MBh, 3, 26
Select a line for its word-by-word analysis.
तत् काननं प्राप्य नरेन्द्रपुत्राः सुखोचिता वासम् उपेत्य कृच्छ्रम् । (१।२)
tat kānanaṃ prāpya narendraputrāḥ sukhocitā vāsam upetya kṛcchram |
विजह्रुर् इन्द्रप्रतिमाः शिवेषु सरस्वतीशालवनेषु तेषु ॥ (१।३)
vijahrur indrapratimāḥ śiveṣu sarasvatīśālavaneṣu teṣu ||
यतींश् च सर्वान् स मुनींश् च राजा तस्मिन् वने मूलफलैर् उदग्रैः । (२।१)
yatīṃś ca sarvān sa munīṃś ca rājā tasmin vane mūlaphalair udagraiḥ |
द्विजातिमुख्यान् ऋषभः कुरूणां संतर्पयामास महानुभावः ॥ (२।२)
dvijātimukhyān ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ saṃtarpayāmāsa mahānubhāvaḥ ||
इष्टीश् च पित्र्याणि तथाग्रियाणि महावने वसतां पाण्डवानाम् । (३।१)
iṣṭīś ca pitryāṇi tathāgriyāṇi mahāvane vasatāṃ pāṇḍavānām |
पुरोहितः सर्वसमृद्धतेजाश् चकार धौम्यः पितृवत् कुरूणाम् ॥ (३।२)
purohitaḥ sarvasamṛddhatejāś cakāra dhaumyaḥ pitṛvat kurūṇām ||
अपेत्य राष्ट्राद्वसतां तु तेषाम् ऋषिः पुराणो ऽतिथिर् आजगाम । (४।१)
apetya rāṣṭrādvasatāṃ tu teṣām ṛṣiḥ purāṇo 'tithir ājagāma |
तम् आश्रमं तीव्रसमृद्धतेजा मार्कण्डेयः श्रीमतां पाण्डवानाम् ॥ (४।२)
tam āśramaṃ tīvrasamṛddhatejā mārkaṇḍeyaḥ śrīmatāṃ pāṇḍavānām ||
स सर्वविद् द्रौपदीं प्रेक्ष्य कृष्णां युधिष्ठिरं भीमसेनार्जुनौ च । (५।१)
sa sarvavid draupadīṃ prekṣya kṛṣṇāṃ yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenārjunau ca |
संस्मृत्य रामं मनसा महात्मा तपस्विमध्ये ऽस्मयतामितौजाः ॥ (५।२)
saṃsmṛtya rāmaṃ manasā mahātmā tapasvimadhye 'smayatāmitaujāḥ ||
तं धर्मराजो विमना इवाब्रवीत् सर्वे ह्रिया सन्ति तपस्विनो ऽमी । (६।१)
taṃ dharmarājo vimanā ivābravīt sarve hriyā santi tapasvino 'mī |
भवान् इदं किं स्मयतीव हृष्टस् तपस्विनां पश्यतां माम् उदीक्ष्य ॥ (६।२)
bhavān idaṃ kiṃ smayatīva hṛṣṭas tapasvināṃ paśyatāṃ mām udīkṣya ||
न तात हृष्यामि न च स्मयामि प्रहर्षजो मां भजते न दर्पः । (७।२)
na tāta hṛṣyāmi na ca smayāmi praharṣajo māṃ bhajate na darpaḥ |
तवापदं त्वद्य समीक्ष्य रामं सत्यव्रतं दाशरथिं स्मरामि ॥ (७।३)
tavāpadaṃ tvadya samīkṣya rāmaṃ satyavrataṃ dāśarathiṃ smarāmi ||
स चापि राजा सह लक्ष्मणेन वने निवासं पितुर् एव शासनात् । (८।१)
sa cāpi rājā saha lakṣmaṇena vane nivāsaṃ pitur eva śāsanāt |
धन्वी चरन् पार्थ पुरा मयैव दृष्टो गिरेर् ऋष्यमूकस्य सानौ ॥ (८।२)
dhanvī caran pārtha purā mayaiva dṛṣṭo girer ṛṣyamūkasya sānau ||
सहस्रनेत्रप्रतिमो महात्मा मयस्य जेता नमुचेश् च हन्ता । (९।१)
sahasranetrapratimo mahātmā mayasya jetā namuceś ca hantā |
पितुर् निदेशाद् अनघः स्वधर्मं वने वासं दाशरथिश् चकार ॥ (९।२)
pitur nideśād anaghaḥ svadharmaṃ vane vāsaṃ dāśarathiś cakāra ||
स चापि शक्रस्य समप्रभावो महानुभावः समरेष्वजेयः । (१०।१)
sa cāpi śakrasya samaprabhāvo mahānubhāvaḥ samareṣvajeyaḥ |
विहाय भोगान् अचरद् वनेषु नेशे बलस्येति चरेद् अधर्मम् ॥ (१०।२)
vihāya bhogān acarad vaneṣu neśe balasyeti cared adharmam ||
नृपाश् च नाभागभगीरथादयो महीम् इमां सागरान्तां विजित्य । (११।१)
nṛpāś ca nābhāgabhagīrathādayo mahīm imāṃ sāgarāntāṃ vijitya |
सत्येन ते ऽप्यजयंस् तात लोकान्नेशे बलस्येति चरेद् अधर्मम् ॥ (११।२)
satyena te 'pyajayaṃs tāta lokānneśe balasyeti cared adharmam ||
अलर्कम् आहुर् नरवर्य सन्तं सत्यव्रतं काशिकरूषराजम् । (१२।१)
alarkam āhur naravarya santaṃ satyavrataṃ kāśikarūṣarājam |
विहाय राष्ट्राणि वसूनि चैव नेशे बलस्येति चरेद् अधर्मम् ॥ (१२।२)
vihāya rāṣṭrāṇi vasūni caiva neśe balasyeti cared adharmam ||
धात्रा विधिर् यो विहितः पुराणस् तं पूजयन्तो नरवर्य सन्तः । (१३।१)
dhātrā vidhir yo vihitaḥ purāṇas taṃ pūjayanto naravarya santaḥ |
सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति नेशे बलस्येति चरेद् अधर्मम् ॥ (१३।२)
saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti neśe balasyeti cared adharmam ||
महाबलान् पर्वतकूटमात्रान् विषाणिनः पश्य गजान् नरेन्द्र । (१४।१)
mahābalān parvatakūṭamātrān viṣāṇinaḥ paśya gajān narendra |
स्थितान् निदेशे नरवर्य धातुर् नेशे बलस्येति चरेद् अधर्मम् ॥ (१४।२)
sthitān nideśe naravarya dhātur neśe balasyeti cared adharmam ||
सर्वाणि भूतानि नरेन्द्र पश्य यथा यथावद् विहितं विधात्रा । (१५।१)
sarvāṇi bhūtāni narendra paśya yathā yathāvad vihitaṃ vidhātrā |
स्वयोनितस् तत् कुरुते प्रभावान् नेशे बलस्येति चरेद् अधर्मम् ॥ (१५।२)
svayonitas tat kurute prabhāvān neśe balasyeti cared adharmam ||
सत्येन धर्मेण यथार्हवृत्त्या ह्रिया तथा सर्वभूतान्यतीत्य । (१६।१)
satyena dharmeṇa yathārhavṛttyā hriyā tathā sarvabhūtānyatītya |
यशश् च तेजश् च तवापि दीप्तं विभावसोर् भास्करस्येव पार्थ ॥ (१६।२)
yaśaś ca tejaś ca tavāpi dīptaṃ vibhāvasor bhāskarasyeva pārtha ||
यथाप्रतिज्ञं च महानुभाव कृच्छ्रं वने वासम् इमं निरुष्य । (१७।१)
yathāpratijñaṃ ca mahānubhāva kṛcchraṃ vane vāsam imaṃ niruṣya |
ततः श्रियं तेजसा स्वेन दीप्ताम् आदास्यसे पार्थिव कौरवेभ्यः ॥ (१७।२)
tataḥ śriyaṃ tejasā svena dīptām ādāsyase pārthiva kauravebhyaḥ ||
तम् एवम् उक्त्वा वचनं महर्षिस् तपस्विमध्ये सहितं सुहृद्भिः । (१८।२)
tam evam uktvā vacanaṃ maharṣis tapasvimadhye sahitaṃ suhṛdbhiḥ |
आमन्त्र्य धौम्यं सहितांश् च पार्थांस् ततः प्रतस्थे दिशम् उत्तरां सः ॥ (१८।३)
āmantrya dhaumyaṃ sahitāṃś ca pārthāṃs tataḥ pratasthe diśam uttarāṃ saḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.