvarta uvāca

18.2१८.२

अयम् इन्द्रो हरिभिर् आयाति राजन् देवैः सर्वैः सहितः सोमपीथी । (१८।२)

ayam indro haribhir āyāti rājan devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī |

18.3१८.३

मन्त्राहूतो यज्ञम् इमं मयाद्य पश्यस्वैनं मन्त्रविस्रस्तकायम् ॥ (१८।३)

mantrāhūto yajñam imaṃ mayādya paśyasvainaṃ mantravisrastakāyam ||

19.1१९.१

व्यास उवाच । (१९।१)

vyāsa uvāca

19.2१९.२

ततो देवैः सहितो देवराजो रथे युक्त्वा तान् हरीन् वाजिमुख्यान् । (१९।२)

tato devaiḥ sahito devarājo rathe yuktvā tān harīn vājimukhyān |

19.3१९.३

आयाद् यज्ञम् अधि राज्ञः पिपासुर् आविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम् ॥ (१९।३)

āyād yajñam adhi rājñaḥ pipāsur āvikṣitasyāprameyasya somam ||

20.1२०.१

तम् आयान्तं सहितं देवसंघैः प्रत्युद्ययौ सपुरोधा मरुत्तः । (२०।१)

tam āyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ |

20.2२०.२

चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां यथाशास्त्रं विधिवत् प्रीयमाणः ॥ (२०।२)

cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ yathāśāstraṃ vidhivat prīyamāṇaḥ ||

21.1२१.१

संवर्त उवाच । (२१।१)

saṃvarta uvāca

21.2२१.२

स्वागतं ते पुरुहूतेह विद्वन् यज्ञो ऽद्यायं संनिहिते त्वयीन्द्र । (२१।२)

svāgataṃ te puruhūteha vidvan yajño 'dyāyaṃ saṃnihite tvayīndra |

21.3२१.३

शोशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः पिबस्व सोमं सुतम् उद्यतं मया ॥ (२१।३)

śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ pibasva somaṃ sutam udyataṃ mayā ||

22.1२२.१

मरुत्त उवाच । (२२।१)

marutta uvāca

22.2२२.२

शिवेन मां पश्य नमश्च ते ऽस्तु प्राप्तो यज्ञः सफलं जीवितं मे । (२२।२)

śivena māṃ paśya namaśca te 'stu prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me |

22.3२२.३

अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र बृहस्पतेर् अवरो जन्मना यः ॥ (२२।३)

ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra bṛhaspater avaro janmanā yaḥ ||

23.1२३.१

इन्द्र उवाच । (२३।१)

indra uvāca

23.2२३.२

जानामि ते गुरुम् एनं तपोधनं बृहस्पतेर् अनुजं तिग्मतेजसम् । (२३।२)

jānāmi te gurum enaṃ tapodhanaṃ bṛhaspater anujaṃ tigmatejasam |

23.3२३.३

यस्याह्वानाद् आगतो ऽहं नरेन्द्र प्रीतिर् मे ऽद्य त्वयि मनुः प्रनष्टः ॥ (२३।३)

yasyāhvānād āgato 'haṃ narendra prītir me 'dya tvayi manuḥ pranaṣṭaḥ ||

24.1२४.१

संवर्त उवाच । (२४।१)

saṃvarta uvāca

24.2२४.२

यदि प्रीतस्त्वम् असि वै देवराज तस्मात् स्वयं शाधि यज्ञे विधानम् । (२४।२)

yadi prītastvam asi vai devarāja tasmāt svayaṃ śādhi yajñe vidhānam |

24.3२४.३

स्वयं सर्वान् कुरु मार्गान् सुरेन्द्र जानात्वयं सर्वलोकश्च देव ॥ (२४।३)

svayaṃ sarvān kuru mārgān surendra jānātvayaṃ sarvalokaśca deva ||

25.1२५.१

व्यास उवाच । (२५।१)

vyāsa uvāca

25.2२५.२

एवम् उक्तस्त्वाङ्गिरसेन शक्रः समादिदेश स्वयम् एव देवान् । (२५।२)

evam uktastvāṅgirasena śakraḥ samādideśa svayam eva devān |

25.3२५.३

सभाः क्रियन्ताम् आवसथाश्च मुख्याः सहस्रशश्चित्रभौमाः समृद्धाः ॥ (२५।३)

sabhāḥ kriyantām āvasathāśca mukhyāḥ sahasraśaścitrabhaumāḥ samṛddhāḥ ||

26.1२६.१

कॢप्तस्थूणाः कुरुतारोहणानि गन्धर्वाणाम् अप्सरसां च शीघ्रम् । (२६।१)

kḷptasthūṇāḥ kurutārohaṇāni gandharvāṇām apsarasāṃ ca śīghram |

26.2२६.२

येषु नृत्येरन्न् अप्सरसः सहस्रशः स्वर्गोद्देशः क्रियतां यज्ञवाटः ॥ (२६।२)

yeṣu nṛtyerann apsarasaḥ sahasraśaḥ svargoddeśaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ ||

27.1२७.१

इत्युक्तास्ते चक्रुर् आशु प्रतीता दिवौकसः शक्रवाक्यान्नरेन्द्र । (२७।१)

ityuktāste cakrur āśu pratītā divaukasaḥ śakravākyānnarendra |

27.2२७.२

ततो वाक्यं प्राह राजानम् इन्द्रः प्रीतो राजन् पूजयानो मरुत्तम् ॥ (२७।२)

tato vākyaṃ prāha rājānam indraḥ prīto rājan pūjayāno maruttam ||

28.1२८.१

एष त्वयाहम् इह राजन् समेत्य ये चाप्यन्ये तव पूर्वे नरेन्द्राः । (२८।१)

eṣa tvayāham iha rājan sametya ye cāpyanye tava pūrve narendrāḥ |

28.2२८.२

सर्वाश्चान्या देवताः प्रीयमाणा हविस्तुभ्यं प्रतिगृह्णन्तु राजन् ॥ (२८।२)

sarvāścānyā devatāḥ prīyamāṇā havistubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan ||

29.1२९.१

आग्नेयं वै लोहितम् आलभन्तां वैश्वदेवं बहुरूपं विराजन् । (२९।१)

āgneyaṃ vai lohitam ālabhantāṃ vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājan |

29.2२९.२

नीलं चोक्षाणं मेध्यम् अभ्यालभन्तां चलच्छिश्नं मत्प्रदिष्टं द्विजेन्द्राः ॥ (२९।२)

nīlaṃ cokṣāṇaṃ medhyam abhyālabhantāṃ calacchiśnaṃ matpradiṣṭaṃ dvijendrāḥ ||

30.1३०.१

ततो यज्ञो ववृधे तस्य राज्ञो यत्र देवाः स्वयम् अन्नानि जह्रुः । (३०।१)

tato yajño vavṛdhe tasya rājño yatra devāḥ svayam annāni jahruḥ |

30.2३०.२

यस्मिञ् शक्रो ब्राह्मणैः पूज्यमानः सदस्यो ऽभूद्धरिमान् देवराजः ॥ (३०।२)

yasmiñ śakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ sadasyo 'bhūddharimān devarājaḥ ||

31.1३१.१

ततः संवर्तश् चित्यगतो महात्मा यथा वह्निः प्रज्वलितो द्वितीयः । (३१।१)

tataḥ saṃvartaś cityagato mahātmā yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ |

31.2३१.२

हवींष्युच्चैर् आह्वयन् देवसंघाञ् जुहावाग्नौ मन्त्रवत् सुप्रतीतः ॥ (३१।२)

havīṃṣyuccair āhvayan devasaṃghāñ juhāvāgnau mantravat supratītaḥ ||

32.1३२.१

ततः पीत्वा बलभित् सोमम् अग्र्यं ये चाप्यन्ये सोमपा वै दिवौकसः । (३२।१)

tataḥ pītvā balabhit somam agryaṃ ye cāpyanye somapā vai divaukasaḥ |

32.2३२.२

सर्वे ऽनुज्ञाताः प्रययुः पार्थिवेन यथाजोषं तर्पिताः प्रीतिमन्तः ॥ (३२।२)

sarve 'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ ||

33.1३३.१

ततो राजा जातरूपस्य राशीन् पदे पदे कारयामास हृष्टः । (३३।१)

tato rājā jātarūpasya rāśīn pade pade kārayāmāsa hṛṣṭaḥ |

33.2३३.२

द्विजातिभ्यो विसृजन् भूरि वित्तं रराज वित्तेश इवारिहन्ता ॥ (३३।२)

dvijātibhyo visṛjan bhūri vittaṃ rarāja vitteśa ivārihantā ||

34.1३४.१

ततो वित्तं विविधं संनिधाय यथोत्साहं कारयित्वा च कोशम् । (३४।१)

tato vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam |

34.2३४.२

अनुज्ञातो गुरुणा संनिवृत्य शशास गाम् अखिलां सागरान्ताम् ॥ (३४।२)

anujñāto guruṇā saṃnivṛtya śaśāsa gām akhilāṃ sāgarāntām ||

35.1३५.१

एवंगुणः संबभूवेह राजा यस्य क्रतौ तत् सुवर्णं प्रभूतम् । (३५।१)

evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā yasya kratau tat suvarṇaṃ prabhūtam |

35.2३५.२

तत् त्वं समादाय नरेन्द्र वित्तं यजस्व देवांस्तर्पयानो विधानैः ॥ (३५।२)

tat tvaṃ samādāya narendra vittaṃ yajasva devāṃstarpayāno vidhānaiḥ ||

36.1३६.१

वैशंपायन उवाच । (३६।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

36.2३६.२

ततो राजा पाण्डवो हृष्टरूपः श्रुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य । (३६।२)

tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya |

36.3३६.३

मनश्चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं ततो ऽमात्यैर् मन्त्रयामास भूयः ॥ (३६।३)

manaścakre tena vittena yaṣṭuṃ tato 'mātyair mantrayāmāsa bhūyaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 14, 10

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit