युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षम् अच्युतम् । (१।२)

कर्तारम् अकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ (१।३)

नारायणं हृषीकेशं गोविन्दम् अपराजितम् । (२।१)

तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामि केशवम् ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

श्रुतो ऽयम् अर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः । (३।२)

नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ (३।३)

असितो देवलस्तात वाल्मीकिश्च महातपाः । (४।१)

मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत् ॥ (४।२)

केशवो भरतश्रेष्ठ भगवान् ईश्वरः प्रभुः । (५।१)

पुरुषः सर्वम् इत्येव श्रूयते बहुधा विभुः ॥ (५।२)

किं तु यानि विदुर् लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः । (६।१)

माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर ॥ (६।२)

यानि चाहुर् मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः । (७।१)

अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्यहम् ॥ (७।२)

महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः । (८।१)

वायुर् ज्योतिस्तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत् ॥ (८।२)

स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः । (९।१)

अप्स्वेव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः ॥ (९।२)

सर्वतेजोमयस्तस्मिञ् शयानः शयने शुभे । (१०।१)

सो ऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणम् अचिन्तयत् ॥ (१०।२)

आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम । (११।१)

स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती ॥ (११।२)

ततस्तस्मिन्महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । (१२।१)

भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्मम् अजायत ॥ (१२।२)

स तत्र भगवान् देवः पुष्करे भासयन् दिशः । (१३।१)

ब्रह्मा समभवत् तात सर्वभूतपितामहः ॥ (१३।२)

तस्मिन्न् अपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि । (१४।१)

तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर् नाम महासुरः ॥ (१४।२)

तम् उग्रम् उग्रकर्माणम् उग्रां बुद्धिं समास्थितम् । (१५।१)

ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ् जघान पुरुषोत्तमः ॥ (१५।२)

तस्य तात वधात् सर्वे देवदानवमानवाः । (१६।१)

मधुसूदनम् इत्याहुर् वृषभं सर्वसात्वताम् ॥ (१६।२)

ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान्मानसान् दक्षसप्तमान् । (१७।१)

मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ (१७।२)

मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजद् अग्रजम् । (१८।१)

मानसं जनयामास तैजसं ब्रह्मसत्तमम् ॥ (१८।२)

अङ्गुष्ठाद् असृजद् ब्रह्मा मरीचेर् अपि पूर्वजम् । (१९।१)

सो ऽभवद् भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ (१९।२)

तस्य पूर्वम् अजायन्त दश तिस्रश्च भारत । (२०।१)

प्रजापतेर् दुहितरस्तासां ज्येष्ठाभवद् दितिः ॥ (२०।२)

सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर् महायशाः । (२१।१)

मारीचः कश्यपस्तात सर्वासाम् अभवत् पतिः ॥ (२१।२)

उत्पाद्य तु महाभागस्तासाम् अवरजा दश । (२२।१)

ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः ॥ (२२।२)

धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश्चामिततेजसः । (२३।१)

विश्वेदेवाश्च साध्याश्च मरुत्वन्तश्च भारत ॥ (२३।२)

अपरास्तु यवीयस्यस्ताभ्यो ऽन्याः सप्तविंशतिः । (२४।१)

सोमस्तासां महाभागः सर्वासाम् अभवत् पतिः ॥ (२४।२)

इतरास्तु व्यजायन्त गन्धर्वांस्तुरगान् द्विजान् । (२५।१)

गाश्च किंपुरुषान्मत्स्यान् औद्भिदांश्च वनस्पतीन् ॥ (२५।२)

आदित्यान् अदितिर् जज्ञे देवश्रेष्ठान् महाबलान् । (२६।१)

तेषां विष्णुर् वामनो ऽभूद् गोविन्दश्चाभवत् प्रभुः ॥ (२६।२)

तस्य विक्रमणाद् एव देवानां श्रीर् व्यवर्धत । (२७।१)

दानवाश्च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा ॥ (२७।२)

विप्रचित्तिप्रधानांश्च दानवान् असृजद् दनुः । (२८।१)

दितिस्तु सर्वान् असुरान्महासत्त्वान् व्यजायत ॥ (२८।२)

अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः । (२९।१)

पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वम् एवान्वकल्पयत् ॥ (२९।२)

बुद्ध्यापः सो ऽसृजन्मेघांस्तथा स्थावरजङ्गमान् । (३०।१)

पृथिवीं सो ऽसृजद् विश्वां सहितां भूरितेजसा ॥ (३०।२)

ततः कृष्णो महाबाहुः पुनर् एव युधिष्ठिर । (३१।१)

ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखाद् असृजत प्रभुः ॥ (३१।२)

बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानाम् ऊरुतः शतम् । (३२।१)

पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ ॥ (३२।२)

स एवं चतुरो वर्णान् समुत्पाद्य महायशाः । (३३।१)

अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारम् अकरोत् प्रभुः ॥ (३३।२)

यावद् यावद् अभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् । (३४।१)

तावत् तावद् अजीवंस्ते नासीद् यमकृतं भयम् ॥ (३४।२)

न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ । (३५।१)

संकल्पाद् एव चैतेषाम् अपत्यम् उदपद्यत ॥ (३५।२)

तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज्जायते प्रजा । (३६।१)

न ह्यभून्मैथुनो धर्मस्तेषाम् अपि जनाधिप ॥ (३६।२)

द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानाम् अभवन्नृप । (३७।१)

तथा कलियुगे राजन् द्वंद्वम् आपेदिरे जनाः ॥ (३७।२)

एष भूतपतिस्तात स्वध्यक्षश्च प्रकीर्तितः । (३८।१)

निरध्यक्षांस्तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तान् अपि ॥ (३८।२)

दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाः । (३९।१)

उत्साः पुलिन्दाः शबराश्चूचुपा मण्डपैः सह ॥ (३९।२)

उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तान् अपि । (४०।१)

यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह ॥ (४०।२)

एते पापकृतस्तात चरन्ति पृथिवीम् इमाम् । (४१।१)

श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप ॥ (४१।२)

नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीम् इमाम् । (४२।१)

त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ ॥ (४२।२)

ततस्तस्मिन्महाघोरे संध्याकाले युगान्तिके । (४३।१)

राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम् ॥ (४३।२)

एवम् एष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः । (४४।१)

देवदेवर्षिर् आचष्ट नारदः सर्वलोकदृक् ॥ (४४।२)

नारदो ऽप्यथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप । (४५।१)

शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद् भरतर्षभ ॥ (४५।२)

एवम् एष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः । (४६।१)

अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः ॥ (४६।२)