महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 32

330 of 1995 · 82 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

yudhiṣṭhira uvāca

1.2१.२

वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः । (१।२)

valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ |

1.3१.३

उक्तं तच्छ्रुतम् अस्माभिर् नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ॥ (१।३)

uktaṃ tacchrutam asmābhir nāstikyaṃ tu prabhāṣase ||

2.1२.१

नाहं धर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्य् उत । (२।१)

nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmy uta |

2.2२.२

ददामि देयम् इत्य् एव यजे यष्टव्यम् इत्य् उत ॥ (२।२)

dadāmi deyam ity eva yaje yaṣṭavyam ity uta ||

3.1३.१

अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् । (३।१)

astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat |

3.2३.२

गृहान् आवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ॥ (३।२)

gṛhān āvasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat ||

4.1४.१

धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् । (४।१)

dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt |

4.2४.२

आगमान् अनतिक्रम्य सतां वृत्तम् अवेक्ष्य च । (४।२)

āgamān anatikramya satāṃ vṛttam avekṣya ca |

4.3४.३

धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ॥ (४।३)

dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāccaiva me dhṛtam ||

5.1५.१

न धर्मफलम् आप्नोति यो धर्मं दोग्धुम् इच्छति । (५।१)

na dharmaphalam āpnoti yo dharmaṃ dogdhum icchati |

5.2५.२

यश् चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात् पापचेतनः ॥ (५।२)

yaś cainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyāt pāpacetanaḥ ||

6.1६.१

अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्मम् अतिशङ्कितः । (६।१)

ativādānmadāccaiva mā dharmam atiśaṅkitaḥ |

6.2६.२

धर्मातिशङ्की पुरुषस् तिर्यग्गतिपरायणः ॥ (६।२)

dharmātiśaṅkī puruṣas tiryaggatiparāyaṇaḥ ||

7.1७.१

धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्याद् आर्षं वा दुर्बलात्मनः । (७।१)

dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syād ārṣaṃ vā durbalātmanaḥ |

7.2७.२

वेदाच्छूद्र इवापेयात् स लोकाद् अजरामरात् ॥ (७।२)

vedācchūdra ivāpeyāt sa lokād ajarāmarāt ||

8.1८.१

वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो यशस्विनि । (८।१)

vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini |

8.2८.२

स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर् धर्मचारिभिः ॥ (८।२)

sthavireṣu sa yoktavyo rājabhir dharmacāribhiḥ ||

9.1९.१

पापीयान् हि स शूद्रेभ्यस् तस्करेभ्यो विशेषतः । (९।१)

pāpīyān hi sa śūdrebhyas taskarebhyo viśeṣataḥ |

9.2९.२

शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर् यो धर्मम् अतिशङ्कते ॥ (९।२)

śāstrātigo mandabuddhir yo dharmam atiśaṅkate ||

10.1१०.१

प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर् गच्छन् महातपाः । (१०।१)

pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣir gacchan mahātapāḥ |

10.2१०.२

मार्कण्डेयो ऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविताम् ॥ (१०।२)

mārkaṇḍeyo 'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām ||

11.1११.१

व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः । (११।१)

vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ |

11.2११.२

अन्ये च ऋषयः सिद्धा धर्मेणैव सुचेतसः ॥ (११।२)

anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ ||

12.1१२.१

प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान् दिव्ययोगसमन्वितान् । (१२।१)

pratyakṣaṃ paśyasi hyetān divyayogasamanvitān |

12.2१२.२

शापानुग्रहणे शक्तान् देवैर् अपि गरीयसः ॥ (१२।२)

śāpānugrahaṇe śaktān devair api garīyasaḥ ||

13.1१३.१

एते हि धर्मम् एवादौ वर्णयन्ति सदा मम । (१३।१)

ete hi dharmam evādau varṇayanti sadā mama |

13.2१३.२

कर्तव्यम् अमरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ॥ (१३।२)

kartavyam amaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ ||

14.1१४.१

अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्मम् एव च । (१४।१)

ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmam eva ca |

14.2१४.२

रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुम् एव च ॥ (१४।२)

rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitum eva ca ||

15.1१५.१

धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन् प्रमाणम् अधिगच्छति । (१५।१)

dharmātiśaṅkī nānyasmin pramāṇam adhigacchati |

15.2१५.२

आत्मप्रमाण उन्नद्धः श्रेयसो ह्यवमन्यकः ॥ (१५।२)

ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hyavamanyakaḥ ||

16.1१६.१

इन्द्रियप्रीतिसम्बद्धं यद् इदं लोकसाक्षिकम् । (१६।१)

indriyaprītisambaddhaṃ yad idaṃ lokasākṣikam |

16.2१६.२

एतावान् मन्यते बालो मोहम् अन्यत्र गच्छति ॥ (१६।२)

etāvān manyate bālo moham anyatra gacchati ||

17.1१७.१

प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्मम् अतिशङ्कते । (१७।१)

prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmam atiśaṅkate |

17.2१७.२

ध्यायन् स कृपणः पापो न लोकान् प्रतिपद्यते ॥ (१७।२)

dhyāyan sa kṛpaṇaḥ pāpo na lokān pratipadyate ||

18.1१८.१

प्रमाणान्यतिवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः । (१८।१)

pramāṇānyativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ |

18.2१८.२

कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ॥ (१८।२)

kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate ||

19.1१९.१

यस् तु नित्यं कृतमतिर् धर्मम् एवाभिपद्यते । (१९।१)

yas tu nityaṃ kṛtamatir dharmam evābhipadyate |

19.2१९.२

अशङ्कमानः कल्याणि सो ऽमुत्रानन्त्यम् अश्नुते ॥ (१९।२)

aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so 'mutrānantyam aśnute ||

20.1२०.१

आर्षं प्रमाणम् उत्क्रम्य धर्मान् अपरिपालयन् । (२०।१)

ārṣaṃ pramāṇam utkramya dharmān aparipālayan |

20.2२०.२

सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥ (२०।२)

sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati ||

21.1२१.१

शिष्टैर् आचरितं धर्मं कृष्णे मा स्मातिशङ्किथाः । (२१।१)

śiṣṭair ācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ |

21.2२१.२

पुराणम् ऋषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ॥ (२१।२)

purāṇam ṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ ||

22.1२२.१

धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् । (२२।१)

dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām |

22.2२२.२

सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारम् ऋच्छतः ॥ (२२।२)

saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāram ṛcchataḥ ||

23.1२३.१

अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः । (२३।१)

aphalo yadi dharmaḥ syāccarito dharmacāribhiḥ |

23.2२३.२

अप्रतिष्ठे तमस्येतज् जगन्मज्जेद् अनिन्दिते ॥ (२३।२)

apratiṣṭhe tamasyetaj jaganmajjed anindite ||

24.1२४.१

निर्वाणं नाधिगच्छेयुर् जीवेयुः पशुजीविकाम् । (२४।१)

nirvāṇaṃ nādhigaccheyur jīveyuḥ paśujīvikām |

24.2२४.२

विघातेनैव युज्येयुर् न चार्थं किंचिद् आप्नुयुः ॥ (२४।२)

vighātenaiva yujyeyur na cārthaṃ kiṃcid āpnuyuḥ ||

25.1२५.१

तपश् च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च । (२५।१)

tapaś ca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca |

25.2२५.२

दानम् आर्जवम् एतानि यदि स्युर् अफलानि वै ॥ (२५।२)

dānam ārjavam etāni yadi syur aphalāni vai ||

26.1२६.१

नाचरिष्यन् परे धर्मं परे परतरे च ये । (२६।१)

nācariṣyan pare dharmaṃ pare paratare ca ye |

26.2२६.२

विप्रलम्भो ऽयम् अत्यन्तं यदि स्युर् अफलाः क्रियाः ॥ (२६।२)

vipralambho 'yam atyantaṃ yadi syur aphalāḥ kriyāḥ ||

27.1२७.१

ऋषयश् चैव देवाश् च गन्धर्वासुरराक्षसाः । (२७।१)

ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvāsurarākṣasāḥ |

27.2२७.२

ईश्वराः कस्य हेतोस् ते चरेयुर् धर्मम् आदृताः ॥ (२७।२)

īśvarāḥ kasya hetos te careyur dharmam ādṛtāḥ ||

28.1२८.१

फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवे । (२८।१)

phaladaṃ tviha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve |

28.2२८.२

धर्मं ते ह्याचरन् कृष्णे तद्धि धर्मसनातनम् ॥ (२८।२)

dharmaṃ te hyācaran kṛṣṇe taddhi dharmasanātanam ||

29.1२९.१

स चायं सफलो धर्मो न धर्मो ऽफल उच्यते । (२९।१)

sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo 'phala ucyate |

29.2२९.२

दृश्यन्ते ऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ॥ (२९।२)

dṛśyante 'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā ||

30.1३०.१

त्वय्य् एतद् वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथाश्रुतम् । (३०।१)

tvayy etad vai vijānīhi janma kṛṣṇe yathāśrutam |

30.2३०.२

वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ॥ (३०।२)

vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān ||

31.1३१.१

एतावद् एव पर्याप्तम् उपमानं शुचिस्मिते । (३१।१)

etāvad eva paryāptam upamānaṃ śucismite |

31.2३१.२

कर्मणां फलम् अस्तीति धीरो ऽल्पेनापि तुष्यति ॥ (३१।२)

karmaṇāṃ phalam astīti dhīro 'lpenāpi tuṣyati ||

32.1३२.१

बहुनापि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्य् अबुद्धयः । (३२।१)

bahunāpi hyavidvāṃso naiva tuṣyanty abuddhayaḥ |

32.2३२.२

तेषां न धर्मजं किंचित् प्रेत्य शर्मास्ति कर्म वा ॥ (३२।२)

teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃcit pretya śarmāsti karma vā ||

33.1३३.१

कर्मणाम् उत पुण्यानां पापानां च फलोदयः । (३३।१)

karmaṇām uta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ |

33.2३३.२

प्रभवश् चाप्ययश् चैव देवगुह्यानि भामिनि ॥ (३३।२)

prabhavaś cāpyayaś caiva devaguhyāni bhāmini ||

34.1३४.१

नैतानि वेद यः कश्चिन् मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः । (३४।१)

naitāni veda yaḥ kaścin muhyantyatra prajā imāḥ |

34.2३४.२

रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ॥ (३४।२)

rakṣyāṇyetāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ ||

35.1३५.१

कृशाङ्गाः सुव्रताश् चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः । (३५।१)

kṛśāṅgāḥ suvratāś caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ |

35.2३५.२

प्रसन्नैर् मानसैर् युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ॥ (३५।२)

prasannair mānasair yuktāḥ paśyantyetāni vai dvijāḥ ||

36.1३६.१

न फलादर्शनाद् धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः । (३६।१)

na phalādarśanād dharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ |

36.2३६.२

यष्टव्यं चाप्रमत्तेन दातव्यं चानसूयता ॥ (३६।२)

yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā ||

37.1३७.१

कर्मणां फलम् अस्तीति तथैतद् धर्मं शाश्वतम् । (३७।१)

karmaṇāṃ phalam astīti tathaitad dharmaṃ śāśvatam |

37.2३७.२

ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यद् ऋषिर् वेद कश्यपः ॥ (३७।२)

brahmā provāca putrāṇāṃ yad ṛṣir veda kaśyapaḥ ||

38.1३८.१

तस्मात् ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु । (३८।१)

tasmāt te saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu |

38.2३८.२

व्यवस्य सर्वम् अस्तीति नास्तिक्यं भावम् उत्सृज ॥ (३८।२)

vyavasya sarvam astīti nāstikyaṃ bhāvam utsṛja ||

39.1३९.१

ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा विचिक्षिपः । (३९।१)

īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ |

39.2३९.२

शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते भूद् बुद्धिर् ईदृशी ॥ (३९।२)

śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī ||

40.1४०.१

यस्य प्रसादात् तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्य् अमर्त्यताम् । (४०।१)

yasya prasādāt tadbhakto martyo gacchaty amartyatām |

40.2४०.२

उत्तमं दैवतं कृष्णे मातिवोचः कथंचन ॥ (४०।२)

uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃcana ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 32

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit