MBh, 3, 19
Select a line for its word-by-word analysis.
शाल्वबाणार्दिते तस्मिन् प्रद्युम्ने बलिनां वरे । (१।२)
śālvabāṇārdite tasmin pradyumne balināṃ vare |
हाहाकृतम् अभूत् सर्वं वृष्ण्यन्धकबलं तदा । (२।१)
hāhākṛtam abhūt sarvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā |
प्रद्युम्ने पतिते राजन् परे च मुदिताभवन् ॥ (२।२)
pradyumne patite rājan pare ca muditābhavan ||
तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर् जवनैर् हयैः । (३।१)
taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathir javanair hayaiḥ |
रणाद् अपाहरत् तूर्णं शिक्षितो दारुकिस् ततः ॥ (३।२)
raṇād apāharat tūrṇaṃ śikṣito dārukis tataḥ ||
धनुर् गृहीत्वा यन्तारं लब्धसंज्ञो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (४।२)
dhanur gṛhītvā yantāraṃ labdhasaṃjño 'bravīd idam ||
सौते किं ते व्यवसितं कस्माद् यासि पराङ्मुखः । (५।१)
saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmād yāsi parāṅmukhaḥ |
कच्चित् सौते न ते मोहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहवे । (६।१)
kaccit saute na te mohaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave |
विषादो वा रणं दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम् ॥ (६।२)
viṣādo vā raṇaṃ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham ||
आयुष्मंस् त्वं मया नित्यं रक्षितव्यस् त्वयाप्यहम् । (९।१)
āyuṣmaṃs tvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyas tvayāpyaham |
रक्षितव्यो रथी नित्यम् इति कृत्वापयाम्य् अहम् ॥ (९।२)
rakṣitavyo rathī nityam iti kṛtvāpayāmy aham ||
नसमं रौक्मिणेयाहं रणं मत्वापयाम्य् अहम् ॥ (१०।२)
nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmy aham ||
दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथंचन । (१२।१)
dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃcana |
व्यपयानं रणात् सौते जीवतो मम कर्हिचित् ॥ (१२।२)
vyapayānaṃ raṇāt saute jīvato mama karhicit ||
न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम् । (१३।१)
na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram |
यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम् ॥ (१३।२)
yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam ||
तथा स्त्रियं वै यो हन्ति वृद्धं बालं तथैव च । (१४।१)
tathā striyaṃ vai yo hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca |
विरथं विप्रकीर्णं च भग्नशस्त्रायुधं तथा ॥ (१४।२)
virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā ||
धर्मज्ञश् चासि वृष्णीनाम् आहवेष्वपि दारुके ॥ (१५।२)
dharmajñaś cāsi vṛṣṇīnām āhaveṣvapi dāruke ||
स जानंश् चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे । (१६।१)
sa jānaṃś caritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe |
अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कथंचन ॥ (१६।२)
apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃcana ||
गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः ॥ (१७।२)
gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ ||
किं वक्ष्यति शिनेर् नप्ता नरसिंहो महाधनुः । (१९।१)
kiṃ vakṣyati śiner naptā narasiṃho mahādhanuḥ |
अपयातं रणात् सौते साम्बश् च समितिंजयः ॥ (१९।२)
apayātaṃ raṇāt saute sāmbaś ca samitiṃjayaḥ ||
चारुदेष्णश् च दुर्धर्षस् तथैव गदसारणौ । (२०।१)
cārudeṣṇaś ca durdharṣas tathaiva gadasāraṇau |
अक्रूरश् च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे ॥ (२०।२)
akrūraś ca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe ||
शूरं संभावितं सन्तं नित्यं पुरुषमानिनम् । (२१।१)
śūraṃ saṃbhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninam |
स्त्रियश् च वृष्णीवीराणां किं मां वक्ष्यन्ति संगताः ॥ (२१।२)
striyaś ca vṛṣṇīvīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṃgatāḥ ||
प्रद्युम्नो ऽयम् उपायाति भीतस् त्यक्त्वा महाहवम् । (२२।१)
pradyumno 'yam upāyāti bhītas tyaktvā mahāhavam |
धिग् एनम् इति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति ॥ (२२।२)
dhig enam iti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhviti ||
धिग् वाचा परिहासो ऽपि मम वा मद्विधस्य वा । (२३।१)
dhig vācā parihāso 'pi mama vā madvidhasya vā |
मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपयाः पुनः ॥ (२३।२)
mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṃ mā vyapayāḥ punaḥ ||
भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः । (२४।१)
bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ |
कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्न् एव वारितः । (२५।१)
kṛtavarmā mayā vīro niryāsyann eva vāritaḥ |
शाल्वं निवारयिष्ये ऽहं तिष्ठ त्वम् इति सूतज ॥ (२५।२)
śālvaṃ nivārayiṣye 'haṃ tiṣṭha tvam iti sūtaja ||
स च संभावयन् मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः । (२६।१)
sa ca saṃbhāvayan māṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ |
तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथम् ॥ (२६।२)
taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahāratham ||
पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम् ॥ (२७।२)
puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam ||
सात्यकिं बलदेवं च ये चान्ये ऽन्धकवृष्णयः । (२८।१)
sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye 'ndhakavṛṣṇayaḥ |
मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तान् अहम् ॥ (२८।२)
mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tān aham ||
त्यक्त्वा रणम् इमं सौते पृष्ठतो ऽभ्याहतः शरैः । (२९।१)
tyaktvā raṇam imaṃ saute pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ |
न चैतद् एवं कर्तव्यम् अथापत्सु कथंचन ॥ (३०।२)
na caitad evaṃ kartavyam athāpatsu kathaṃcana ||
अपयातो रणाद् भीतः पृष्ठतो ऽभ्याहतः शरैः ॥ (३१।२)
apayāto raṇād bhītaḥ pṛṣṭhato 'bhyāhataḥ śaraiḥ ||
कदा वा सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम् । (३२।१)
kadā vā sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam |
न युक्तं भवता त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज । (३३।१)
na yuktaṃ bhavatā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja |
मयि युद्धार्थिनि भृशं स त्वं याहि यतो रणम् ॥ (३३।२)
mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.