वैशंपायन उवाच । (१।१)

इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः । (१।२)

पप्रच्छावसरं गत्वा भ्रातॄन् विदुरपञ्चमान् ॥ (१।३)

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता । (२।१)

तेषां गरीयान् कतमो मध्यमः को लघुश्च कः ॥ (२।२)

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै । (३।१)

संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद् वक्तुम् अर्हथ ॥ (३।२)

ततो ऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान् । (४।१)

जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रम् अनुस्मरन् ॥ (४।२)

बाहुश्रुत्यं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा । (५।१)

भावशुद्धिर् दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः ॥ (५।२)

एतद् एवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः । (६।१)

एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतद् एकपदं हितम् ॥ (६।२)

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः । (७।१)

धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः ॥ (७।२)

धर्मो राजन् गुणश्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते । (८।१)

कामो यवीयान् इति च प्रवदन्ति मनीषिणः । (८।२)

तस्माद् धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना ॥ (८।३)

समाप्तवचने तस्मिन् अर्थशास्त्रविशारदः । (९।१)

पार्थो वाक्यार्थतत्त्वज्ञो जगौ वाक्यम् अतन्द्रितः ॥ (९।२)

कर्मभूमिर् इयं राजन्न् इह वार्त्ता प्रशस्यते । (१०।१)

कृषिवाणिज्यगोरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च ॥ (१०।२)

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणाम् अव्यतिक्रमः । (११।१)

न ऋते ऽर्थेन वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः ॥ (११।२)

विजयी ह्यर्थवान् धर्मम् आराधयितुम् उत्तमम् । (१२।१)

कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापम् अकृतात्मभिः ॥ (१२।२)

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः । (१३।१)

अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्तावुभावेतौ भविष्यतः ॥ (१३।२)

उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः । (१४।१)

ब्रह्माणम् इव भूतानि सततं पर्युपासते ॥ (१४।२)

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः । (१५।१)

मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक् ॥ (१५।२)

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला ह्रीसुसंवृताः । (१६।१)

विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः ॥ (१६।२)

अर्थार्थिनः सन्ति केचिद् अपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः । (१७।१)

कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वं स्वं मार्गम् अनुष्ठिताः ॥ (१७।२)

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे । (१८।१)

अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशता ॥ (१८।२)

भृत्यान् भोगैर् द्विषो दण्डैर् यो योजयति सो ऽर्थवान् । (१९।१)

एतन्मतिमतां श्रेष्ठ मतं मम यथातथम् । (१९।२)

अनयोस्तु निबोध त्वं वचनं वाक्यकण्ठयोः ॥ (१९।३)

ततो धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम् । (२०।१)

नकुलः सहदेवश्च वाक्यं जगदतुः परम् ॥ (२०।२)

आसीनश्च शयानश्च विचरन्न् अपि च स्थितः । (२१।१)

अर्थयोगं दृढं कुर्याद् योगैर् उच्चावचैर् अपि ॥ (२१।२)

अस्मिंस्तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिये । (२२।१)

इह कामान् अवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः ॥ (२२।२)

यो ऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः । (२३।१)

मध्विवामृतसंयुक्तं तस्माद् एतौ मताविह ॥ (२३।२)

अनर्थस्य न कामो ऽस्ति तथार्थो ऽधर्मिणः कुतः । (२४।१)

तस्माद् उद्विजते लोको धर्मार्थाद् यो बहिष्कृतः ॥ (२४।२)

तस्माद् धर्मप्रधानेन साध्यो ऽर्थः संयतात्मना । (२५।१)

विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि ॥ (२५।२)

धर्मं समाचरेत् पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम् । (२६।१)

ततः कामं चरेत् पश्चात् सिद्धार्थस्य हि तत् फलम् ॥ (२६।२)

विरेमतुस्तु तद् वाक्यम् उक्त्वा तावश्विनोः सुतौ । (२७।१)

भीमसेनस्तदा वाक्यम् इदं वक्तुं प्रचक्रमे ॥ (२७।२)

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्मम् इच्छति । (२८।१)

नाकामः कामयानो ऽस्ति तस्मात् कामो विशिष्यते ॥ (२८।२)

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः । (२९।१)

पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः ॥ (२९।२)

वेदोपवादेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः । (३०।१)

श्राद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे ॥ (३०।२)

वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा । (३१।१)

दैवकर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु ॥ (३१।२)

समुद्रं चाविशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः । (३२।१)

कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम् ॥ (३२।२)

नास्ति नासीन्नाभविष्यद् भूतं कामात्मकात् परम् । (३३।१)

एतत् सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ ॥ (३३।२)

नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामो ऽर्थधर्मतः । (३४।१)

श्रेयस्तैलं च पिण्याकाद् धृतं श्रेय उदश्वितः ॥ (३४।२)

श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात् कामो धर्मार्थयोर् वरः । (३५।१)

पुष्पतो मध्विव रसः कामात् संजायते सुखम् ॥ (३५।२)

सुचारुवेषाभिर् अलंकृताभिर् मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः । (३६।१)

रमस्व योषाभिर् उपेत्य कामं कामो हि राजंस्तरसाभिपाती ॥ (३६।२)

बुद्धिर् ममैषा परिषत्स्थितस्य मा भूद् विचारस्तव धर्मपुत्र । (३७।१)

स्यात् संहितं सद्भिर् अफल्गुसारं समेत्य वाक्यं परम् आनृशंस्यम् ॥ (३७।२)

धर्मार्थकामाः समम् एव सेव्या यस्त्वेकसेवी स नरो जघन्यः । (३८।१)

द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे ॥ (३८।२)

प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो विचित्रमाल्याभरणैर् उपेतः । (३९।१)

ततो वचः संग्रहविग्रहेण प्रोक्त्वा यवीयान् विरराम भीमः ॥ (३९।२)

ततो मुहूर्ताद् अथ धर्मराजो वाक्यानि तेषाम् अनुचिन्त्य सम्यक् । (४०।१)

उवाच वाचावितथं स्मयन् वै बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः ॥ (४०।२)

निःसंशयं निश्चितधर्मशास्त्राः सर्वे भवन्तो विदितप्रमाणाः । (४१।१)

विज्ञातुकामस्य ममेह वाक्यम् उक्तं यद् वै नैष्ठिकं तच्छ्रुतं मे । (४१।२)

इह त्ववश्यं गदतो ममापि वाक्यं निबोधध्वम् अनन्यभावाः ॥ (४१।३)

यो वै न पापे निरतो न पुण्ये नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे । (४२।१)

विमुक्तदोषः समलोष्टकाञ्चनः स मुच्यते दुःखसुखार्थसिद्धेः ॥ (४२।२)

भूतानि जातीमरणान्वितानि जराविकारैश्च समन्वितानि । (४३।१)

भूयश्च तैस्तैः प्रतिबोधितानि मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः ॥ (४३।२)

स्नेहे नबद्धस्य न सन्ति तानीत्य् एवं स्वयंभूर् भगवान् उवाच । (४४।१)

बुधाश्च निर्वाणपरा वदन्ति तस्मान्न कुर्यात् प्रियम् अप्रियं च ॥ (४४।२)

एतत् प्रधानं न तु कामकारो यथा नियुक्तो ऽस्मि तथा चरामि । (४५।१)

भूतानि सर्वाणि विधिर् नियुङ्क्ते विधिर् बलीयान् इति वित्त सर्वे ॥ (४५।२)

न कर्मणाप्नोत्यनवाप्यम् अर्थं यद् भावि सर्वं भवतीति वित्त । (४६।१)

त्रिवर्गहीनो ऽपि हि विन्दते ऽर्थं तस्माद् इदं लोकहिताय गुह्यम् ॥ (४६।२)

ततस्तद् अग्र्यं वचनं मनोनुगं समस्तम् आज्ञाय ततो ऽतिहेतुमत् । (४७।१)

तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते कुरुप्रवीराय च चक्रुर् अञ्जलीन् ॥ (४७।२)

सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां मनोनुगां निर्धुतवाक्यकण्टकाम् । (४८।१)

निशम्य तां पार्थिव पार्थभाषितां गिरं नरेन्द्राः प्रशशंसुर् एव ते । (४८।२)

पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं ततः परं धर्मम् अहीनसत्त्वः ॥ (४८।३)