वैशंपायन उवाच । (१।१)

दर्शनीयांस्ततः पुत्रान् पाण्डुः पञ्च महावने । (१।२)

तान् पश्यन् पर्वते रेमे स्वबाहुबलपालितान् ॥ (१।३)

सुपुष्पितवने काले कदाचिन् मधुमाधवे । (२।१)

पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फल्गुनस्य च धीमतः । (२।२)

तदा उत्तरफल्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने । (२।३)

रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने । (२।४)

पुरोहितेन सह सा ब्राह्मणान् पर्यवेषयत् । (२।५)

तस्मिन् काले समाहूय माद्रीं मदनमोहितः । (२।६)

भूतसंमोहने राजा सभार्यो व्यचरद् वनम् ॥ (२।७)

पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः । (३।१)

अन्यैश्च बहुभिर् वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः । (३।२)

कर्णिकारैर् अशोकैश्च केशरैर् अतिमुक्तकैः । (३।३)

तदा कुरबकैश्चैव मत्तभ्रमरकूजितैः । (३।४)

चूतैर् मञ्जिरिभिश्चैव पारिजातवनैर् अपि । (३।५)

परपुष्टोपसंघुष्टसंगीतैः षट्पदैर् अपि । (३।६)

जम्बूदुम्बरसैहुण्डैर् वटैर् आम्रातकैर् धवैः । (३।७)

नीपार्जुनकदम्बैश्च बदरैर् नागकेसरैः । (३।८)

तमालैर् बिल्वकैस्तालैः पनसैर् वनकिंशुकैः । (३।९)

मत्तभ्रमरसंगीतकोकिलस्वनमिश्रितम् । (३।१०)

हिन्तालकदलीशालैः पनसैर् वनकिंशुकैः । (३।११)

बकुलैस्तिलकैस्तालैः पनसैर् वनकिंशुकैः ॥ (३।१२)

जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम् । (४।१)

नानाविहंगसंघुष्टं परपुष्टनिनादितम् । (४।२)

समीक्ष्य च ततस्तत्र रम्यं कुसुमितं द्रुमम् । (४।३)

पाण्डोर् वनं तु सम्प्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः । (४।४)

मत्तभ्रमरसंगीतं कोकिलस्वनमिश्रितम् । (४।५)

गायमानैस्तु गन्धर्वैः पुरा नागपुरे यथा ॥ (४।६)

प्रहृष्टमनसं तत्र विहरन्तं यथामरम् । (५।१)

तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम् ॥ (५।२)

समीक्षमाणः स तु तां वयःस्थां तनुवाससम् । (६।१)

तस्य कामः प्रववृधे गहने ऽग्निर् इवोत्थितः ॥ (६।२)

रहस्यात्मसमां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम् । (७।१)

न शशाक नियन्तुं तं कामं कामबलात्कृतः । (७।२)

अथ सो ऽष्टादशे वर्षे ऋतौ माद्रीम् अलंकृताम् । (७।३)

आजुहाव ततः पाण्डुः परीतात्मा यशस्विनीम् ॥ (७।४)

तत एनां बलाद् राजा निजग्राह रहोगताम् । (८।१)

वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम् ॥ (८।२)

स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत । (९।१)

माद्रीं मैथुनधर्मेण गच्छमानो बलाद् इव ॥ (९।२)

जीवितान्ताय कौरव्यो मन्मथस्य वशं गतः । (१०।१)

शापजं भयम् उत्सृज्य जगामैव बलात् प्रियाम् ॥ (१०।२)

तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात् कालेन मोहिता । (११।१)

सम्प्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रनष्टा सह चेतसा ॥ (११।२)

स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दन । (१२।१)

पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा । (१२।२)

क्षणेनाभ्यपतद् राजा राजधानीं यमस्य वै ॥ (१२।३)

ततो माद्री समालिङ्ग्य राजानं गतचेतसम् । (१३।१)

मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनर् अतीव ह । (१३।२)

तं श्रुत्वा करुणं शब्दं सहसोत्पतितं तदा ॥ (१३।३)

सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । (१४।१)

आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः ॥ (१४।२)

ततो माद्र्यब्रवीद् राजन्न् आर्ता कुन्तीम् इदं वचः । (१५।१)

एकैव त्वम् इहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः ॥ (१५।२)

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवावार्य दारकान् । (१६।१)

हताहम् इति विक्रुश्य सहसोपजगाम ह ॥ (१६।२)

दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले । (१७।१)

कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता ॥ (१७।२)

रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततम् आत्मवान् । (१८।१)

कथं त्वम् अभ्यतिक्रान्तः शापं जानन् वनौकसः ॥ (१८।२)

ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो जनाधिपः । (१९।१)

सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम् । (१९।२)

माद्री । (१९।३)

विधिना चोदितस्यास्य मां दृष्ट्वा विजने वने । (१९।४)

अचिन्तयित्वा तच्छापं प्रहर्षः समजायत ॥ (१९।५)

कथं दीनस्य सततं त्वाम् आसाद्य रहोगताम् । (२०।१)

तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत ॥ (२०।२)

धन्या त्वम् असि बाह्लीकि मत्तो भाग्यतरा तथा । (२१।१)

दृष्टवत्यसि यद् वक्त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः ॥ (२१।२)

माद्र्युवाच । (२२।१)

विलोभ्यमानेन मया वार्यमाणेन चासकृत् । (२२।२)

आत्मा न वारितो ऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा । (२२।३)

वैशंपायनः । (२२।४)

कुन्ती । (२२।५)

वैशंपायनः । (२२।६)

युधिष्ठिरः । (२२।७)

भीमः । (२२।८)

वैशंपायनः । (२२।९)

अर्जुनः । (२२।१०)

वैशंपायनः । (२२।११)

यमौ । (२२।१२)

वैशंपायनः । (२२।१३)

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता । (२२।१४)

पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः । (२२।१५)

निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहे न तु चचाल सा । (२२।१६)

तस्मिन् क्षणे कृतस्नानम् अमलाम्बरसंवृतम् । (२२।१७)

अलंकारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे । (२२।१८)

कुन्तीम् उत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम् । (२२।१९)

एह्येहीति च तां कुन्तीं दर्शयामास कौरवम् । (२२।२०)

पादयोः पतिता कुन्ती पुनर् उत्थाय भूमिपम् । (२२।२१)

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं महारजतवाससम् । (२२।२२)

सस्मितेन तु वक्त्रेण गदन्तम् इव भारतीम् । (२२।२३)

परिरभ्य तदा मोहाद् विललापाकुलेन्द्रिया । (२२।२४)

माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा । (२२।२५)

तं तथाशायिनं पाण्डुम् ऋषयः सह चारणैः । (२२।२६)

अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकाद् अश्रूण्यवर्तयन् । (२२।२७)

अस्तं गतम् इवादित्यं संशुष्कम् इव सागरम् । (२२।२८)

दृष्ट्वा पाण्डुं नरव्याघ्रं शोचन्ति स्म महर्षयः । (२२।२९)

समानशोका ऋषयः पाण्डवाश्च बुभूविरे । (२२।३०)

ते समाश्वासिते विप्रैर् विलेपतुर् अनिन्दिते । (२२।३१)

हा राजन् कस्य नौ हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम् । (२२।३२)

हा राजन् मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै । (२२।३३)

निधनं प्राप्तवान् राजन् मद्भाग्यपरिसंक्षयात् । (२२।३४)

युधिष्ठिरं भीमसेनम् अर्जुनं च यमावुभौ । (२२।३५)

कस्मात् पुत्रान् प्रियान् हित्वा प्रयातो ऽसि विशां पते । (२२।३६)

नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत । (२२।३७)

यथा हि तप उग्रं ते चरितं विप्रसंसदि । (२२।३८)

आवाभ्यां सहितो राजन् गमिष्यसि दिवं शुभम् । (२२।३९)

आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरितां गतिम् । (२२।४०)

ननु नाम सहावाभ्यां गमिष्यामीति नस्त्वया । (२२।४१)

प्रतिज्ञातं कुरुश्रेष्ठ यदासि वनम् आगतः । (२२।४२)

आवाभ्यां त्वेव सहितो गमिष्यसि विशां पते । (२२।४३)

मुहूर्तं क्षम्यतां राजन्न् आरोक्ष्यावश्चितां तव । (२२।४४)

विलपित्वा भृशं त्वेवं निःसंज्ञे पतिते भुवि । (२२।४५)

यथा विद्धे हते मृग्यौ लुब्धैर् वनगते तथा । (२२।४६)

युधिष्ठिरमुखाः सर्वे पाण्डवा वेदपारगाः । (२२।४७)

ते ऽप्यागत्य पितुर् मूले निःसंज्ञाः पतिता भुवि । (२२।४८)

पाण्डोः पादौ परिष्वज्य विलपन्ति स्म पाण्डवाः । (२२।४९)

हा विनष्टाः स्म तातेति हा विनाथा भवामहे । (२२।५०)

त्वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं वर्ताम बालकाः । (२२।५१)

लोकनाथस्य पुत्राः स्मो न सनाथा भवामहे । (२२।५२)

क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता । (२२।५३)

नास्मद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत । (२२।५४)

त्वद्विनाशाच्च राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात् तथा । (२२।५५)

बान्धवानाम् अथाज्ञानात् प्राप्ताः स्म व्यसनं वयम् । (२२।५६)

किं करिष्यामहे राजन् कर्तव्यं नः प्रसीदताम् । (२२।५७)

हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना । (२२।५८)

त्वया लब्धाः स्म राजेन्द्र महता तपसा वयम् । (२२।५९)

हित्वा मानं वनं गत्वा स्वयम् आहृत्य भक्षणम् । (२२।६०)

शाकमूलफलैर् वन्यैर् भरणं वै त्वया कृतम् । (२२।६१)

पुत्रान् उत्पाद्य पितरो यम् इच्छन्ति महात्मनः । (२२।६२)

त्रिवर्गफलम् इच्छन्तस्तस्य कालो ऽयम् आगतः । (२२।६३)

अभुक्त्वैव फलं राजन् गन्तुं नार्हसि भारत । (२२।६४)

इत्येवम् उक्त्वा पितरं भीमो ऽपि विललाप ह । (२२।६५)

प्रणष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनर् उद्धृतम् । (२२।६६)

तस्मिंस्तपोवनगते नष्टं राज्यं सराष्ट्रकम् । (२२।६७)

पुनर् निस्तारितं क्षत्रं पाण्डुपुत्रैर् महात्मभिः । (२२।६८)

एतच्छ्रुत्वा तु मोदित्वा गन्तुम् अर्हसि कौरव । (२२।६९)

इत्येवम् उक्त्वा पितरं विललाप धनंजयः । (२२।७०)

दुःसंचयं तपः कृत्वा लब्ध्वा नौ भरतर्षभ । (२२।७१)

पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूषादिफलं त्वया । (२२।७२)

न चावाप्तं किंचिद् एव राज्यं पित्रा यथा पुरा । (२२।७३)

एवम् उक्त्वा यमौ चापि विलेपतुर् अथातुरौ ॥ (२२।७४)

कुन्त्युवाच । (२३।१)

अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम । (२३।२)

अवश्यं भाविनो भावान् मा मां माद्रि निवर्तय ॥ (२३।३)

अन्वेष्यामीह भर्तारम् अहं प्रेतवशं गतम् । (२४।१)

उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनम् इमान् रक्षस्व दारकान् । (२४।२)

वैशंपायनः । (२४।३)

अवाप्य पुत्रांल्लब्धात्मा वीरपत्नीत्वम् अर्थये । (२४।४)

मद्रराजसुता कुन्तीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२४।५)

माद्र्युवाच । (२५।१)

अहम् एवानुयास्यामि भर्तारम् अपलायिनम् । (२५।२)

न हि तृप्तास्मि कामानां तज्ज्येष्ठा अनुमन्यताम् ॥ (२५।३)

मां चाभिगम्य क्षीणो ऽयं कामाद् भरतसत्तमः । (२६।१)

तम् उच्छिन्द्याम् अस्य कामं कथं नु यमसादने । (२६।२)

मम हेतोर् गतो राजा दिवं राजर्षिसत्तमः । (२६।३)

न चैव तादृशी बुद्धिर् बान्धवाश्च न तादृशाः । (२६।४)

न चोत्सहे धारयितुं प्राणान् भर्तृविनाकृता । (२६।५)

तस्मात् तम् अनुयास्यामि यान्तं वैवस्वतक्षयम् ॥ (२६।६)

न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुतेषु ते । (२७।१)

वृत्तिम् आर्ये चरिष्यामि स्पृशेद् एनस्तथा हि माम् । (२७।२)

त्वं तु मत्सुतयोर् नित्यं त्वत्सुतेषु समा सदा ॥ (२७।३)

तस्मान् मे सुतयोः कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत् । (२८।१)

मां हि कामयमानो ऽयं राजा प्रेतवशं गतः । (२८।२)

अन्वेष्यामि च भर्तारं व्रजन्तं यमसादनम् ॥ (२८।३)

राज्ञः शरीरेण सह ममापीदं कलेवरम् । (२९।१)

दग्धव्यं सुप्रतिच्छन्नम् एतद् आर्ये प्रियं कुरु ॥ (२९।२)

दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाश्च हिता मम । (३०।१)

अतो ऽन्यन् न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन । (३०।२)

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता । (३०।३)

पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः । (३०।४)

निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहेनैव चचाल सा । (३०।५)

तस्मिन् क्षणे कृतस्नानं महदम्बरसंवृतम् । (३०।६)

अलंकारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे । (३०।७)

कुन्तीम् उत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम् । (३०।८)

एह्येहि कुन्ति मा रोदीः दर्शयामि स्वकौतुकम् । (३०।९)

पादयोः पतिता कुन्ती पुनर् उत्थाय भूमिपम् । (३०।१०)

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं महारजतवाससम् । (३०।११)

वैशंपायनः । (३०।१२)

कुन्ती । (३०।१३)

माद्री । (३०।१४)

वैशंपायनः । (३०।१५)

ऋषयस्तान् समाश्वास्य पाण्डवान् सत्यविक्रमान् । (३०।१६)

ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विनः । (३०।१७)

सुभगे बालपुत्रे तु न मर्तव्यं कथंचन । (३०।१८)

पाण्डवांश्चापि नेष्यामः कुरुराष्ट्रं परंतपान् । (३०।१९)

अधर्मेष्वर्थजातेषु धृतराष्ट्रश्च लोभवान् । (३०।२०)

स कदाचिन् न वर्तेत पाण्डवेषु यथाविधि । (३०।२१)

कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च । (३०।२२)

माद्र्याश्च बलिनां श्रेष्ठः शल्यो भ्राता महारथः । (३०।२३)

भर्त्रा तु मरणं सार्धं फलवन् नात्र संशयः । (३०।२४)

युवाभ्यां दुष्करं चैतद् वदन्ति द्विजपुंगवाः । (३०।२५)

मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता । (३०।२६)

यमैश्च नियमैः श्रान्ता मनोवाक्कायजैः शुभैः । (३०।२७)

भर्तारं चिन्तयन्ती सा भर्तारं निस्तरेच्छुभा । (३०।२८)

तारितश्चापि भर्ता स्याद् आत्मा पुत्रैस्तथैव च । (३०।२९)

तस्माज्जीवितम् एवैतद् युवयोर् विद्म शोभनम् । (३०।३०)

यथा पाण्डोस्तु निर्देशस्तथा विप्रगणस्य च । (३०।३१)

आज्ञा शिरसि निक्षिप्ता करिष्यामि च तत् तथा । (३०।३२)

यद् आहुर् भगवन्तो हि तन् मन्ये शोभनं परम् । (३०।३३)

भर्तुश्च मम पुत्राणां मम चैव न संशयः । (३०।३४)

कुन्ती समर्था पुत्राणां योगक्षेमस्य धारणे । (३०।३५)

अस्या हि न समा बुद्ध्या यद्यपि स्याद् अरुन्धती । (३०।३६)

कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथा कुन्तिभोजस्तथैव च । (३०।३७)

नाहं त्वम् इव पुत्राणां समर्था धारणे तथा । (३०।३८)

साहं भर्तारम् अन्विष्ये संतृप्ता न त्वहं तथा । (३०।३९)

भर्तृलोकस्य तु ज्येष्ठा देवी माम् अनुमन्यताम् । (३०।४०)

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सत्यसंधस्य धीमतः । (३०।४१)

पादौ परिचरिष्यामि तथार्याद्यनुमन्यताम् । (३०।४२)

एवम् उक्त्वा महाराज मद्रराजसुता शुभा । (३०।४३)

ददौ कुन्त्यै यमौ माद्री शिरसाभिप्रणम्य च । (३०।४४)

अभिवाद्य महर्षीन् सा परिष्वज्य च पाण्डवान् । (३०।४५)

मूर्ध्न्युपाघ्राय बहुशः पार्थान् आत्मसुतौ तथा । (३०।४६)

हस्ते युधिष्ठिरं गृह्य माद्री वाक्यम् अभाषत । (३०।४७)

कुन्ती माता अहं धात्री युष्माकं तु पिता मृतः । (३०।४८)

युधिष्ठिरः पिता ज्येष्ठश्चतुर्णां धर्मतः सदा । (३०।४९)

वृद्धाद्युपासनासक्ताः सत्यधर्मपरायणाः । (३०।५०)

तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम् । (३०।५१)

तस्मात् सर्वे कुरुध्वं वै गुरुवृत्तिम् अतन्द्रिताः । (३०।५२)

ऋषीणां च पृथायाश्च नमस्कृत्य पुनः पुनः । (३०।५३)

आयासकृपणा माद्री प्रत्युवाच पृथां ततः । (३०।५४)

धन्या त्वम् असि वार्ष्णेयि नास्ति स्त्री सदृशी त्वया । (३०।५५)

वीर्यं तेजश्च योगं च माहात्म्यं च यशस्विनाम् । (३०।५६)

कुन्ति द्रक्ष्यसि पुत्राणां पञ्चानाम् अमितौजसाम् । (३०।५७)

ऋषीणां संनिधौ यैषा मया वाग् अभ्युदीरिता । (३०।५८)

दिदृक्षमाणया स्वर्गं न ममैषा वृथा भवेत् । (३०।५९)

आर्या चाप्यभिवाद्या च मम पूज्या च सर्वतः । (३०।६०)

ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वं देवि भूषिता स्वगुणैः शुभैः । (३०।६१)

अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि त्वया यादवनन्दिनि । (३०।६२)

धर्मं स्वर्गं च कीर्तिं च त्वत्कृते ऽहम् अवाप्नुयाम् । (३०।६३)

यथा तथा विधत्स्वेह मा च कार्षीर् विचारणाम् । (३०।६४)

बाष्पसंदिग्धया वाचा कुन्त्युवाच यशस्विनी । (३०।६५)

अनुज्ञातासि कल्याणि त्रिदिवे संगमो ऽस्तु ते । (३०।६६)

भर्त्रा सह विशालाक्षि क्षिप्रम् अद्यैव भामिनि । (३०।६७)

संगता स्वर्गलोके त्वं रमेथाः शाश्वतीः समाः । (३०।६८)

ततः पुरोहितः स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारगः । (३०।६९)

हिरण्यशकलान् आज्यं तिलान् दधि च तण्डुलान् । (३०।७०)

उदकुम्भं सपरशुं समनीय तपस्विभिः । (३०।७१)

अश्वमेधाग्निम् आहृत्य यथान्यायं समन्ततः । (३०।७२)

काश्यपः कारयामास पाण्डोः प्रेतस्य तां क्रियाम् । (३०।७३)

पुरोहितोक्तविधिना पाण्डोः पुत्रो युधिष्ठिरः । (३०।७४)

तेनाग्निनादहत् पाण्डुं कृत्वा चापि क्रियास्तदा । (३०।७५)

रुदन् शोकाभिसंतप्तः पपात भुवि पाण्डवः । (३०।७६)

ऋषीन् पुत्रान् पृथां चैव विसृज्य च नृपात्मजान् ॥ (३०।७७)

वैशंपायन उवाच । (३१।१)

इत्युक्त्वा तं चिताग्निस्थं धर्मपत्नी नरर्षभम् । (३१।२)

मद्रराजात्मजा तूर्णम् अन्वारोहद् यशस्विनी । (३१।३)

आहताम्बरसंवीतो भ्रातृभिः सहितो ऽनघः । (३१।४)

उदकं कृतवांस्तत्र पुरोहितमते स्थितः । (३१।५)

अर्हतस्तस्य कृत्यानि शतशृङ्गनिवासिनः । (३१।६)

तापसा विधिवच्चक्रुश्चारणा ऋषिभिः सह । (३१।७)

तापसा विधिवत् कर्म कारयामासुर् आत्मजैः ॥ (३१।८)