भीष्म उवाच । (१।१)

ततः स राजा जनको मन्त्रिभिः सह भारत । (१।२)

पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च ॥ (१।३)

आसनं च पुरस्कृत्य रत्नानि विविधानि च । (२।१)

शिरसा चार्घ्यम् आदाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् ॥ (२।२)

स तद् आसनम् आदाय बहुरत्नविभूषितम् । (३।१)

स्पर्ध्यास्तरणसंस्तीर्णं सर्वतोभद्रम् ऋद्धिमत् ॥ (३।२)

पुरोधसा संगृहीतं हस्तेनालभ्य पार्थिवः । (४।१)

प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमार्चितम् ॥ (४।२)

तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिं शास्त्रतः प्रत्यपूजयत् । (५।१)

पाद्यं निवेद्य प्रथमम् अर्घ्यं गां च न्यवेदयत् । (५।२)

स च तां मन्त्रवत् पूजां प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥ (५।३)

प्रतिगृह्य च तां पूजां जनकाद् द्विजसत्तमः । (६।१)

गां चैव समनुज्ञाय राजानम् अनुमान्य च ॥ (६।२)

पर्यपृच्छन्महातेजा राज्ञः कुशलम् अव्ययम् । (७।१)

अनामयं च राजेन्द्र शुकः सानुचरस्य ह ॥ (७।२)

अनुज्ञातः स तेनाथ निषसाद सहानुगः । (८।१)

उदारसत्त्वाभिजनो भूमौ राजा कृताञ्जलिः ॥ (८।२)

कुशलं चाव्ययं चैव पृष्ट्वा वैयासकिं नृपः । (९।१)

किम् आगमनम् इत्येव पर्यपृच्छत पार्थिवः ॥ (९।२)

शुक उवाच । (१०।१)

पित्राहम् उक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । (१०।२)

विदेहराजो याज्यो मे जनको नाम विश्रुतः ॥ (१०।३)

तत्र गच्छस्व वै तूर्णं यदि ते हृदि संशयः । (११।१)

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा स ते छेत्स्यति संशयम् ॥ (११।२)

सो ऽहं पितुर् नियोगात् त्वाम् उपप्रष्टुम् इहागतः । (१२।१)

तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावद् वक्तुम् अर्हसि ॥ (१२।२)

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । (१३।१)

कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ (१३।२)

जनक उवाच । (१४।१)

यत् कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु । (१४।२)

कृतोपनयनस्तात भवेद् वेदपरायणः ॥ (१४।३)

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चाभिभो । (१५।१)

देवतानां पितॄणां चाप्यनृणश्चानसूयकः ॥ (१५।२)

वेदान् अधीत्य नियतो दक्षिणाम् अपवर्ज्य च । (१६।१)

अभ्यनुज्ञाम् अथ प्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ (१६।२)

समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । (१७।१)

अनसूयुर् यथान्यायम् आहिताग्निस्तथैव च ॥ (१७।२)

उत्पाद्य पुत्रपौत्रं तु वन्याश्रमपदे वसेत् । (१८।१)

तान् एवाग्नीन् यथाशास्त्रम् अर्चयन्न् अतिथिप्रियः ॥ (१८।२)

स वने ऽग्नीन् यथान्यायम् आत्मन्यारोप्य धर्मवित् । (१९।१)

निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ (१९।२)

शुक उवाच । (२०।१)

उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शाश्वते । (२०।२)

किम् अवश्यं निवस्तव्यम् आश्रमेषु वनेषु च ॥ (२०।३)

एतद् भवन्तं पृच्छामि तद् भवान् वक्तुम् अर्हति । (२१।१)

यथावेदार्थतत्त्वेन ब्रूहि मे त्वं जनाधिप ॥ (२१।२)

जनक उवाच । (२२।१)

न विना ज्ञानविज्ञानं मोक्षस्याधिगमो भवेत् । (२२।२)

न विना गुरुसंबन्धं ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ (२२।३)

आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । (२३।१)

विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तद् उभयं त्यजेत् ॥ (२३।२)

अनुच्छेदाय लोकानाम् अनुच्छेदाय कर्मणाम् । (२४।१)

पूर्वैर् आचरितो धर्मश्चातुराश्रम्यसंकथः ॥ (२४।२)

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिषु कर्मणा । (२५।१)

कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ (२५।२)

भवितैः कारणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु । (२६।१)

आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे ॥ (२६।२)

तम् आसाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । (२७।१)

त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत् परम् अभीप्सतः ॥ (२७।२)

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान् विवर्जयेत् । (२८।१)

सात्त्विकं मार्गम् आस्थाय पश्येद् आत्मानम् आत्मना ॥ (२८।२)

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । (२९।१)

संपश्यन्नोपलिप्येत जले वारिचरो यथा ॥ (२९।२)

पक्षीव प्लवनाद् ऊर्ध्वम् अमुत्रानन्त्यम् अश्नुते । (३०।१)

विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः प्रशमं गतः ॥ (३०।२)

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना । (३१।१)

धार्यन्ते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ (३१।२)

ज्योतिर् आत्मनि नान्यत्र रतं तत्रैव चैव तत् । (३२।१)

स्वयं च शक्यं तद् द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा ॥ (३२।२)

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । (३३।१)

यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (३३।२)

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । (३४।१)

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (३४।२)

संयोज्य तपसात्मानम् ईर्ष्याम् उत्सृज्य मोहिनीम् । (३५।१)

त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वम् अश्नुते ॥ (३५।२)

यदा श्रव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाप्ययम् । (३६।१)

समो भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (३६।२)

यदा स्तुतिं च निन्दां च समत्वेनैव पश्यति । (३७।१)

काञ्चनं चायसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ (३७।२)

शीतम् उष्णं तथैवार्थम् अनर्थं प्रियम् अप्रियम् । (३८।१)

जीवितं मरणं चैव ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (३८।२)

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । (३९।१)

तथेन्द्रियाणि मनसा संयन्तव्यानि भिक्षुणा ॥ (३९।२)

तमःपरिगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते । (४०।१)

तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ (४०।२)

एतत् सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतां वर । (४१।१)

यच्चान्यद् अपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेद तद् भवान् ॥ (४१।२)

ब्रह्मर्षे विदितश्चासि विषयान्तम् उपागतः । (४२।१)

गुरोस्तव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ (४२।२)

तस्यैव च प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुने । (४३।१)

ज्ञानं दिव्यं ममापीदं तेनासि विदितो मम ॥ (४३।२)

अधिकं तव विज्ञानम् अधिका च गतिस्तव । (४४।१)

अधिकं च तवैश्वर्यं तच्च त्वं नावबुध्यसे ॥ (४४।२)

बाल्याद् वा संशयाद् वापि भयाद् वाप्यविमोक्षजात् । (४५।१)

उत्पन्ने चापि विज्ञाने नाधिगच्छति तां गतिम् ॥ (४५।२)

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयः । (४६।१)

विमुच्य हृदयग्रन्थीन् आसादयति तां गतिम् ॥ (४६।२)

भवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबुद्धिर् अलोलुपः । (४७।१)

व्यवसायाद् ऋते ब्रह्मन्न् आसादयति तत्परम् ॥ (४७।२)

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति लोलुपा । (४८।१)

नौत्सुक्यं नृत्तगीतेषु न राग उपजायते ॥ (४८।२)

न बन्धुषु निबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । (४९।१)

पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यलोष्टाश्मकाञ्चनम् ॥ (४९।२)

अहं च त्वानुपश्यामि ये चाप्यन्ये मनीषिणः । (५०।१)

आस्थितं परमं मार्गम् अक्षयं तम् अनामयम् ॥ (५०।२)

यत् फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्च यदात्मकः । (५१।१)

तस्मिन् वै वर्तसे विप्र किम् अन्यत् परिपृच्छसि ॥ (५१।२)