MBh, 5, 103
Select a line for its word-by-word analysis.
भगवन् किम् अवज्ञानात् क्षुधां प्रति भये मम । (३।२)
bhagavan kim avajñānāt kṣudhāṃ prati bhaye mama |
आहारो विहितो धात्रा किमर्थं वार्यते त्वया ॥ (४।२)
āhāro vihito dhātrā kimarthaṃ vāryate tvayā ||
एतस्मिंस्त्वन्यथाभूते नान्यं हिंसितुम् उत्सहे । (६।१)
etasmiṃstvanyathābhūte nānyaṃ hiṃsitum utsahe |
सो ऽहं प्राणान् विमोक्ष्यामि तथा परिजनो मम । (७।१)
so 'haṃ prāṇān vimokṣyāmi tathā parijano mama |
त्रैलोक्यस्येश्वरो यो ऽहं परभृत्यत्वम् आगतः ॥ (८।२)
trailokyasyeśvaro yo 'haṃ parabhṛtyatvam āgataḥ ||
त्रैलोक्यराज राज्यं हि त्वयि वासव शाश्वतम् ॥ (९।२)
trailokyarāja rājyaṃ hi tvayi vāsava śāśvatam ||
अहम् अप्युत्सहे लोकान् समस्तान् वोढुम् अञ्जसा ॥ (१०।२)
aham apyutsahe lokān samastān voḍhum añjasā ||
श्रुतश्रीः श्रुतसेनश्च विवस्वान् रोचनामुखः । (१२।१)
śrutaśrīḥ śrutasenaśca vivasvān rocanāmukhaḥ |
यत् तु ध्वजस्थानगतो यत्नात् परिचराम्यहम् । (१३।१)
yat tu dhvajasthānagato yatnāt paricarāmyaham |
को ऽन्यो भारसहो ह्यस्ति को ऽन्यो ऽस्ति बलवत्तरः । (१४।१)
ko 'nyo bhārasaho hyasti ko 'nyo 'sti balavattaraḥ |
मया यो ऽहं विशिष्टः सन् वहामीमं सबान्धवम् ॥ (१४।२)
mayā yo 'haṃ viśiṣṭaḥ san vahāmīmaṃ sabāndhavam ||
अवज्ञाय तु यत् ते ऽहं भोजनाद् व्यपरोपितः । (१५।१)
avajñāya tu yat te 'haṃ bhojanād vyaparopitaḥ |
तेन मे गौरवं नष्टं त्वत्तश्चास्माच्च वासव ॥ (१५।२)
tena me gauravaṃ naṣṭaṃ tvattaścāsmācca vāsava ||
त्वम् एषां किल सर्वेषां विशेषाद् बलवत्तरः ॥ (१६।२)
tvam eṣāṃ kila sarveṣāṃ viśeṣād balavattaraḥ ||
सो ऽहं पक्षैकदेशेन वहामि त्वां गतक्लमः । (१७।१)
so 'haṃ pakṣaikadeśena vahāmi tvāṃ gataklamaḥ |
विमृश त्वं शनैस्तात को न्वत्र बलवान् इति ॥ (१७।२)
vimṛśa tvaṃ śanaistāta ko nvatra balavān iti ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा खगस्योदर्कदारुणम् । (१८।२)
tasya tad vacanaṃ śrutvā khagasyodarkadāruṇam |
अक्षोभ्यं क्षोभयंस्तार्क्ष्यम् उवाच रथचक्रभृत् ॥ (१८।३)
akṣobhyaṃ kṣobhayaṃstārkṣyam uvāca rathacakrabhṛt ||
गरुत्मन्मन्यसे ऽऽत्मानं बलवन्तं सुदुर्बलम् । (१९।१)
garutmanmanyase ''tmānaṃ balavantaṃ sudurbalam |
अलम् अस्मत्समक्षं ते स्तोतुम् आत्मानम् अण्डज ॥ (१९।२)
alam asmatsamakṣaṃ te stotum ātmānam aṇḍaja ||
त्रैलोक्यम् अपि मे कृत्स्नम् अशक्तं देहधारणे । (२०।१)
trailokyam api me kṛtsnam aśaktaṃ dehadhāraṇe |
अहम् एवात्मनात्मानं वहामि त्वां च धारये ॥ (२०।२)
aham evātmanātmānaṃ vahāmi tvāṃ ca dhāraye ||
इमं तावन्ममैकं त्वं बाहुं सव्येतरं वह । (२१।१)
imaṃ tāvanmamaikaṃ tvaṃ bāhuṃ savyetaraṃ vaha |
यद्येनं धारयस्येकं सफलं ते विकत्थितम् ॥ (२१।२)
yadyenaṃ dhārayasyekaṃ saphalaṃ te vikatthitam ||
ततः स भगवांस्तस्य स्कन्धे बाहुं समासजत् । (२२।१)
tataḥ sa bhagavāṃstasya skandhe bāhuṃ samāsajat |
यावान् हि भारः कृत्स्नायाः पृथिव्याः पर्वतैः सह । (२३।१)
yāvān hi bhāraḥ kṛtsnāyāḥ pṛthivyāḥ parvataiḥ saha |
ततो हि जीवितं तस्य न व्यनीनशद् अच्युतः ॥ (२४।२)
tato hi jīvitaṃ tasya na vyanīnaśad acyutaḥ ||
विपक्षः स्रस्तकायश्च विचेता विह्वलः खगः । (२५।१)
vipakṣaḥ srastakāyaśca vicetā vihvalaḥ khagaḥ |
स विष्णुं शिरसा पक्षी प्रणम्य विनतासुतः । (२६।१)
sa viṣṇuṃ śirasā pakṣī praṇamya vinatāsutaḥ |
विचेता विह्वलो दीनः किंचिद् वचनम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)
vicetā vihvalo dīnaḥ kiṃcid vacanam abravīt ||
भुजेन स्वैरमुक्तेन निष्पिष्टो ऽस्मि महीतले ॥ (२७।२)
bhujena svairamuktena niṣpiṣṭo 'smi mahītale ||
क्षन्तुम् अर्हसि मे देव विह्वलस्याल्पचेतसः । (२८।१)
kṣantum arhasi me deva vihvalasyālpacetasaḥ |
तेन मन्याम्यहं वीर्यम् आत्मनो ऽसदृशं परैः ॥ (२९।२)
tena manyāmyahaṃ vīryam ātmano 'sadṛśaṃ paraiḥ ||
ततश्चक्रे स भगवान् प्रसादं वै गरुत्मतः । (३०।१)
tataścakre sa bhagavān prasādaṃ vai garutmataḥ |
मैवं भूय इति स्नेहात् तदा चैनम् उवाच ह ॥ (३०।२)
maivaṃ bhūya iti snehāt tadā cainam uvāca ha ||
तथा त्वम् अपि गान्धारे यावत् पाण्डुसुतान् रणे । (३१।१)
tathā tvam api gāndhāre yāvat pāṇḍusutān raṇe |
भीमः प्रहरतां श्रेष्ठो वायुपुत्रो महाबलः । (३२।१)
bhīmaḥ praharatāṃ śreṣṭho vāyuputro mahābalaḥ |
धनंजयश्चेन्द्रसुतो न हन्यातां तु कं रणे ॥ (३२।२)
dhanaṃjayaścendrasuto na hanyātāṃ tu kaṃ raṇe ||
विष्णुर् वायुश्च शक्रश्च धर्मस्तौ चाश्विनावुभौ । (३३।१)
viṣṇur vāyuśca śakraśca dharmastau cāśvināvubhau |
एते देवास्त्वया केन हेतुना शक्यम् ईक्षितुम् ॥ (३३।२)
ete devāstvayā kena hetunā śakyam īkṣitum ||
वासुदेवेन तीर्थेन कुलं रक्षितुम् अर्हसि ॥ (३४।२)
vāsudevena tīrthena kulaṃ rakṣitum arhasi ||
प्रत्यक्षो ह्यस्य सर्वस्य नारदो ऽयं महातपाः । (३५।१)
pratyakṣo hyasya sarvasya nārado 'yaṃ mahātapāḥ |
माहात्म्यं यत् तदा विष्णोर् यो ऽयं चक्रगदाधरः ॥ (३५।२)
māhātmyaṃ yat tadā viṣṇor yo 'yaṃ cakragadādharaḥ ||
दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा निःश्वसन् भृकुटीमुखः । (३६।२)
duryodhanastu tacchrutvā niḥśvasan bhṛkuṭīmukhaḥ |
राधेयम् अभिसम्प्रेक्ष्य जहास स्वनवत् तदा ॥ (३६।३)
rādheyam abhisamprekṣya jahāsa svanavat tadā ||
कदर्थीकृत्य तद् वाक्यम् ऋषेः कण्वस्य दुर्मतिः । (३७।१)
kadarthīkṛtya tad vākyam ṛṣeḥ kaṇvasya durmatiḥ |
यथैवेश्वरसृष्टो ऽस्मि यद् भावि या च मे गतिः । (३८।१)
yathaiveśvarasṛṣṭo 'smi yad bhāvi yā ca me gatiḥ |
तथा महर्षे वर्तामि किं प्रलापः करिष्यति ॥ (३८।२)
tathā maharṣe vartāmi kiṃ pralāpaḥ kariṣyati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.