धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

तेष्वेवं संनिवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः । (१।२)

कथं युयुधिरे पार्था मामकाश्च तरस्विनः ॥ (१।३)

किम् अर्जुनश्चाप्यकरोत् संशप्तकबलं प्रति । (२।१)

संशप्तका वा पार्थस्य किम् अकुर्वत संजय ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः । (३।२)

स्वयम् अभ्यद्रवद् भीमं नागानीकेन ते सुतः ॥ (३।३)

स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृषः । (४।१)

समाहूतः स्वयं राज्ञा नागानीकम् उपाद्रवत् ॥ (४।२)

स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चान्वितः । (५।१)

अभिनत् कुञ्जरानीकम् अचिरेणैव मारिष ॥ (५।२)

ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तः सर्वतो मदम् । (६।१)

भीमसेनस्य नाराचैर् विमुखा विमदीकृताः ॥ (६।२)

विधमेद् अभ्रजालानि यथा वायुः समन्ततः । (७।१)

व्यधमत् तान्यनीकानि तथैव पवनात्मजः ॥ (७।२)

स तेषु विसृजन् बाणान् भीमो नागेष्वशोभत । (८।१)

भुवनेष्विव सर्वेषु गभस्तीन् उदितो रविः ॥ (८।२)

ते भीमबाणैः शतशः संस्यूता विबभुर् गजाः । (९।१)

गभस्तिभिर् इवार्कस्य व्योम्नि नानाबलाहकाः ॥ (९।२)

तथा गजानां कदनं कुर्वाणम् अनिलात्मजम् । (१०।१)

क्रुद्धो दुर्योधनो ऽभ्येत्य प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः ॥ (१०।२)

ततः क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षणः । (११।१)

क्षयं निनीषुर् निशितैर् भीमो विव्याध पत्रिभिः ॥ (११।२)

स शरार्पितसर्वाङ्गः क्रुद्धो विव्याध पाण्डवम् । (१२।१)

नाराचैर् अर्करश्म्याभैर् भीमसेनं स्मयन्न् इव ॥ (१२।२)

तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रं ध्वजे स्थितम् । (१३।१)

भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिछेद पाण्डवः ॥ (१३।२)

दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिष । (१४।१)

चुक्षोभयिषुर् अभ्यागाद् अङ्गो मातङ्गम् आस्थितः ॥ (१४।२)

तम् आपतन्तं मातङ्गम् अम्बुदप्रतिमस्वनम् । (१५।१)

कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचेनार्दयद् भृशम् ॥ (१५।२)

तस्य कायं विनिर्भिद्य ममज्ज धरणीतले । (१६।१)

ततः पपात द्विरदो वज्राहत इवाचलः ॥ (१६।२)

तस्यावर्जितनागस्य म्लेच्छस्यावपतिष्यतः । (१७।१)

शिरश्चिछेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदरः ॥ (१७।२)

तस्मिन्निपतिते वीरे सम्प्राद्रवत सा चमूः । (१८।१)

संभ्रान्ताश्वद्विपरथा पदातीन् अवमृद्नती ॥ (१८।२)

तेष्वनीकेषु सर्वेषु विद्रवत्सु समन्ततः । (१९।१)

प्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत् ॥ (१९।२)

येन नागेन मघवान् अजयद् दैत्यदानवान् । (२०।१)

स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाद्रवत् ॥ (२०।२)

श्रवणाभ्याम् अथो पद्भ्यां संहतेन करेण च । (२१।१)

व्यावृत्तनयनः क्रुद्धः प्रदहन्न् इव पाण्डवम् ॥ (२१।२)

ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन्महान् । (२२।१)

हा हा विनिहतो भीमः कुञ्जरेणेति मारिष ॥ (२२।२)

तेन नादेन वित्रस्ता पाण्डवानाम् अनीकिनी । (२३।१)

सहसाभ्यद्रवद् राजन् यत्र तस्थौ वृकोदरः ॥ (२३।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम् । (२४।१)

भगदत्तं सपाञ्चालः सर्वतः समवारयत् ॥ (२४।२)

तं रथै रथिनां श्रेष्ठाः परिवार्य समन्ततः । (२५।१)

अवाकिरञ् शरैस्तीक्ष्णैः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२५।२)

स विघातं पृषत्कानाम् अङ्कुशेन समाचरन् । (२६।१)

गजेन पाण्डुपाञ्चालान् व्यधमत् पर्वतेश्वरः ॥ (२६।२)

तद् अद्भुतम् अपश्याम भगदत्तस्य संयुगे । (२७।१)

तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशां पते ॥ (२७।२)

ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषम् उपाद्रवत् । (२८।१)

तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना ॥ (२८।२)

तयोर् युद्धं समभवन्नागयोर् भीमरूपयोः । (२९।१)

सपक्षयोः पर्वतयोर् यथा सद्रुमयोः पुरा ॥ (२९।२)

प्राग्ज्योतिषपतेर् नागः संनिपत्यापवृत्य च । (३०।१)

पार्श्वे दशार्णाधिपतेर् भित्त्वा नागम् अपातयत् ॥ (३०।२)

तोमरैः सूर्यरश्म्याभैर् भगदत्तो ऽथ सप्तभिः । (३१।१)

जघान द्विरदस्थं तं शत्रुं प्रचलितासनम् ॥ (३१।२)

उपसृत्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरः । (३२।१)

रथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत् ॥ (३२।२)

स कुञ्जरस्थो रथिभिः शुशुभे सर्वतो वृतः । (३३।१)

पर्वते वनमध्यस्थो ज्वलन्न् इव हुताशनः ॥ (३३।२)

मण्डलं सर्वतः श्लिष्टं रथिनाम् उग्रधन्विनाम् । (३४।१)

किरतां शरवर्षाणि स नागः पर्यवर्तत ॥ (३४।२)

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा परिगृह्य द्विपर्षभम् । (३५।१)

प्रेषयामास सहसा युयुधानरथं प्रति ॥ (३५।२)

शिनेः पौत्रस्य तु रथं परिगृह्य महाद्विपः । (३६।१)

अभिचिक्षेप वेगेन युयुधानस्त्वपाक्रमत् ॥ (३६।२)

बृहतः सैन्धवान् अश्वान् समुत्थाप्य तु सारथिः । (३७।१)

तस्थौ सात्यकिम् आसाद्य संप्लुतस्तं रथं पुनः ॥ (३७।२)

स तु लब्ध्वान्तरं नागस्त्वरितो रथमण्डलात् । (३८।१)

निश्चक्राम ततः सर्वान् परिचिक्षेप पार्थिवान् ॥ (३८।२)

ते त्वाशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाः । (३९।१)

तम् एकं द्विरदं संख्ये मेनिरे शतशो नृपाः ॥ (३९।२)

ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पाण्डवाः । (४०।१)

ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः ॥ (४०।२)

तेषां प्रद्रवतां भीमः पाञ्चालानाम् इतस्ततः । (४१।१)

गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान् समजायत ॥ (४१।२)

भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु । (४२।१)

प्राग्ज्योतिषम् अभिक्रुद्धः पुनर् भीमः समभ्ययात् ॥ (४२।२)

तस्याभिद्रवतो वाहान् हस्तमुक्तेन वारिणा । (४३।१)

सिक्त्वा व्यत्रासयन्नागस्ते पार्थम् अहरंस्ततः ॥ (४३।२)

ततस्तम् अभ्ययात् तूर्णं रुचिपर्वा कृतीसुतः । (४४।१)

समुक्षञ् शरवर्षेण रथस्थो ऽन्तकसंनिभः ॥ (४४।२)

ततो रुचिरपर्वाणं शरेण नतपर्वणा । (४५।१)

सुपर्वा पर्वतपतिर् निन्ये वैवस्वतक्षयम् ॥ (४५।२)

तस्मिन्निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुताः । (४६।१)

चेकितानो धृष्टकेतुर् युयुत्सुश्चार्दयन् द्विपम् ॥ (४६।२)

त एनं शरधाराभिर् धाराभिर् इव तोयदाः । (४७।१)

सिषिचुर् भैरवान्नादान् विनदन्तो जिघांसवः ॥ (४७।२)

ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपः । (४८।१)

प्रसारितकरः प्रायात् स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम् ॥ (४८।२)

सो ऽधिष्ठाय पदा वाहान् युयुत्सोः सूतम् आरुजत् । (४९।१)

पुत्रस्तु तव संभ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतो रथम् ॥ (४९।२)

स कुञ्जरस्थो विसृजन्न् इषून् अरिषु पार्थिवः । (५०।१)

बभौ रश्मीन् इवादित्यो भुवनेषु समुत्सृजन् ॥ (५०।२)

तम् आर्जुनिर् द्वादशभिर् युयुत्सुर् दशभिः शरैः । (५१।१)

त्रिभिस्त्रिभिर् द्रौपदेया धृष्टकेतुश्च विव्यधुः ॥ (५१।२)

सो ऽरियत्नार्पितैर् बाणैर् आचितो द्विरदो बभौ । (५२।१)

संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर् जलदो महान् ॥ (५२।२)

नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेषितो ऽरिशरार्दितः । (५३।१)

परिचिक्षेप तान्नागः स रिपून् सव्यदक्षिणम् ॥ (५३।२)

गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान् वने । (५४।१)

आवेष्टयत तां सेनां भगदत्तस्तथा मुहुः ॥ (५४।२)

क्षिप्रं श्येनाभिपन्नानां वायसानाम् इव स्वनः । (५५।१)

बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः ॥ (५५।२)

स नागराजः प्रवराङ्कुशाहतः पुरा सपक्षो ऽद्रिवरो यथा नृप । (५६।१)

भयं तथा रिपुषु समादधद् भृशं वणिग्गणानां क्षुभितो यथार्णवः ॥ (५६।२)

ततो ध्वनिर् द्विरदरथाश्वपार्थिवैर् भयाद् द्रवद्भिर् जनितो ऽतिभैरवः । (५७।१)

क्षितिं वियद् द्यां विदिशो दिशस्तथा समावृणोत् पार्थिव संयुगे तदा ॥ (५७।२)

स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो भृशं जगाहे द्विषताम् अनीकिनीम् । (५८।१)

पुरा सुगुप्तां विबुधैर् इवाहवे विरोचनो देववरूथिनीम् इव ॥ (५८।२)

भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद् रजः समावृणोन्मुहुर् अपि चैव सैनिकान् । (५९।१)

तम् एकनागं गणशो यथा गजाः समन्ततो द्रुतम् इव मेनिरे जनाः ॥ (५९।२)