MBh, 12, 98
Select a line for its word-by-word analysis.
क्षत्रधर्मान्न पापीयान् धर्मो ऽस्ति भरतर्षभ । (१।२)
kṣatradharmānna pāpīyān dharmo 'sti bharatarṣabha |
यज्ञैर् दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयो ऽमलाः ॥ (३।३)
yajñair dānaiśca rājāno bhavanti śucayo 'malāḥ ||
त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः ॥ (४।२)
ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ ||
अनुग्रहेण भूतानां पुण्यम् एषां प्रवर्धते ॥ (५।२)
anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyam eṣāṃ pravardhate ||
यथैव क्षेत्रनिर्दाता निर्दन् वै क्षेत्रम् एकदा । (६।१)
yathaiva kṣetranirdātā nirdan vai kṣetram ekadā |
हिनस्ति कक्षं धान्यं च न च धान्यं विनश्यति ॥ (६।२)
hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati ||
एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्यान् अथैकदा । (७।१)
evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyān athaikadā |
तस्यैषा निष्कृतिः कृत्स्ना भूतानां भावनं पुनः ॥ (७।२)
tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ ||
यो भूतानि धनज्यानाद् वधात् क्लेशाच्च रक्षति । (८।१)
yo bhūtāni dhanajyānād vadhāt kleśācca rakṣati |
दस्युभ्यः प्राणदानात् स धनदः सुखदो विराट् ॥ (८।२)
dasyubhyaḥ prāṇadānāt sa dhanadaḥ sukhado virāṭ ||
ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने यो ऽभिनिःसृत्य युध्यते । (१०।१)
brāhmaṇārthe samutpanne yo 'bhiniḥsṛtya yudhyate |
आत्मानं यूपम् उच्छ्रित्य स यज्ञो ऽनन्तदक्षिणः ॥ (१०।२)
ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nantadakṣiṇaḥ ||
अभीतो विकिरञ् शत्रून् प्रतिगृह्णञ् शरांस्तथा । (११।१)
abhīto vikirañ śatrūn pratigṛhṇañ śarāṃstathā |
न तस्मात् त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन ॥ (११।२)
na tasmāt tridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃcana ||
तस्य यावन्ति शस्त्राणि त्वचं भिन्दन्ति संयुगे । (१२।१)
tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṃ bhindanti saṃyuge |
तावतः सो ऽश्नुते लोकान् सर्वकामदुहो ऽक्षयान् ॥ (१२।२)
tāvataḥ so 'śnute lokān sarvakāmaduho 'kṣayān ||
न तस्य रुधिरं गात्राद् आवेधेभ्यः प्रवर्तते । (१३।१)
na tasya rudhiraṃ gātrād āvedhebhyaḥ pravartate |
स ह तेनैव रक्तेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (१३।२)
sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate ||
न ततो ऽस्ति तपो भूय इति धर्मविदो विदुः ॥ (१४।२)
na tato 'sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ ||
पृष्ठतो भीरवः संख्ये वर्तन्ते ऽधमपूरुषाः । (१५।१)
pṛṣṭhato bhīravaḥ saṃkhye vartante 'dhamapūruṣāḥ |
शूराच्छरणम् इच्छन्तः पर्जन्याद् इव जीवनम् ॥ (१५।२)
śūrāccharaṇam icchantaḥ parjanyād iva jīvanam ||
यदि शूरस्तथा क्षेमे प्रतिरक्षेत् तथा भये । (१६।१)
yadi śūrastathā kṣeme pratirakṣet tathā bhaye |
प्रतिरूपं जनाः कुर्युर् न च तद् वर्तते तथा ॥ (१६।२)
pratirūpaṃ janāḥ kuryur na ca tad vartate tathā ||
यदि ते कृतम् आज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम् । (१७।१)
yadi te kṛtam ājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam |
युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद् वर्तते तथा ॥ (१७।२)
yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryuste na ca tad vartate tathā ||
संग्रामे ऽनीकवेलायाम् उत्क्रुष्टे ऽभिपतत्सु च ॥ (१८।२)
saṃgrāme 'nīkavelāyām utkruṣṭe 'bhipatatsu ca ||
आस्थायास्वर्ग्यम् अध्वानं सहायान् विषमे त्यजन् ॥ (१९।२)
āsthāyāsvargyam adhvānaṃ sahāyān viṣame tyajan ||
मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान् । (२०।१)
mā sma tāṃstādṛśāṃstāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān |
ये सहायान् रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान् ययुः ॥ (२०।२)
ye sahāyān raṇe hitvā svastimanto gṛhān yayuḥ ||
अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः । (२१।१)
asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ |
त्यागेन यः सहायानां स्वान् प्राणांस्त्रातुम् इच्छति ॥ (२१।२)
tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svān prāṇāṃstrātum icchati ||
तं हन्युः काष्ठलोष्टैर् वा दहेयुर् वा कटाग्निना । (२२।१)
taṃ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭair vā daheyur vā kaṭāgninā |
पशुवन्मारयेयुर् वा क्षत्रिया ये स्युर् ईदृशाः ॥ (२२।२)
paśuvanmārayeyur vā kṣatriyā ye syur īdṛśāḥ ||
अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् । (२३।१)
adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yacchayyāmaraṇaṃ bhavet |
विसृजञ् श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन् ॥ (२३।२)
visṛjañ śleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan ||
क्षत्रियो नास्य तत् कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥ (२४।२)
kṣatriyo nāsya tat karma praśaṃsanti purāvidaḥ ||
न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते । (२५।१)
na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate |
शौटीराणाम् अशौटीरम् अधर्म्यं कृपणं च तत् ॥ (२५।२)
śauṭīrāṇām aśauṭīram adharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tat ||
इदं दुःखम् अहो कष्टं पापीय इति निष्टनन् । (२६।१)
idaṃ duḥkham aho kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanan |
प्रतिध्वस्तमुखः पूतिर् अमात्यान् बहु शोचयन् ॥ (२६।२)
pratidhvastamukhaḥ pūtir amātyān bahu śocayan ||
अरोगाणां स्पृहयते मुहुर् मृत्युम् अपीच्छति । (२७।१)
arogāṇāṃ spṛhayate muhur mṛtyum apīcchati |
वीरो दृप्तो ऽभिमानी च नेदृशं मृत्युम् अर्हति ॥ (२७।२)
vīro dṛpto 'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyum arhati ||
तीक्ष्णैः शस्त्रैः सुविक्लिष्टः क्षत्रियो मृत्युम् अर्हति ॥ (२८।२)
tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mṛtyum arhati ||
शूरो हि सत्यमन्युभ्याम् आविष्टो युध्यते भृशम् । (२९।१)
śūro hi satyamanyubhyām āviṣṭo yudhyate bhṛśam |
कृत्यमानानि गात्राणि परैर् नैवावबुध्यते ॥ (२९।२)
kṛtyamānāni gātrāṇi parair naivāvabudhyate ||
स संख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम् । (३०।१)
sa saṃkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam |
स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥ (३०।२)
svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām ||
सर्वो योधः परं त्यक्तुम् आविष्टस्त्यक्तजीवितः । (३१।१)
sarvo yodhaḥ paraṃ tyaktum āviṣṭastyaktajīvitaḥ |
प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठम् अदर्शयन् ॥ (३१।२)
prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭham adarśayan ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.