जनमेजय उवाच । (१।१)

शरतल्पे शयानस्तु भरतानां पितामहः । (१।२)

कथम् उत्सृष्टवान् देहं कं च योगम् अधारयत् ॥ (१।३)

वैशंपायन उवाच । (२।१)

शृणुष्वावहितो राजञ् शुचिर् भूत्वा समाहितः । (२।२)

भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहोत्सर्गं महात्मनः ॥ (२।३)

निवृत्तमात्रे त्वयन उत्तरे वै दिवाकरे । (३।१)

समावेशयद् आत्मानम् आत्मन्येव समाहितः ॥ (३।२)

विकीर्णांशुर् इवादित्यो भीष्मः शरशतैश्चितः । (४।१)

शिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतो ब्राह्मणसत्तमैः ॥ (४।२)

व्यासेन वेदश्रवसा नारदेन सुरर्षिणा । (५।१)

देवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मकसुमन्तुना ॥ (५।२)

एतैश्चान्यैर् मुनिगणैर् महाभागैर् महात्मभिः । (६।१)

श्रद्धादमपुरस्कारैर् वृतश्चन्द्र इव ग्रहैः ॥ (६।२)

भीष्मस्तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा । (७।१)

शरतल्पगतः कृष्णं प्रदध्यौ प्राञ्जलिः स्थितः ॥ (७।२)

स्वरेण पुष्टनादेन तुष्टाव मधुसूदनम् । (८।१)

योगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् ॥ (८।२)

कृताञ्जलिः शुचिर् भूत्वा वाग्विदां प्रवरः प्रभुम् । (९।१)

भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवम् अथास्तुवत् ॥ (९।२)

आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम् । (१०।१)

तया व्याससमासिन्या प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥ (१०।२)

शुचिः शुचिषदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम् । (११।१)

युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ (११।२)

यस्मिन् विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च । (१२।१)

गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ॥ (१२।२)

यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रग् इव तिष्ठति । (१३।१)

सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि ॥ (१३।२)

हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम् । (१४।१)

प्राहुर् नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम् ॥ (१४।२)

अणीयसाम् अणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । (१५।१)

गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसाम् अपि ॥ (१५।२)

यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च । (१६।१)

गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु ॥ (१६।२)

चतुर्भिश्चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम् । (१७।१)

यं दिव्यैर् देवम् अर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः ॥ (१७।२)

यं देवं देवकी देवी वसुदेवाद् अजीजनत् । (१८।१)

भौमस्य ब्रह्मणो गुप्त्यै दीप्तम् अग्निम् इवारणिः ॥ (१८।२)

यम् अनन्यो व्यपेताशीर् आत्मानं वीतकल्मषम् । (१९।१)

इष्ट्वानन्त्याय गोविन्दं पश्यत्यात्मन्यवस्थितम् ॥ (१९।२)

पुराणे पुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो युगादिषु । (२०।१)

क्षये संकर्षणः प्रोक्तस्तम् उपास्यम् उपास्महे ॥ (२०।२)

अतिवाय्विन्द्रकर्माणम् अतिसूर्याग्नितेजसम् । (२१।१)

अतिबुद्धीन्द्रियात्मानं तं प्रपद्ये प्रजापतिम् ॥ (२१।२)

यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस्तस्थुषां पतिम् । (२२।१)

वदन्ति जगतो ऽध्यक्षम् अक्षरं परमं पदम् ॥ (२२।२)

हिरण्यवर्णं यं गर्भम् अदितिर् दैत्यनाशनम् । (२३।१)

एकं द्वादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः ॥ (२३।२)

शुक्ले देवान् पितॄन् कृष्णे तर्पयत्यमृतेन यः । (२४।१)

यश्च राजा द्विजातीनां तस्मै सोमात्मने नमः ॥ (२४।२)

महतस्तमसः पारे पुरुषं ज्वलनद्युतिम् । (२५।१)

यं ज्ञात्वा मृत्युम् अत्येति तस्मै ज्ञेयात्मने नमः ॥ (२५।२)

यं बृहन्तं बृहत्युक्थे यम् अग्नौ यं महाध्वरे । (२६।१)

यं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः ॥ (२६।२)

ऋग्यजुःसामधामानं दशार्धहविराकृतिम् । (२७।१)

यं सप्ततन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ (२७।२)

यः सुपर्णो यजुर् नाम छन्दोगात्रस्त्रिवृच्छिराः । (२८।१)

रथंतरबृहत्यक्षस्तस्मै स्तोत्रात्मने नमः ॥ (२८।२)

यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजाम् ऋषिः । (२९।१)

हिरण्यवर्णः शकुनिस्तस्मै हंसात्मने नमः ॥ (२९।२)

पदाङ्गं संधिपर्वाणं स्वरव्यञ्जनलक्षणम् । (३०।१)

यम् आहुर् अक्षरं नित्यं तस्मै वागात्मने नमः ॥ (३०।२)

यश्चिनोति सतां सेतुम् ऋतेनामृतयोनिना । (३१।१)

धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस्तस्मै सत्यात्मने नमः ॥ (३१।२)

यं पृथग्धर्मचरणाः पृथग्धर्मफलैषिणः । (३२।१)

पृथग्धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ (३२।२)

यं तं व्यक्तस्थम् अव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः । (३३।१)

क्षेत्रे क्षेत्रज्ञम् आसीनं तस्मै क्षेत्रात्मने नमः ॥ (३३।२)

यं दृगात्मानम् आत्मस्थं वृतं षोडशभिर् गुणैः । (३४।१)

प्राहुः सप्तदशं सांख्यास्तस्मै सांख्यात्मने नमः ॥ (३४।२)

यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः । (३५।१)

ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः ॥ (३५।२)

अपुण्यपुण्योपरमे यं पुनर्भवनिर्भयाः । (३६।१)

शान्ताः संन्यासिनो यान्ति तस्मै मोक्षात्मने नमः ॥ (३६।२)

यो ऽसौ युगसहस्रान्ते प्रदीप्तार्चिर् विभावसुः । (३७।१)

संभक्षयति भूतानि तस्मै घोरात्मने नमः ॥ (३७।२)

संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत् । (३८।१)

बालः स्वपिति यश्चैकस्तस्मै मायात्मने नमः ॥ (३८।२)

सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने । (३९।१)

चतुःसमुद्रपर्याययोगनिद्रात्मने नमः ॥ (३९।२)

अजस्य नाभावध्येकं यस्मिन् विश्वं प्रतिष्ठितम् । (४०।१)

पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः ॥ (४०।२)

यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु । (४१।१)

कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥ (४१।२)

युगेष्वावर्तते यो ऽंशैर् दिनर्त्वनयहायनैः । (४२।१)

सर्गप्रलययोः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः ॥ (४२।२)

ब्रह्म वक्त्रं भुजौ क्षत्रं कृत्स्नम् ऊरूदरं विशः । (४३।१)

पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास्तस्मै वर्णात्मने नमः ॥ (४३।२)

यस्याग्निर् आस्यं द्यौर् मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः । (४४।१)

सूर्यश्चक्षुर् दिशः श्रोत्रे तस्मै लोकात्मने नमः ॥ (४४।२)

विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर् गुणैः । (४५।१)

प्राहुर् विषयगोप्तारं तस्मै गोप्त्रात्मने नमः ॥ (४५।२)

अन्नपानेन्धनमयो रसप्राणविवर्धनः । (४६।१)

यो धारयति भूतानि तस्मै प्राणात्मने नमः ॥ (४६।२)

परः कालात् परो यज्ञात् परः सदसतोश्च यः । (४७।१)

अनादिर् आदिर् विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः ॥ (४७।२)

यो मोहयति भूतानि स्नेहरागानुबन्धनैः । (४८।१)

सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मोहात्मने नमः ॥ (४८।२)

आत्मज्ञानम् इदं ज्ञानं ज्ञात्वा पञ्चस्ववस्थितम् । (४९।१)

यं ज्ञानिनो ऽधिगच्छन्ति तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ (४९।२)

अप्रमेयशरीराय सर्वतो ऽनन्तचक्षुषे । (५०।१)

अपारपरिमेयाय तस्मै चिन्त्यात्मने नमः ॥ (५०।२)

जटिने दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे । (५१।१)

कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः ॥ (५१।२)

शूलिने त्रिदशेशाय त्र्यम्बकाय महात्मने । (५२।१)

भस्मदिग्धोर्ध्वलिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः ॥ (५२।२)

पञ्चभूतात्मभूताय भूतादिनिधनात्मने । (५३।१)

अक्रोधद्रोहमोहाय तस्मै शान्तात्मने नमः ॥ (५३।२)

यस्मिन् सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः । (५४।१)

यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ॥ (५४।२)

विश्वकर्मन्नमस्ते ऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसंभव । (५५।१)

अपवर्गो ऽसि भूतानां पञ्चानां परतः स्थितः ॥ (५५।२)

नमस्ते त्रिषु लोकेषु नमस्ते परतस्त्रिषु । (५६।१)

नमस्ते दिक्षु सर्वासु त्वं हि सर्वपरायणम् ॥ (५६।२)

नमस्ते भगवन् विष्णो लोकानां प्रभवाप्यय । (५७।१)

त्वं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः ॥ (५७।२)

तेन पश्यामि ते दिव्यान् भावान् हि त्रिषु वर्त्मसु । (५८।१)

तच्च पश्यामि तत्त्वेन यत् ते रूपं सनातनम् ॥ (५८।२)

दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा । (५९।१)

विक्रमेण त्रयो लोकाः पुरुषो ऽसि सनातनः ॥ (५९।२)

अतसीपुष्पसंकाशं पीतवाससम् अच्युतम् । (६०।१)

ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ॥ (६०।२)

यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः । (६१।१)

यथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा ॥ (६१।२)

त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिम् इष्टां जिगीषवे । (६२।१)

यच्छ्रेयः पुण्डरीकाक्ष तद् ध्यायस्व सुरोत्तम ॥ (६२।२)

इति विद्यातपोयोनिर् अयोनिर् विष्णुर् ईडितः । (६३।१)

वाग्यज्ञेनार्चितो देवः प्रीयतां मे जनार्दनः ॥ (६३।२)

एतावद् उक्त्वा वचनं भीष्मस्तद्गतमानसः । (६४।१)

नम इत्येव कृष्णाय प्रणामम् अकरोत् तदा ॥ (६४।२)

अभिगम्य तु योगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः । (६५।१)

त्रैकाल्यदर्शनं ज्ञानं दिव्यं दातुं ययौ हरिः ॥ (६५।२)

तस्मिन् उपरते शब्दे ततस्ते ब्रह्मवादिनः । (६६।१)

भीष्मं वाग्भिर् बाष्पकण्ठास्तम् आनर्चुर् महामतिम् ॥ (६६।२)

ते स्तुवन्तश्च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषोत्तमम् । (६७।१)

भीष्मं च शनकैः सर्वे प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ (६७।२)

विदित्वा भक्तियोगं तु भीष्मस्य पुरुषोत्तमः । (६८।१)

सहसोत्थाय संहृष्टो यानम् एवान्वपद्यत ॥ (६८।२)

केशवः सात्यकिश्चैव रथेनैकेन जग्मतुः । (६९।१)

अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिरधनंजयौ ॥ (६९।२)

भीमसेनो यमौ चोभौ रथम् एकं समास्थितौ । (७०।१)

कृपो युयुत्सुः सूतश्च संजयश्चापरं रथम् ॥ (७०।२)

ते रथैर् नगराकारैः प्रयाताः पुरुषर्षभाः । (७१।१)

नेमिघोषेण महता कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥ (७१।२)

ततो गिरः पुरुषवरस्तवान्विता द्विजेरिताः पथि सुमनाः स शुश्रुवे । (७२।१)

कृताञ्जलिं प्रणतम् अथापरं जनं स केशिहा मुदितमनाभ्यनन्दत ॥ (७२।२)