MBh, 12, 332
Select a line for its word-by-word analysis.
धन्यो ऽस्यनुगृहीतो ऽसि यत् ते दृष्टः स्वयं प्रभुः । (१।२)
dhanyo 'syanugṛhīto 'si yat te dṛṣṭaḥ svayaṃ prabhuḥ |
न हि तं दृष्टवान् कश्चित् पद्मयोनिर् अपि स्वयम् ॥ (१।३)
na hi taṃ dṛṣṭavān kaścit padmayonir api svayam ||
अव्यक्तयोनिर्भगवान् दुर्दर्शः पुरुषोत्तमः । (२।१)
avyaktayonirbhagavān durdarśaḥ puruṣottamaḥ |
नास्य भक्तैः प्रियतरो लोके कश्चन विद्यते । (३।१)
nāsya bhaktaiḥ priyataro loke kaścana vidyate |
ततः स्वयं दर्शितवान् स्वम् आत्मानं द्विजोत्तम ॥ (३।२)
tataḥ svayaṃ darśitavān svam ātmānaṃ dvijottama ||
तपो हि तप्यतस्तस्य यत् स्थानं परमात्मनः । (४।१)
tapo hi tapyatastasya yat sthānaṃ paramātmanaḥ |
न तत् सम्प्राप्नुते कश्चिद् ऋते ह्यावां द्विजोत्तम ॥ (४।२)
na tat samprāpnute kaścid ṛte hyāvāṃ dvijottama ||
या हि सूर्यसहस्रस्य समस्तस्य भवेद् द्युतिः । (५।१)
yā hi sūryasahasrasya samastasya bhaved dyutiḥ |
स्थानस्य सा भवेत् तस्य स्वयं तेन विराजता ॥ (५।२)
sthānasya sā bhavet tasya svayaṃ tena virājatā ||
तस्माद् उत्तिष्ठते विप्र देवाद् विश्वभुवः पतेः । (६।१)
tasmād uttiṣṭhate vipra devād viśvabhuvaḥ pateḥ |
क्षमा क्षमावतां श्रेष्ठ यया भूमिस्तु युज्यते ॥ (६।२)
kṣamā kṣamāvatāṃ śreṣṭha yayā bhūmistu yujyate ||
तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात् सर्वभूतहितो रसः । (७।१)
tasmāccottiṣṭhate devāt sarvabhūtahito rasaḥ |
आपो येन हि युज्यन्ते द्रवत्वं प्राप्नुवन्ति च ॥ (७।२)
āpo yena hi yujyante dravatvaṃ prāpnuvanti ca ||
येन स्म युज्यते सूर्यस्ततो लोकान् विराजते ॥ (८।२)
yena sma yujyate sūryastato lokān virājate ||
तस्माद् देवात् समुद्भूतः स्पर्शस्तु पुरुषोत्तमात् । (९।१)
tasmād devāt samudbhūtaḥ sparśastu puruṣottamāt |
येन स्म युज्यते वायुस्ततो लोकान् विवात्यसौ ॥ (९।२)
yena sma yujyate vāyustato lokān vivātyasau ||
तस्माच्चोत्तिष्ठते शब्दः सर्वलोकेश्वरात् प्रभोः । (१०।१)
tasmāccottiṣṭhate śabdaḥ sarvalokeśvarāt prabhoḥ |
तस्माच्चोत्तिष्ठते देवात् सर्वभूतगतं मनः । (११।१)
tasmāccottiṣṭhate devāt sarvabhūtagataṃ manaḥ |
षड्भूतोत्पादकं नाम तत् स्थानं वेदसंज्ञितम् । (१२।१)
ṣaḍbhūtotpādakaṃ nāma tat sthānaṃ vedasaṃjñitam |
विद्यासहायो यत्रास्ते भगवान् हव्यकव्यभुक् ॥ (१२।२)
vidyāsahāyo yatrāste bhagavān havyakavyabhuk ||
ये हि निष्कल्मषा लोके पुण्यपापविवर्जिताः । (१३।१)
ye hi niṣkalmaṣā loke puṇyapāpavivarjitāḥ |
तेषां वै क्षेमम् अध्वानं गच्छतां द्विजसत्तम । (१३।२)
teṣāṃ vai kṣemam adhvānaṃ gacchatāṃ dvijasattama |
आदित्यदग्धसर्वाङ्गा अदृश्याः केनचित् क्वचित् । (१४।१)
ādityadagdhasarvāṅgā adṛśyāḥ kenacit kvacit |
परमाणुभूता भूत्वा तु तं देवं प्रविशन्त्युत ॥ (१४।२)
paramāṇubhūtā bhūtvā tu taṃ devaṃ praviśantyuta ||
तस्माद् अपि विनिर्मुक्ता अनिरुद्धतनौ स्थिताः । (१५।१)
tasmād api vinirmuktā aniruddhatanau sthitāḥ |
मनोभूतास्ततो भूयः प्रद्युम्नं प्रविशन्त्युत ॥ (१५।२)
manobhūtāstato bhūyaḥ pradyumnaṃ praviśantyuta ||
प्रद्युम्नाच्चापि निर्मुक्ता जीवं संकर्षणं तथा । (१६।१)
pradyumnāccāpi nirmuktā jīvaṃ saṃkarṣaṇaṃ tathā |
विशन्ति विप्रप्रवराः सांख्या भागवतैः सह ॥ (१६।२)
viśanti viprapravarāḥ sāṃkhyā bhāgavataiḥ saha ||
ततस्त्रैगुण्यहीनास्ते परमात्मानम् अञ्जसा । (१७।१)
tatastraiguṇyahīnāste paramātmānam añjasā |
प्रविशन्ति द्विजश्रेष्ठ क्षेत्रज्ञं निर्गुणात्मकम् । (१७।२)
praviśanti dvijaśreṣṭha kṣetrajñaṃ nirguṇātmakam |
सर्वावासं वासुदेवं क्षेत्रज्ञं विद्धि तत्त्वतः ॥ (१७।३)
sarvāvāsaṃ vāsudevaṃ kṣetrajñaṃ viddhi tattvataḥ ||
आवाम् अपि च धर्मस्य गृहे जातौ द्विजोत्तम । (१९।१)
āvām api ca dharmasya gṛhe jātau dvijottama |
रम्यां विशालाम् आश्रित्य तप उग्रं समास्थितौ ॥ (१९।२)
ramyāṃ viśālām āśritya tapa ugraṃ samāsthitau ||
ये तु तस्यैव देवस्य प्रादुर्भावाः सुरप्रियाः । (२०।१)
ye tu tasyaiva devasya prādurbhāvāḥ surapriyāḥ |
भविष्यन्ति त्रिलोकस्थास्तेषां स्वस्तीत्यतो द्विज ॥ (२०।२)
bhaviṣyanti trilokasthāsteṣāṃ svastītyato dvija ||
विधिना स्वेन युक्ताभ्यां यथापूर्वं द्विजोत्तम । (२१।१)
vidhinā svena yuktābhyāṃ yathāpūrvaṃ dvijottama |
आस्थिताभ्यां सर्वकृच्छ्रं व्रतं सम्यक् तद् उत्तमम् ॥ (२१।२)
āsthitābhyāṃ sarvakṛcchraṃ vrataṃ samyak tad uttamam ||
आवाभ्याम् अपि दृष्टस्त्वं श्वेतद्वीपे तपोधन । (२२।१)
āvābhyām api dṛṣṭastvaṃ śvetadvīpe tapodhana |
सर्वं हि नौ संविदितं त्रैलोक्ये सचराचरे । (२३।१)
sarvaṃ hi nau saṃviditaṃ trailokye sacarācare |
यद् भविष्यति वृत्तं वा वर्तते वा शुभाशुभम् ॥ (२३।२)
yad bhaviṣyati vṛttaṃ vā vartate vā śubhāśubham ||
एतच्छ्रुत्वा तयोर् वाक्यं तपस्युग्रे ऽभ्यवर्तत । (२४।२)
etacchrutvā tayor vākyaṃ tapasyugre 'bhyavartata |
तम् एवाभ्यर्चयन् देवं नरनारायणौ च तौ ॥ (२६।२)
tam evābhyarcayan devaṃ naranārāyaṇau ca tau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.