MBh, 3, 32
Select a line for its word-by-word analysis.
वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः । (१।२)
valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ |
उक्तं तच्छ्रुतम् अस्माभिर् नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ॥ (१।३)
uktaṃ tacchrutam asmābhir nāstikyaṃ tu prabhāṣase ||
ददामि देयम् इत्य् एव यजे यष्टव्यम् इत्य् उत ॥ (२।२)
dadāmi deyam ity eva yaje yaṣṭavyam ity uta ||
अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् । (३।१)
astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat |
धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ॥ (४।३)
dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāccaiva me dhṛtam ||
न धर्मफलम् आप्नोति यो धर्मं दोग्धुम् इच्छति । (५।१)
na dharmaphalam āpnoti yo dharmaṃ dogdhum icchati |
यश् चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात् पापचेतनः ॥ (५।२)
yaś cainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyāt pāpacetanaḥ ||
धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्याद् आर्षं वा दुर्बलात्मनः । (७।१)
dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syād ārṣaṃ vā durbalātmanaḥ |
स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर् धर्मचारिभिः ॥ (८।२)
sthavireṣu sa yoktavyo rājabhir dharmacāribhiḥ ||
पापीयान् हि स शूद्रेभ्यस् तस्करेभ्यो विशेषतः । (९।१)
pāpīyān hi sa śūdrebhyas taskarebhyo viśeṣataḥ |
शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर् यो धर्मम् अतिशङ्कते ॥ (९।२)
śāstrātigo mandabuddhir yo dharmam atiśaṅkate ||
प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर् गच्छन् महातपाः । (१०।१)
pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣir gacchan mahātapāḥ |
मार्कण्डेयो ऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविताम् ॥ (१०।२)
mārkaṇḍeyo 'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām ||
व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः । (११।१)
vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ |
प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान् दिव्ययोगसमन्वितान् । (१२।१)
pratyakṣaṃ paśyasi hyetān divyayogasamanvitān |
कर्तव्यम् अमरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ॥ (१३।२)
kartavyam amaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ ||
अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्मम् एव च । (१४।१)
ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmam eva ca |
रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुम् एव च ॥ (१४।२)
rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitum eva ca ||
धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन् प्रमाणम् अधिगच्छति । (१५।१)
dharmātiśaṅkī nānyasmin pramāṇam adhigacchati |
आत्मप्रमाण उन्नद्धः श्रेयसो ह्यवमन्यकः ॥ (१५।२)
ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hyavamanyakaḥ ||
इन्द्रियप्रीतिसम्बद्धं यद् इदं लोकसाक्षिकम् । (१६।१)
indriyaprītisambaddhaṃ yad idaṃ lokasākṣikam |
एतावान् मन्यते बालो मोहम् अन्यत्र गच्छति ॥ (१६।२)
etāvān manyate bālo moham anyatra gacchati ||
प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्मम् अतिशङ्कते । (१७।१)
prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmam atiśaṅkate |
ध्यायन् स कृपणः पापो न लोकान् प्रतिपद्यते ॥ (१७।२)
dhyāyan sa kṛpaṇaḥ pāpo na lokān pratipadyate ||
प्रमाणान्यतिवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः । (१८।१)
pramāṇānyativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ |
यस् तु नित्यं कृतमतिर् धर्मम् एवाभिपद्यते । (१९।१)
yas tu nityaṃ kṛtamatir dharmam evābhipadyate |
अशङ्कमानः कल्याणि सो ऽमुत्रानन्त्यम् अश्नुते ॥ (१९।२)
aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so 'mutrānantyam aśnute ||
आर्षं प्रमाणम् उत्क्रम्य धर्मान् अपरिपालयन् । (२०।१)
ārṣaṃ pramāṇam utkramya dharmān aparipālayan |
सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ॥ (२०।२)
sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati ||
शिष्टैर् आचरितं धर्मं कृष्णे मा स्मातिशङ्किथाः । (२१।१)
śiṣṭair ācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ |
पुराणम् ऋषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ॥ (२१।२)
purāṇam ṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ ||
धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् । (२२।१)
dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām |
सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारम् ऋच्छतः ॥ (२२।२)
saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāram ṛcchataḥ ||
अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः । (२३।१)
aphalo yadi dharmaḥ syāccarito dharmacāribhiḥ |
अप्रतिष्ठे तमस्येतज् जगन्मज्जेद् अनिन्दिते ॥ (२३।२)
apratiṣṭhe tamasyetaj jaganmajjed anindite ||
निर्वाणं नाधिगच्छेयुर् जीवेयुः पशुजीविकाम् । (२४।१)
nirvāṇaṃ nādhigaccheyur jīveyuḥ paśujīvikām |
विघातेनैव युज्येयुर् न चार्थं किंचिद् आप्नुयुः ॥ (२४।२)
vighātenaiva yujyeyur na cārthaṃ kiṃcid āpnuyuḥ ||
तपश् च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च । (२५।१)
tapaś ca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca |
दानम् आर्जवम् एतानि यदि स्युर् अफलानि वै ॥ (२५।२)
dānam ārjavam etāni yadi syur aphalāni vai ||
विप्रलम्भो ऽयम् अत्यन्तं यदि स्युर् अफलाः क्रियाः ॥ (२६।२)
vipralambho 'yam atyantaṃ yadi syur aphalāḥ kriyāḥ ||
ऋषयश् चैव देवाश् च गन्धर्वासुरराक्षसाः । (२७।१)
ṛṣayaś caiva devāś ca gandharvāsurarākṣasāḥ |
ईश्वराः कस्य हेतोस् ते चरेयुर् धर्मम् आदृताः ॥ (२७।२)
īśvarāḥ kasya hetos te careyur dharmam ādṛtāḥ ||
फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवे । (२८।१)
phaladaṃ tviha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve |
धर्मं ते ह्याचरन् कृष्णे तद्धि धर्मसनातनम् ॥ (२८।२)
dharmaṃ te hyācaran kṛṣṇe taddhi dharmasanātanam ||
स चायं सफलो धर्मो न धर्मो ऽफल उच्यते । (२९।१)
sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo 'phala ucyate |
दृश्यन्ते ऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ॥ (२९।२)
dṛśyante 'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā ||
त्वय्य् एतद् वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथाश्रुतम् । (३०।१)
tvayy etad vai vijānīhi janma kṛṣṇe yathāśrutam |
वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ॥ (३०।२)
vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān ||
कर्मणां फलम् अस्तीति धीरो ऽल्पेनापि तुष्यति ॥ (३१।२)
karmaṇāṃ phalam astīti dhīro 'lpenāpi tuṣyati ||
बहुनापि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्य् अबुद्धयः । (३२।१)
bahunāpi hyavidvāṃso naiva tuṣyanty abuddhayaḥ |
तेषां न धर्मजं किंचित् प्रेत्य शर्मास्ति कर्म वा ॥ (३२।२)
teṣāṃ na dharmajaṃ kiṃcit pretya śarmāsti karma vā ||
कर्मणाम् उत पुण्यानां पापानां च फलोदयः । (३३।१)
karmaṇām uta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ |
प्रभवश् चाप्ययश् चैव देवगुह्यानि भामिनि ॥ (३३।२)
prabhavaś cāpyayaś caiva devaguhyāni bhāmini ||
नैतानि वेद यः कश्चिन् मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः । (३४।१)
naitāni veda yaḥ kaścin muhyantyatra prajā imāḥ |
रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ॥ (३४।२)
rakṣyāṇyetāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ ||
कृशाङ्गाः सुव्रताश् चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः । (३५।१)
kṛśāṅgāḥ suvratāś caiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ |
प्रसन्नैर् मानसैर् युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ॥ (३५।२)
prasannair mānasair yuktāḥ paśyantyetāni vai dvijāḥ ||
न फलादर्शनाद् धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः । (३६।१)
na phalādarśanād dharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ |
कर्मणां फलम् अस्तीति तथैतद् धर्मं शाश्वतम् । (३७।१)
karmaṇāṃ phalam astīti tathaitad dharmaṃ śāśvatam |
ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यद् ऋषिर् वेद कश्यपः ॥ (३७।२)
brahmā provāca putrāṇāṃ yad ṛṣir veda kaśyapaḥ ||
तस्मात् ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु । (३८।१)
tasmāt te saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu |
व्यवस्य सर्वम् अस्तीति नास्तिक्यं भावम् उत्सृज ॥ (३८।२)
vyavasya sarvam astīti nāstikyaṃ bhāvam utsṛja ||
ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा विचिक्षिपः । (३९।१)
īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ |
शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते भूद् बुद्धिर् ईदृशी ॥ (३९।२)
śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī ||
यस्य प्रसादात् तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्य् अमर्त्यताम् । (४०।१)
yasya prasādāt tadbhakto martyo gacchaty amartyatām |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.