MBh, 14, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
एवम् एतद् ब्रह्मबलं गरीयो न ब्रह्मतः किंचिद् अन्यद् गरीयः । (१।२)
evam etad brahmabalaṃ garīyo na brahmataḥ kiṃcid anyad garīyaḥ |
आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये वज्रम् अस्मै प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ (१।३)
āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye vajram asmai prahariṣyāmi ghoram ||
धृतराष्ट्र प्रहितो गच्छ मरुत्तं संवर्तेन सहितं तं वदस्व । (२।१)
dhṛtarāṣṭra prahito gaccha maruttaṃ saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva |
बृहस्पतिं त्वम् उपशिक्षस्व राजन् वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् ॥ (२।२)
bṛhaspatiṃ tvam upaśikṣasva rājan vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram ||
ततो गत्वा धृतराष्ट्रो नरेन्द्रं प्रोवाचेदं वचनं वासवस्य । (३।२)
tato gatvā dhṛtarāṣṭro narendraṃ provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya |
गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबोध त्वाम् आगतं वक्तुकामं नरेन्द्र ॥ (३।३)
gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha tvām āgataṃ vaktukāmaṃ narendra ||
ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह यत् प्राह लोकाधिपतिर् महात्मा । (४।१)
aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha yat prāha lokādhipatir mahātmā |
बृहस्पतिं याजकं त्वं वृणीष्व वज्रं वा ते प्रहरिष्यामि घोरम् । (४।२)
bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram |
वचश्चेद् एतन्न करिष्यसे मे प्राहैतद् एतावद् अचिन्त्यकर्मा ॥ (४।३)
vacaśced etanna kariṣyase me prāhaitad etāvad acintyakarmā ||
त्वं चैवैतद् वेत्थ पुरंदरश्च विश्वेदेवा वसवश्चाश्विनौ च । (५।२)
tvaṃ caivaitad vettha puraṃdaraśca viśvedevā vasavaścāśvinau ca |
मित्रद्रोहे निष्कृतिर् वै यथैव नास्तीति लोकेषु सदैव वादः ॥ (५।३)
mitradrohe niṣkṛtir vai yathaiva nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ ||
बृहस्पतिर् याजयिता महेन्द्रं देवश्रेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम् । (६।१)
bṛhaspatir yājayitā mahendraṃ devaśreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham |
संवर्तो मां याजयिताद्य राजन् न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि ॥ (६।२)
saṃvarto māṃ yājayitādya rājan na te vākyaṃ tasya vā rocayāmi ||
घोरो नादः श्रूयते वासवस्य नभस्तले गर्जतो राजसिंह । (७।२)
ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya nabhastale garjato rājasiṃha |
व्यक्तं वज्रं मोक्ष्यते ते महेन्द्रः क्षेमं राजंश्चिन्त्यताम् एष कालः ॥ (७।३)
vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ kṣemaṃ rājaṃścintyatām eṣa kālaḥ ||
इत्येवम् उक्तो धृतराष्ट्रेण राजा श्रुत्वा नादं नदतो वासवस्य । (८।२)
ityevam ukto dhṛtarāṣṭreṇa rājā śrutvā nādaṃ nadato vāsavasya |
तपोनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं संवर्तं तं ज्ञापयामास कार्यम् ॥ (८।३)
taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ saṃvartaṃ taṃ jñāpayāmāsa kāryam ||
इमम् अश्मानं प्लवमानम् आराद् अध्वा दूरं तेन न दृश्यते ऽद्य । (९।२)
imam aśmānaṃ plavamānam ārād adhvā dūraṃ tena na dṛśyate 'dya |
प्रपद्ये ऽहं शर्म विप्रेन्द्र त्वत्तः प्रयच्छ तस्माद् अभयं विप्रमुख्य ॥ (९।३)
prapadye 'haṃ śarma viprendra tvattaḥ prayaccha tasmād abhayaṃ vipramukhya ||
भयं शक्राद् व्येतु ते राजसिंह प्रणोत्स्ये ऽहं भयम् एतत् सुघोरम् । (११।२)
bhayaṃ śakrād vyetu te rājasiṃha praṇotsye 'haṃ bhayam etat sughoram |
संस्तम्भिन्या विद्यया क्षिप्रम् एव मा भैस्त्वम् अस्माद् भव चापि प्रतीतः ॥ (११।३)
saṃstambhinyā vidyayā kṣipram eva mā bhaistvam asmād bhava cāpi pratītaḥ ||
अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस्त्वं शक्रतो नृप । (१२।१)
ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhaistvaṃ śakrato nṛpa |
सर्वेषाम् एव देवानां क्षपितान्यायुधानि मे ॥ (१२।२)
sarveṣām eva devānāṃ kṣapitānyāyudhāni me ||
दिशो वज्रं व्रजतां वायुर् एतु वर्षं भूत्वा निपततु काननेषु । (१३।१)
diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyur etu varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu |
आपः प्लवन्त्वन्तरिक्षे वृथा च सौदामिनी दृश्यतां मा बिभस् त्वम् ॥ (१३।२)
āpaḥ plavantvantarikṣe vṛthā ca saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhas tvam ||
अथो वह्निस्त्रातु वा सर्वतस्ते कामं वर्षं वर्षतु वासवो वा । (१४।१)
atho vahnistrātu vā sarvataste kāmaṃ varṣaṃ varṣatu vāsavo vā |
वज्रं तथा स्थापयतां च वायुर् महाघोरं प्लवमानं जलौघैः ॥ (१४।२)
vajraṃ tathā sthāpayatāṃ ca vāyur mahāghoraṃ plavamānaṃ jalaughaiḥ ||
घोरः शब्दः श्रूयते वै महास्वनो वज्रस्यैष सहितो मारुतेन । (१५।२)
ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano vajrasyaiṣa sahito mārutena |
आत्मा हि मे प्रव्यथते मुहुर् मुहुर् न मे स्वास्थ्यं जायते चाद्य विप्र ॥ (१५।३)
ātmā hi me pravyathate muhur muhur na me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra ||
वज्राद् उग्राद् व्येतु भयं तवाद्य वातो भूत्वा हन्मि नरेन्द्र वज्रम् । (१६।२)
vajrād ugrād vyetu bhayaṃ tavādya vāto bhūtvā hanmi narendra vajram |
भयं त्यक्त्वा वरम् अन्यं वृणीष्व कं ते कामं तपसा साधयामि ॥ (१६।३)
bhayaṃ tyaktvā varam anyaṃ vṛṇīṣva kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi ||
इन्द्रः साक्षात् सहसाभ्येतु विप्र हविर् यज्ञे प्रतिगृह्णातु चैव । (१७।२)
indraḥ sākṣāt sahasābhyetu vipra havir yajñe pratigṛhṇātu caiva |
स्वं स्वं धिष्ण्यं चैव जुषन्तु देवाः सुतं सोमं प्रतिगृह्णन्तु चैव ॥ (१७।३)
svaṃ svaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ sutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva ||
अयम् इन्द्रो हरिभिर् आयाति राजन् देवैः सर्वैः सहितः सोमपीथी । (१८।२)
ayam indro haribhir āyāti rājan devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī |
मन्त्राहूतो यज्ञम् इमं मयाद्य पश्यस्वैनं मन्त्रविस्रस्तकायम् ॥ (१८।३)
mantrāhūto yajñam imaṃ mayādya paśyasvainaṃ mantravisrastakāyam ||
ततो देवैः सहितो देवराजो रथे युक्त्वा तान् हरीन् वाजिमुख्यान् । (१९।२)
tato devaiḥ sahito devarājo rathe yuktvā tān harīn vājimukhyān |
आयाद् यज्ञम् अधि राज्ञः पिपासुर् आविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम् ॥ (१९।३)
āyād yajñam adhi rājñaḥ pipāsur āvikṣitasyāprameyasya somam ||
तम् आयान्तं सहितं देवसंघैः प्रत्युद्ययौ सपुरोधा मरुत्तः । (२०।१)
tam āyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ pratyudyayau sapurodhā maruttaḥ |
चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां यथाशास्त्रं विधिवत् प्रीयमाणः ॥ (२०।२)
cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ yathāśāstraṃ vidhivat prīyamāṇaḥ ||
स्वागतं ते पुरुहूतेह विद्वन् यज्ञो ऽद्यायं संनिहिते त्वयीन्द्र । (२१।२)
svāgataṃ te puruhūteha vidvan yajño 'dyāyaṃ saṃnihite tvayīndra |
शोशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः पिबस्व सोमं सुतम् उद्यतं मया ॥ (२१।३)
śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ pibasva somaṃ sutam udyataṃ mayā ||
शिवेन मां पश्य नमश्च ते ऽस्तु प्राप्तो यज्ञः सफलं जीवितं मे । (२२।२)
śivena māṃ paśya namaśca te 'stu prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me |
अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र बृहस्पतेर् अवरो जन्मना यः ॥ (२२।३)
ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra bṛhaspater avaro janmanā yaḥ ||
जानामि ते गुरुम् एनं तपोधनं बृहस्पतेर् अनुजं तिग्मतेजसम् । (२३।२)
jānāmi te gurum enaṃ tapodhanaṃ bṛhaspater anujaṃ tigmatejasam |
यस्याह्वानाद् आगतो ऽहं नरेन्द्र प्रीतिर् मे ऽद्य त्वयि मनुः प्रनष्टः ॥ (२३।३)
yasyāhvānād āgato 'haṃ narendra prītir me 'dya tvayi manuḥ pranaṣṭaḥ ||
यदि प्रीतस्त्वम् असि वै देवराज तस्मात् स्वयं शाधि यज्ञे विधानम् । (२४।२)
yadi prītastvam asi vai devarāja tasmāt svayaṃ śādhi yajñe vidhānam |
स्वयं सर्वान् कुरु मार्गान् सुरेन्द्र जानात्वयं सर्वलोकश्च देव ॥ (२४।३)
svayaṃ sarvān kuru mārgān surendra jānātvayaṃ sarvalokaśca deva ||
एवम् उक्तस्त्वाङ्गिरसेन शक्रः समादिदेश स्वयम् एव देवान् । (२५।२)
evam uktastvāṅgirasena śakraḥ samādideśa svayam eva devān |
सभाः क्रियन्ताम् आवसथाश्च मुख्याः सहस्रशश्चित्रभौमाः समृद्धाः ॥ (२५।३)
sabhāḥ kriyantām āvasathāśca mukhyāḥ sahasraśaścitrabhaumāḥ samṛddhāḥ ||
कॢप्तस्थूणाः कुरुतारोहणानि गन्धर्वाणाम् अप्सरसां च शीघ्रम् । (२६।१)
kḷptasthūṇāḥ kurutārohaṇāni gandharvāṇām apsarasāṃ ca śīghram |
येषु नृत्येरन्न् अप्सरसः सहस्रशः स्वर्गोद्देशः क्रियतां यज्ञवाटः ॥ (२६।२)
yeṣu nṛtyerann apsarasaḥ sahasraśaḥ svargoddeśaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ ||
इत्युक्तास्ते चक्रुर् आशु प्रतीता दिवौकसः शक्रवाक्यान्नरेन्द्र । (२७।१)
ityuktāste cakrur āśu pratītā divaukasaḥ śakravākyānnarendra |
ततो वाक्यं प्राह राजानम् इन्द्रः प्रीतो राजन् पूजयानो मरुत्तम् ॥ (२७।२)
tato vākyaṃ prāha rājānam indraḥ prīto rājan pūjayāno maruttam ||
एष त्वयाहम् इह राजन् समेत्य ये चाप्यन्ये तव पूर्वे नरेन्द्राः । (२८।१)
eṣa tvayāham iha rājan sametya ye cāpyanye tava pūrve narendrāḥ |
सर्वाश्चान्या देवताः प्रीयमाणा हविस्तुभ्यं प्रतिगृह्णन्तु राजन् ॥ (२८।२)
sarvāścānyā devatāḥ prīyamāṇā havistubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan ||
आग्नेयं वै लोहितम् आलभन्तां वैश्वदेवं बहुरूपं विराजन् । (२९।१)
āgneyaṃ vai lohitam ālabhantāṃ vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājan |
नीलं चोक्षाणं मेध्यम् अभ्यालभन्तां चलच्छिश्नं मत्प्रदिष्टं द्विजेन्द्राः ॥ (२९।२)
nīlaṃ cokṣāṇaṃ medhyam abhyālabhantāṃ calacchiśnaṃ matpradiṣṭaṃ dvijendrāḥ ||
ततो यज्ञो ववृधे तस्य राज्ञो यत्र देवाः स्वयम् अन्नानि जह्रुः । (३०।१)
tato yajño vavṛdhe tasya rājño yatra devāḥ svayam annāni jahruḥ |
यस्मिञ् शक्रो ब्राह्मणैः पूज्यमानः सदस्यो ऽभूद्धरिमान् देवराजः ॥ (३०।२)
yasmiñ śakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ sadasyo 'bhūddharimān devarājaḥ ||
ततः संवर्तश् चित्यगतो महात्मा यथा वह्निः प्रज्वलितो द्वितीयः । (३१।१)
tataḥ saṃvartaś cityagato mahātmā yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ |
हवींष्युच्चैर् आह्वयन् देवसंघाञ् जुहावाग्नौ मन्त्रवत् सुप्रतीतः ॥ (३१।२)
havīṃṣyuccair āhvayan devasaṃghāñ juhāvāgnau mantravat supratītaḥ ||
ततः पीत्वा बलभित् सोमम् अग्र्यं ये चाप्यन्ये सोमपा वै दिवौकसः । (३२।१)
tataḥ pītvā balabhit somam agryaṃ ye cāpyanye somapā vai divaukasaḥ |
सर्वे ऽनुज्ञाताः प्रययुः पार्थिवेन यथाजोषं तर्पिताः प्रीतिमन्तः ॥ (३२।२)
sarve 'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ ||
ततो राजा जातरूपस्य राशीन् पदे पदे कारयामास हृष्टः । (३३।१)
tato rājā jātarūpasya rāśīn pade pade kārayāmāsa hṛṣṭaḥ |
द्विजातिभ्यो विसृजन् भूरि वित्तं रराज वित्तेश इवारिहन्ता ॥ (३३।२)
dvijātibhyo visṛjan bhūri vittaṃ rarāja vitteśa ivārihantā ||
ततो वित्तं विविधं संनिधाय यथोत्साहं कारयित्वा च कोशम् । (३४।१)
tato vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam |
अनुज्ञातो गुरुणा संनिवृत्य शशास गाम् अखिलां सागरान्ताम् ॥ (३४।२)
anujñāto guruṇā saṃnivṛtya śaśāsa gām akhilāṃ sāgarāntām ||
एवंगुणः संबभूवेह राजा यस्य क्रतौ तत् सुवर्णं प्रभूतम् । (३५।१)
evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā yasya kratau tat suvarṇaṃ prabhūtam |
तत् त्वं समादाय नरेन्द्र वित्तं यजस्व देवांस्तर्पयानो विधानैः ॥ (३५।२)
tat tvaṃ samādāya narendra vittaṃ yajasva devāṃstarpayāno vidhānaiḥ ||
ततो राजा पाण्डवो हृष्टरूपः श्रुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य । (३६।२)
tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya |
मनश्चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं ततो ऽमात्यैर् मन्त्रयामास भूयः ॥ (३६।३)
manaścakre tena vittena yaṣṭuṃ tato 'mātyair mantrayāmāsa bhūyaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.