संजय उवाच । (१।१)

ततः सैन्यास्तव विभो मद्रराजपुरस्कृताः । (१।२)

पुनर् अभ्यद्रवन् पार्थान् वेगेन महता रणे ॥ (१।३)

पीडितास्तावकाः सर्वे प्रधावन्तो रणोत्कटाः । (२।१)

क्षणेनैव च पार्थांस्ते बहुत्वात् समलोडयन् ॥ (२।२)

ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतस्थिरे । (३।१)

निवार्यमाणा भीमेन पश्यतोः कृष्णपार्थयोः ॥ (३।२)

ततो धनंजयः क्रुद्धः कृपं सह पदानुगैः । (४।१)

अवाकिरच्छरौघेण कृतवर्माणम् एव च ॥ (४।२)

शकुनिं सहदेवस्तु सहसैन्यम् अवारयत् । (५।१)

नकुलः पार्श्वतः स्थित्वा मद्रराजम् अवैक्षत ॥ (५।२)

द्रौपदेया नरेन्द्रांश्च भूयिष्ठं समवारयन् । (६।१)

द्रोणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखण्डी समवारयत् ॥ (६।२)

भीमसेनस्तु राजानं गदापाणिर् अवारयत् । (७।१)

शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (७।२)

ततः समभवद् युद्धं संसक्तं तत्र तत्र ह । (८।१)

तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ॥ (८।२)

तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद् रणे । (९।१)

यद् एकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानाम् अयुध्यत ॥ (९।२)

व्यदृश्यत तदा शल्यो युधिष्ठिरसमीपतः । (१०।१)

रणे चन्द्रमसो ऽभ्याशे शनैश्चर इव ग्रहः ॥ (१०।२)

पीडयित्वा तु राजानं शरैर् आशीविषोपमैः । (११।१)

अभ्यधावत् पुनर् भीमं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (११।२)

तस्य तल् लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम् । (१२।१)

अपूजयन्न् अनीकानि परेषां तावकानि च ॥ (१२।२)

पीड्यमानास्तु शल्येन पाण्डवा भृशविक्षताः । (१३।१)

प्राद्रवन्त रणं हित्वा क्रोशमाने युधिष्ठिरे ॥ (१३।२)

वध्यमानेष्वनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवः । (१४।१)

अमर्षवशम् आपन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः । (१४।२)

ततः पौरुषम् आस्थाय मद्रराजम् अपीडयत् ॥ (१४।३)

जयो वास्तु वधो वेति कृतबुद्धिर् महारथः । (१५।१)

समाहूयाब्रवीत् सर्वान् भ्रातॄन् कृष्णं च माधवम् ॥ (१५।२)

भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च ये चान्ये पृथिवीक्षितः । (१६।१)

कौरवार्थे पराक्रान्ताः संग्रामे निधनं गताः ॥ (१६।२)

यथाभागं यथोत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाः । (१७।१)

भागो ऽवशिष्ट एको ऽयं मम शल्यो महारथः ॥ (१७।२)

सो ऽहम् अद्य युधा जेतुम् आशंसे मद्रकेश्वरम् । (१८।१)

तत्र यन्मानसं मह्यं तत् सर्वं निगदामि वः ॥ (१८।२)

चक्ररक्षाविमौ शूरौ मम माद्रवतीसुतौ । (१९।१)

अजेयौ वासवेनापि समरे वीरसंमतौ ॥ (१९।२)

साध्विमौ मातुलं युद्धे क्षत्रधर्मपुरस्कृतौ । (२०।१)

मदर्थं प्रतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसंगरौ ॥ (२०।२)

मां वा शल्यो रणे हन्ता तं वाहं भद्रम् अस्तु वः । (२१।१)

इति सत्याम् इमां वाणीं लोकवीरा निबोधत ॥ (२१।२)

योत्स्ये ऽहं मातुलेनाद्य क्षत्रधर्मेण पार्थिवाः । (२२।१)

स्वयं समभिसंधाय विजयायेतराय वा ॥ (२२।२)

तस्य मे ऽभ्यधिकं शस्त्रं सर्वोपकरणानि च । (२३।१)

संयुञ्जन्तु रणे क्षिप्रं शास्त्रवद् रथयोजकाः ॥ (२३।२)

शैनेयो दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस्तथोत्तरम् । (२४।१)

पृष्ठगोपो भवत्वद्य मम पार्थो धनंजयः ॥ (२४।२)

पुरःसरो ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरः । (२५।१)

एवम् अभ्यधिकः शल्याद् भविष्यामि महामृधे ॥ (२५।२)

एवम् उक्तास्तथा चक्रुः सर्वे राज्ञः प्रियैषिणः । (२६।१)

ततः प्रहर्षः सैन्यानां पुनर् आसीत् तदा नृप ॥ (२६।२)

पाञ्चालानां सोमकानां मत्स्यानां च विशेषतः । (२७।१)

प्रतिज्ञां तां च संग्रामे धर्मराजस्य पूरयन् ॥ (२७।२)

ततः शङ्खांश्च भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् । (२८।१)

अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ (२८।२)

ते ऽभ्यधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनः । (२९।१)

महता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुंगवाः ॥ (२९।२)

ह्रादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च । (३०।१)

तूर्यशब्देन महता नादयन्तश्च मेदिनीम् ॥ (३०।२)

तान् प्रत्यगृह्णात् पुत्रस्ते मद्रराजश्च वीर्यवान् । (३१।१)

महामेघान् इव बहूञ् शैलावस्तोदयावुभौ ॥ (३१।२)

शल्यस्तु समरश्लाघी धर्मराजम् अरिंदमम् । (३२।१)

ववर्ष शरवर्षेण वर्षेण मघवान् इव ॥ (३२।२)

तथैव कुरुराजो ऽपि प्रगृह्य रुचिरं धनुः । (३३।१)

द्रोणोपदेशान् विविधान् दर्शयानो महामनाः ॥ (३३।२)

ववर्ष शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु च । (३४।१)

न चास्य विवरं कश्चिद् ददर्श चरतो रणे ॥ (३४।२)

तावुभौ विविधैर् बाणैस्ततक्षाते परस्परम् । (३५।१)

शार्दूलावामिषप्रेप्सू पराक्रान्ताविवाहवे ॥ (३५।२)

भीमस्तु तव पुत्रेण रणशौण्डेन संगतः । (३६।१)

पाञ्चाल्यः सात्यकिश्चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । (३६।२)

शकुनिप्रमुखान् वीरान् प्रत्यगृह्णन् समन्ततः ॥ (३६।३)

तदासीत् तुमुलं युद्धं पुनर् एव जयैषिणाम् । (३७।१)

तावकानां परेषां च राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (३७।२)

दुर्योधनस्तु भीमस्य शरेणानतपर्वणा । (३८।१)

चिछेदादिश्य संग्रामे ध्वजं हेमविभूषितम् ॥ (३८।२)

सकिङ्किणीकजालेन महता चारुदर्शनः । (३९।१)

पपात रुचिरः सिंहो भीमसेनस्य नानदन् ॥ (३९।२)

पुनश्चास्य धनुश्चित्रं गजराजकरोपमम् । (४०।१)

क्षुरेण शितधारेण प्रचकर्त नराधिपः ॥ (४०।२)

स छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तव । (४१।१)

बिभेदोरसि विक्रम्य स रथोपस्थ आविशत् ॥ (४१।२)

तस्मिन्मोहम् अनुप्राप्ते पुनर् एव वृकोदरः । (४२।१)

यन्तुर् एव शिरः कायात् क्षुरप्रेणाहरत् तदा ॥ (४२।२)

हतसूता हयास्तस्य रथम् आदाय भारत । (४३।१)

व्यद्रवन्त दिशो राजन् हाहाकारस्तदाभवत् ॥ (४३।२)

तम् अभ्यधावत् त्राणार्थं द्रोणपुत्रो महारथः । (४४।१)

कृपश्च कृतवर्मा च पुत्रं ते ऽभिपरीप्सवः ॥ (४४।२)

तस्मिन् विलुलिते सैन्ये त्रस्तास्तस्य पदानुगाः । (४५।१)

गाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस्तान् अहनच्छरैः ॥ (४५।२)

युधिष्ठिरस्तु मद्रेशम् अभ्यधावद् अमर्षितः । (४६।१)

स्वयं संचोदयन्न् अश्वान् दन्तवर्णान्मनोजवान् ॥ (४६।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे । (४७।१)

पुरा भूत्वा मृदुर् दान्तो यत् तदा दारुणो ऽभवत् ॥ (४७।२)

विवृताक्षश्च कौन्तेयो वेपमानश्च मन्युना । (४८।१)

चिछेद योधान्निशितैः शरैः शतसहस्रशः ॥ (४८।२)

यां यां प्रत्युद्ययौ सेनां तां तां ज्येष्ठः स पाण्डवः । (४९।१)

शरैर् अपातयद् राजन् गिरीन् वज्रैर् इवोत्तमैः ॥ (४९।२)

साश्वसूतध्वजरथान् रथिनः पातयन् बहून् । (५०।१)

आक्रीडद् एको बलवान् पवनस्तोयदान् इव ॥ (५०।२)

साश्वारोहांश्च तुरगान् पत्तींश्चैव सहस्रशः । (५१।१)

व्यपोथयत संग्रामे क्रुद्धो रुद्रः पशून् इव ॥ (५१।२)

शून्यम् आयोधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततः । (५२।१)

अभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठ शल्येति चाब्रवीत् ॥ (५२।२)

तस्य तच्चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणः । (५३।१)

वित्रेसुस्तावकाः सर्वे शल्यस्त्वेनं समभ्ययात् ॥ (५३।२)

ततस्तौ तु सुसंरब्धौ प्रध्माप्य सलिलोद्भवौ । (५४।१)

समाहूय तदान्योन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः ॥ (५४।२)

शल्यस्तु शरवर्षेण युधिष्ठिरम् अवाकिरत् । (५५।१)

मद्रराजं च कौन्तेयः शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (५५।२)

व्यदृश्येतां तदा राजन् कङ्कपत्रिभिर् आहवे । (५६।१)

उद्भिन्नरुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ ॥ (५६।२)

पुष्पिताविव रेजाते वने शल्मलिकिंशुका । (५७।१)

दीप्यमानौ महात्मानौ प्राणयोर् युद्धदुर्मदौ ॥ (५७।२)

दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस्तयोर् जयम् । (५८।१)

हत्वा मद्राधिपं पार्थो भोक्ष्यते ऽद्य वसुंधराम् ॥ (५८।२)

शल्यो वा पाण्डवं हत्वा दद्याद् दुर्योधनाय गाम् । (५९।१)

इतीव निश्चयो नाभूद् योधानां तत्र भारत ॥ (५९।२)

प्रदक्षिणम् अभूत् सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः ॥ (६०।१)

ततः शरशतं शल्यो मुमोचाशु युधिष्ठिरे । (६१।१)

धनुश्चास्य शिताग्रेण बाणेन निरकृन्तत ॥ (६१।२)

सो ऽन्यत् कार्मुकम् आदाय शल्यं शरशतैस्त्रिभिः । (६२।१)

अविध्यत् कार्मुकं चास्य क्षुरेण निरकृन्तत ॥ (६२।२)

अथास्य निजघानाश्वांश्चतुरो नतपर्वभिः । (६३।१)

द्वाभ्याम् अथ शिताग्राभ्याम् उभौ च पार्ष्णिसारथी ॥ (६३।२)

ततो ऽस्य दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च । (६४।१)

प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद् ध्वजम् । (६४।२)

ततः प्रभग्नं तत् सैन्यं दौर्योधनम् अरिंदम ॥ (६४।३)

ततो मद्राधिपं द्रौणिर् अभ्यधावत् तथाकृतम् । (६५।१)

आरोप्य चैनं स्वरथं त्वरमाणः प्रदुद्रुवे ॥ (६५।२)

मुहूर्तम् इव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे । (६६।१)

स्थित्वा ततो मद्रपतिर् अन्यं स्यन्दनम् आस्थितः ॥ (६६।२)

विधिवत् कल्पितं शुभ्रं महाम्बुदनिनादिनम् । (६७।१)

सज्जयन्त्रोपकरणं द्विषतां रोमहर्षणम् ॥ (६७।२)