संजय उवाच । (१।१)

वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयानके । (१।२)

अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः ॥ (१।३)

तांस्तु यत्नेन महता संनिवार्य महारथान् । (२।१)

पुत्रस्ते योधयामास पाण्डवानाम् अनीकिनीम् ॥ (२।२)

निवृत्ताः सहसा योधास्तव पुत्रप्रियैषिणः । (३।१)

संनिवृत्तेषु तेष्वेवं युद्धम् आसीत्सुदारुणम् ॥ (३।२)

तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम् । (४।१)

परेषां तव सैन्ये च नासीत् कश्चित् पराङ्मुखः ॥ (४।२)

अनुमानेन युध्यन्ते संज्ञाभिश्च परस्परम् । (५।१)

तेषां क्षयो महान् आसीद् युध्यताम् इतरेतरम् ॥ (५।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा क्रोधेन महता युतः । (६।१)

जिगीषमाणः संग्रामे धार्तराष्ट्रान् सराजकान् ॥ (६।२)

त्रिभिः शारद्वतं विद्ध्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः । (७।१)

चतुर्भिर् निजघानाश्वान् कल्याणान् कृतवर्मणः ॥ (७।२)

अश्वत्थामा तु हार्दिक्यम् अपोवाह यशस्विनम् । (८।१)

अथ शारद्वतो ऽष्टाभिः प्रत्यविध्यद् युधिष्ठिरम् ॥ (८।२)

ततो दुर्योधनो राजा रथान् सप्तशतान् रणे । (९।१)

प्रेषयद् यत्र राजासौ धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (९।२)

ते रथा रथिभिर् युक्ता मनोमारुतरंहसः । (१०।१)

अभ्यद्रवन्त संग्रामे कौन्तेयस्य रथं प्रति ॥ (१०।२)

ते समन्तान्महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम् । (११।१)

अदृश्यं सायकैश्चक्रुर् मेघा इव दिवाकरम् ॥ (११।२)

नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः । (१२।१)

रथैर् अग्र्यजवैर् युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः । (१२।२)

आजग्मुर् अभिरक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (१२।३)

ततः प्रववृते रौद्रः संग्रामः शोणितोदकः । (१३।१)

पाण्डवानां कुरूणां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ (१३।२)

रथान् सप्तशतान् हत्वा कुरूणाम् आततायिनाम् । (१४।१)

पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनर् एवाभ्यवारयन् ॥ (१४।२)

तत्र युद्धं महच्चासीत् तव पुत्रस्य पाण्डवैः । (१५।१)

न च नस्तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम् ॥ (१५।२)

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः । (१६।१)

वध्यमानेषु योधेषु तावकेष्वितरेषु च ॥ (१६।२)

निनदत्सु च योधेषु शङ्खवर्यैश्च पूरितैः । (१७।१)

उत्कृष्टैः सिंहनादैश्च गर्जितेन च धन्विनाम् ॥ (१७।२)

अतिप्रवृद्धे युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु । (१८।१)

धावमानेषु योधेषु जयगृद्धिषु मारिष ॥ (१८।२)

संहारे सर्वतो जाते पृथिव्यां शोकसंभवे । (१९।१)

बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां सीमन्तोद्धरणे तथा ॥ (१९।२)

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । (२०।१)

प्रादुरासन् विनाशाय तदोत्पाताः सुदारुणाः । (२०।२)

चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही ॥ (२०।३)

सदण्डाः सोल्मुका राजञ् शीर्यमाणाः समन्ततः । (२१।१)

उल्काः पेतुर् दिवो भूमावाहत्य रविमण्डलम् ॥ (२१।२)

विष्वग्वाताः प्रादुरासन्नीचैः शर्करवर्षिणः । (२२।१)

अश्रूणि मुमुचुर् नागा वेपथुश्चास्पृशद् भृशम् ॥ (२२।२)

एतान् घोरान् अनादृत्य समुत्पातान् सुदारुणान् । (२३।१)

पुनर् युद्धाय संमन्त्र्य क्षत्रियास्तस्थुर् अव्यथाः । (२३।२)

रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये स्वर्गं यियासवः ॥ (२३।३)

ततो गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिर् अब्रवीत् । (२४।१)

युध्यध्वम् अग्रतो यावत् पृष्ठतो हन्मि पाण्डवान् ॥ (२४।२)

ततो नः सम्प्रयातानां मद्रयोधास्तरस्विनः । (२५।१)

हृष्टाः किलकिलाशब्दम् अकुर्वन्तापरे तथा ॥ (२५।२)

अस्मांस्तु पुनर् आसाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः । (२६।१)

शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ (२६।२)

ततो हतं परैस्तत्र मद्रराजबलं तदा । (२७।१)

दुर्योधनबलं दृष्ट्वा पुनर् आसीत् पराङ्मुखम् ॥ (२७।२)

गान्धारराजस्तु पुनर् वाक्यम् आह ततो बली । (२८।१)

निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥ (२८।२)

अनीकं दशसाहस्रम् अश्वानां भरतर्षभ । (२९।१)

आसीद् गान्धारराजस्य विमलप्रासयोधिनाम् ॥ (२९।२)

बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये । (३०।१)

पृष्ठतः पाण्डवानीकम् अभ्यघ्नन्निशितैः शरैः ॥ (३०।२)

तद् अभ्रम् इव वातेन क्षिप्यमाणं समन्ततः । (३१।१)

अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद् बलम् ॥ (३१।२)

ततो युधिष्ठिरः प्रेक्ष्य भग्नं स्वबलम् अन्तिकात् । (३२।१)

अभ्यचोदयद् अव्यग्रः सहदेवं महाबलम् ॥ (३२।२)

असौ सुबलपुत्रो नो जघनं पीड्य दंशितः । (३३।१)

सेनां निसूदयन्त्येष पश्य पाण्डव दुर्मतिम् ॥ (३३।२)

गच्छ त्वं द्रौपदेयाश्च शकुनिं सौबलं जहि । (३४।१)

रथानीकम् अहं रक्ष्ये पाञ्चालसहितो ऽनघ ॥ (३४।२)

गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश्च सह त्वया । (३५।१)

पादाताश्च त्रिसाहस्राः शकुनिं सौबलं जहि ॥ (३५।२)

ततो गजाः सप्तशताश्चापपाणिभिर् आस्थिताः । (३६।१)

पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश्च वीर्यवान् ॥ (३६।२)

पादाताश्च त्रिसाहस्रा द्रौपदेयाश्च सर्वशः । (३७।१)

रणे ह्यभ्यद्रवंस्ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम् ॥ (३७।२)

ततस्तु सौबलो राजन्न् अभ्यतिक्रम्य पाण्डवान् । (३८।१)

जघान पृष्ठतः सेनां जयगृध्रः प्रतापवान् ॥ (३८।२)

अश्वारोहास्तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम् । (३९।१)

प्राविशन् सौबलानीकम् अभ्यतिक्रम्य तान् रथान् ॥ (३९।२)

ते तत्र सादिनः शूराः सौबलस्य महद् बलम् । (४०।१)

गजमध्ये ऽवतिष्ठन्तः शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ (४०।२)

तद् उद्यतगदाप्रासम् अकापुरुषसेवितम् । (४१।१)

प्रावर्तत महद् युद्धं राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (४१।२)

उपारमन्त ज्याशब्दाः प्रेक्षका रथिनो ऽभवन् । (४२।१)

न हि स्वेषां परेषां वा विशेषः प्रत्यदृश्यत ॥ (४२।२)

शूरबाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ । (४३।१)

ज्योतिषाम् इव संपातम् अपश्यन् कुरुपाण्डवाः ॥ (४३।२)

ऋष्टिभिर् विमलाभिश्च तत्र तत्र विशां पते । (४४।१)

संपतन्तीभिर् आकाशम् आवृतं बह्वशोभत ॥ (४४।२)

प्रासानां पततां राजन् रूपम् आसीत् समन्ततः । (४५।१)

शलभानाम् इवाकाशे तदा भरतसत्तम ॥ (४५।२)

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर् नियन्तृभिः । (४६।१)

हयाः परिपतन्ति स्म शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (४६।२)

अन्योन्यपरिपिष्टाश्च समासाद्य परस्परम् । (४७।१)

अविक्षताः स्म दृश्यन्ते वमन्तो रुधिरं मुखैः ॥ (४७।२)

ततो ऽभवत् तमो घोरं सैन्येन रजसा वृते । (४८।१)

तान् अपाक्रमतो ऽद्राक्षं तस्माद् देशाद् अरिंदमान् । (४८।२)

अश्वान् राजन्मनुष्यांश्च रजसा संवृते सति ॥ (४८।३)

भूमौ निपतिताश्चान्ये वमन्तो रुधिरं बहु । (४९।१)

केशाकेशिसमालग्ना न शेकुश्चेष्टितुं जनाः ॥ (४९।२)

अन्योन्यम् अश्वपृष्ठेभ्यो विकर्षन्तो महाबलाः । (५०।१)

मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुर् इतरेतरम् । (५०।२)

अश्वैश्च व्यपकृष्यन्त बहवो ऽत्र गतासवः ॥ (५०।३)

भूमौ निपतिताश्चान्ये बहवो विजयैषिणः । (५१।१)

तत्र तत्र व्यदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः ॥ (५१।२)

रक्तोक्षितैश्छिन्नभुजैर् अपकृष्टशिरोरुहैः । (५२।१)

व्यदृश्यत मही कीर्णा शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (५२।२)

दूरं न शक्यं तत्रासीद् गन्तुम् अश्वेन केनचित् । (५३।१)

साश्वारोहैर् हतैर् अश्वैर् आवृते वसुधातले ॥ (५३।२)

रुधिरोक्षितसंनाहैर् आत्तशस्त्रैर् उदायुधैः । (५४।१)

नानाप्रहरणैर् घोरैः परस्परवधैषिभिः । (५४।२)

सुसंनिकृष्टैः संग्रामे हतभूयिष्ठसैनिकैः ॥ (५४।३)

स मुहूर्तं ततो युद्ध्वा सौबलो ऽथ विशां पते । (५५।१)

षट्सहस्रैर् हयैः शिष्टैर् अपायाच्छकुनिस्ततः ॥ (५५।२)

तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम् । (५६।१)

षट्सहस्रैर् हयैः शिष्टैर् अपायाच्छ्रान्तवाहनम् ॥ (५६।२)

अश्वारोहास्तु पाण्डूनाम् अब्रुवन् रुधिरोक्षिताः । (५७।१)

सुसंनिकृष्टाः संग्रामे भूयिष्ठं त्यक्तजीविताः ॥ (५७।२)

नेह शक्यं रथैर् योद्धुं कुत एव महागजैः । (५८।१)

रथान् एव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरान् अपि ॥ (५८।२)

प्रतियातो हि शकुनिः स्वम् अनीकम् अवस्थितः । (५९।१)

न पुनः सौबलो राजा युद्धम् अभ्यागमिष्यति ॥ (५९।२)

ततस्तु द्रौपदेयाश्च ते च मत्ता महाद्विपाः । (६०।१)

प्रययुर् यत्र पाञ्चाल्यो धृष्टद्युम्नो महारथः ॥ (६०।२)

सहदेवो ऽपि कौरव्य रजोमेघे समुत्थिते । (६१।१)

एकाकी प्रययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ (६१।२)

ततस्तेषु प्रयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः । (६२।१)

पार्श्वतो ऽभ्यहनत् क्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम् ॥ (६२।२)

तत् पुनस्तुमुलं युद्धं प्राणांस्त्यक्त्वाभ्यवर्तत । (६३।१)

तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम् ॥ (६३।२)

ते ह्यन्योन्यम् अवेक्षन्त तस्मिन् वीरसमागमे । (६४।१)

योधाः पर्यपतन् राजञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (६४।२)

असिभिश्छिद्यमानानां शिरसां लोकसंक्षये । (६५।१)

प्रादुरासीन्महाशब्दस्तालानां पतताम् इव ॥ (६५।२)

विमुक्तानां शरीराणां भिन्नानां पततां भुवि । (६६।१)

सायुधानां च बाहूनाम् उरूणां च विशां पते । (६६।२)

आसीत् कटकटाशब्दः सुमहान् रोमहर्षणः ॥ (६६।३)

निघ्नन्तो निशितैः शस्त्रैर् भ्रातॄन् पुत्रान् सखीन् अपि । (६७।१)

योधाः परिपतन्ति स्म यथामिषकृते खगाः ॥ (६७।२)

अन्योन्यं प्रतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम् । (६८।१)

अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इति न्यघ्नन् सहस्रशः ॥ (६८।२)

संघातैर् आसनभ्रष्टैर् अश्वारोहैर् गतासुभिः । (६९।१)

हयाः परिपतन्ति स्म शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (६९।२)

स्फुरतां प्रतिपिष्टानाम् अश्वानां शीघ्रसारिणाम् । (७०।१)

स्तनतां च मनुष्याणां संनद्धानां विशां पते ॥ (७०।२)

शक्त्यृष्टिप्रासशब्दश्च तुमुलः समजायत । (७१।१)

भिन्दतां परमर्माणि राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (७१।२)

श्रमाभिभूताः संरब्धाः श्रान्तवाहाः पिपासिताः । (७२।१)

विक्षताश्च शितैः शस्त्रैर् अभ्यवर्तन्त तावकाः ॥ (७२।२)

मत्ता रुधिरगन्धेन बहवो ऽत्र विचेतसः । (७३।१)

जघ्नुः परान् स्वकांश्चैव प्राप्तान् प्राप्तान् अनन्तरान् ॥ (७३।२)

बहवश्च गतप्राणाः क्षत्रिया जयगृद्धिनः । (७४।१)

भूमावभ्यपतन् राजञ् शरवृष्टिभिर् आवृताः ॥ (७४।२)

वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मोदने ऽहनि । (७५।१)

आसीद् बलक्षयो घोरस्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ (७५।२)

नराश्वकायसंछन्ना भूमिर् आसीद् विशां पते । (७६।१)

रुधिरोदकचित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी ॥ (७६।२)

असिभिः पट्टिशैः शूलैस्तक्षमाणाः पुनः पुनः । (७७।१)

तावकाः पाण्डवाश्चैव नाभ्यवर्तन्त भारत ॥ (७७।२)

प्रहरन्तो यथाशक्ति यावत् प्राणस्य धारणम् । (७८।१)

योधाः परिपतन्ति स्म वमन्तो रुधिरं व्रणैः ॥ (७८।२)

शिरो गृहीत्वा केशेषु कबन्धः समदृश्यत । (७९।१)

उद्यम्य निशितं खड्गं रुधिरेण समुक्षितम् ॥ (७९।२)

अथोत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु जनाधिप । (८०।१)

तथा रुधिरगन्धेन योधाः कश्मलम् आविशन् ॥ (८०।२)

मन्दीभूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद् बलम् । (८१।१)

अल्पावशिष्टैस्तुरगैर् अभ्यवर्तत सौबलः ॥ (८१।२)

ततो ऽभ्यधावंस्त्वरिताः पाण्डवा जयगृद्धिनः । (८२।१)

पदातयश्च नागाश्च सादिनश्चोद्यतायुधाः ॥ (८२।२)

कोष्टकीकृत्य चाप्येनं परिक्षिप्य च सर्वशः । (८३।१)

शस्त्रैर् नानाविधैर् जघ्नुर् युद्धपारं तितीर्षवः ॥ (८३।२)

त्वदीयास्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान् । (८४।१)

साश्वपत्तिद्विपरथाः पाण्डवान् अभिदुद्रुवुः ॥ (८४।२)

केचित् पदातयः पद्भिर् मुष्टिभिश्च परस्परम् । (८५।१)

निजघ्नुः समरे शूराः क्षीणशस्त्रास्ततो ऽपतन् ॥ (८५।२)

रथेभ्यो रथिनः पेतुर् द्विपेभ्यो हस्तिसादिनः । (८६।१)

विमानेभ्य इव भ्रष्टाः सिद्धाः पुण्यक्षयाद् यथा ॥ (८६।२)

एवम् अन्योन्यम् आयस्ता योधा जघ्नुर् महामृधे । (८७।१)

पितॄन् भ्रातॄन् वयस्यांश्च पुत्रान् अपि तथापरे ॥ (८७।२)

एवम् आसीद् अमर्यादं युद्धं भरतसत्तम । (८८।१)

प्रासासिबाणकलिले वर्तमाने सुदारुणे ॥ (८८।२)