वैशम्पायन उवाच । (१।१)

ततस् तान् परिविश्वस्तान् वसतस् तत्र पाण्डवान् । (१।२)

गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजे ऽपि च ॥ (१।३)

रहितान् भीमसेनेन कदाचित् तान् यदृच्छया । (२।१)

जहार धर्मराजानं यमौ कृष्णां च राक्षसः ॥ (२।२)

ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः । (३।१)

इति ब्रुवन् पाण्डवेयान् पर्युपास्ते स्म नित्यदा ॥ (३।२)

परीक्षमाणः पार्थानां कलापानि धनूंषि च । (४।१)

अन्तरं समभिप्रेप्सुर् नाम्ना ख्यातो जटासुरः ॥ (४।२)

स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थम् अरिंदमे । (५।१)

अन्यद् रूपं समास्थाय विकृतं भैरवं महत् ॥ (५।२)

गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य च । (६।१)

प्रातिष्ठत स दुष्टात्मा त्रीन् गृहीत्वा च पाण्डवान् ॥ (६।२)

सहदेवस् तु यत्नेन ततो ऽपक्रम्य पाण्डवः । (७।१)

आक्रन्दद् भीमसेनं वै येन यातो महाबलः ॥ (७।२)

तम् अब्रवीद् धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः । (८।१)

धर्मस् ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे ॥ (८।२)

ये ऽन्ये केचिन् मनुष्येषु तिर्यग्योनिगता अपि । (९।१)

गन्धर्वयक्षरक्षांसि वयांसि पशवस् तथा । (९।२)

मनुष्यान् उपजीवन्ति ततस्त्वम् उपजीवसि ॥ (९।३)

समृद्ध्या ह्यस्य लोकस्य लोको युष्माकम् ऋध्यते । (१०।१)

इमं च लोकं शोचन्तम् अनुशोचन्ति देवताः । (१०।२)

पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि ॥ (१०।३)

वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश् च राक्षस । (११।१)

राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम् ॥ (११।२)

न च राजावमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि । (१२।१)

अणुर् अप्यपचारश् च नास्त्यस्माकं नराशन ॥ (१२।२)

द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित् । (१३।१)

येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्र च स्यात् प्रतिश्रयः ॥ (१३।२)

स त्वं प्रतिश्रये ऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः । (१४।१)

भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथम् अस्माञ्जिहीर्षसि ॥ (१४।२)

एवम् एव वृथाचारो वृथावृद्धो वृथामतिः । (१५।१)

वृथामरणम् अर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि ॥ (१५।२)

अथ चेद् दुष्टबुद्धिस् त्वं सर्वैर् धर्मैर् विवर्जितः । (१६।१)

प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर ॥ (१६।२)

अथ चेत् त्वम् अविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि । (१७।१)

अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलम् ॥ (१७।२)

एताम् अद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम् । (१८।१)

विषम् एतत् समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया ॥ (१८।२)

ततो युधिष्ठिरस् तस्य भारिकः समपद्यत । (१९।१)

स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगो ऽभवत् ॥ (१९।२)

अथाब्रवीद् द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः । (२०।१)

मा भैष्ट राक्षसान्मूढाद् गतिर् अस्य मया हृता ॥ (२०।२)

नातिदूरे महाबाहुर्भविता पवनात्मजः । (२१।१)

अस्मिन् मुहूर्ते सम्प्राप्ते न भविष्यति राक्षसः ॥ (२१।२)

सहदेवस् तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम् । (२२।१)

उवाच वचनं राजन् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (२२।२)

राजन् किं नाम तत् कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतो ऽधिकम् । (२३।१)

यद् युद्धे ऽभिमुखः प्राणांस् त्यजेच्छत्रूञ्जयेत वा ॥ (२३।२)

एष चास्मान् वयं चैनं युध्यमानाः परंतप । (२४।१)

सूदयेम महाबाहो देशकालो ह्ययं नृप ॥ (२४।२)

क्षत्रधर्मस्य सम्प्राप्तः कालः सत्यपराक्रम । (२५।१)

जयन्तः पात्यमाना वा प्राप्तुम् अर्हाम सद्गतिम् ॥ (२५।२)

राक्षसे जीवमाने ऽद्य रविर् अस्तम् इयाद् यदि । (२६।१)

नाहं ब्रूयां पुनर् जातु क्षत्रियो ऽस्मीति भारत ॥ (२६।२)

भो भो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवो ऽस्मि पाण्डवः । (२७।१)

हत्वा वा मां नयस्वैनान् हतो वाद्येह स्वप्स्यसि ॥ (२७।२)

तथैव तस्मिन् ब्रुवति भीमसेनो यदृच्छया । (२८।१)

प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः ॥ (२८।२)

सो ऽपश्यद् भ्रातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम् । (२९।१)

क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा ॥ (२९।२)

मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम् । (३०।१)

भ्रमन्तं तत्र तत्रैव दैवेन विनिवारितम् ॥ (३०।२)

भ्रातॄंस् तान् ह्रियतो दृष्ट्वा द्रौपदीं च महाबलः । (३१।१)

क्रोधम् आहारयद् भीमो राक्षसं चेदम् अब्रवीत् ॥ (३१।२)

विज्ञातो ऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणे । (३२।१)

आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतो ऽसि न हतस् तदा । (३२।२)

ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम् ॥ (३२।३)

प्रियेषु चरमाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम् । (३३।१)

अतिथिं ब्रह्मरूपं च कथं हन्याम् अनागसम् । (३३।२)

राक्षसं मन्यमानो ऽपि यो हन्यान् नरकं व्रजेत् ॥ (३३।३)

अपक्वस्य च कालेन वधस् तव न विद्यते । (३४।१)

नूनम् अद्यासि सम्पक्वो यथा ते मतिर् ईदृशी । (३४।२)

दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा ॥ (३४।३)

बडिशो ऽयं त्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः । (३५।१)

मत्स्यो ऽम्भसीव स्यूतास्यः कथं मे ऽद्य गमिष्यसि ॥ (३५।२)

यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते । (३६।१)

न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः ॥ (३६।२)

एवम् उक्तस् तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः । (३७।१)

भीत उत्सृज्य तान् सर्वान् युद्धाय समुपस्थितः ॥ (३७।२)

अब्रवीच्च पुनर् भीमं रोषात् प्रस्फुरिताधरः । (३८।१)

न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम् ॥ (३८।२)

श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे । (३९।१)

तेषाम् अद्य करिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम् ॥ (३९।२)

एवम् उक्तस् ततो भीमः सृक्किणी परिसंलिहन् । (४०।१)

स्मयमान इव क्रोधात् साक्षात् कालान्तकोपमः । (४०।२)

बाहुसंरम्भम् एवेच्छन्न् अभिदुद्राव राक्षसम् ॥ (४०।३)

राक्षसो ऽपि तदा भीमं युद्धार्थिनम् अवस्थितम् । (४१।१)

अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा ॥ (४१।२)

वर्तमाने तदा ताभ्यां बाहुयुद्धे सुदारुणे । (४२।१)

माद्रीपुत्रावभिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम् ॥ (४२।२)

न्यवारयत् तौ प्रहसन् कुन्तीपुत्रो वृकोदरः । (४३।१)

शक्तो ऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वम् इति चाब्रवीत् ॥ (४३।२)

आत्मना भ्रातृभिश् चाहं धर्मेण सुकृतेन च । (४४।१)

इष्टेन च शपे राजन् सूदयिष्यामि राक्षसम् ॥ (४४।२)

इत्येवम् उक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम् । (४५।१)

बाहुभिः समसज्जेताम् उभौ रक्षोवृकोदरौ ॥ (४५।२)

तयोर् आसीत् सम्प्रहारः क्रुद्धयोर् भीमरक्षसोः । (४६।१)

अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोर् इव ॥ (४६।२)

आरुज्यारुज्य तौ वृक्षान् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः । (४७।१)

जीमूताविव घर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ ॥ (४७।२)

बभञ्जतुर् महावृक्षान् ऊरुभिर् बलिनां वरौ । (४८।१)

अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परजयैषिणौ ॥ (४८।२)

तद् वृक्षयुद्धम् अभवन् महीरुहविनाशनम् । (४९।१)

वालिसुग्रीवयोर् भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः ॥ (४९।२)

आविध्याविध्य तौ वृक्षान् मुहूर्तम् इतरेतरम् । (५०।१)

ताडयामासतुर् उभौ विनदन्तौ मुहुर् मुहुः ॥ (५०।२)

तस्मिन् देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः । (५१।१)

पुञ्जीकृताश् च शतशः परस्परवधेप्सया ॥ (५१।२)

तदा शिलाः समादाय मुहूर्तम् इव भारत । (५२।१)

महाभ्रैर् इव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ ॥ (५२।२)

उग्राभिर् उग्ररूपाभिर् बृहतीभिः परस्परम् । (५३।१)

वज्रैर् इव महावेगैर् आजघ्नतुर् अमर्षणौ ॥ (५३।२)

अभिहत्य च भूयस् तावन्योन्यं बलदर्पितौ । (५४।१)

भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव ॥ (५४।२)

मुष्टिभिश् च महाघोरैर् अन्योन्यम् अभिपेततुः । (५५।१)

तयोश् चटचटाशब्दो बभूव सुमहात्मनोः ॥ (५५।२)

ततः संहृत्य मुष्टिं तु पञ्चशीर्षम् इवोरगम् । (५६।१)

वेगेनाभ्यहनद् भीमो राक्षसस्य शिरोधराम् ॥ (५६।२)

ततः श्रान्तं तु तद् रक्षो भीमसेनभुजाहतम् । (५७।१)

सुपरिश्रान्तम् आलक्ष्य भीमसेनो ऽभ्यवर्तत ॥ (५७।२)

तत एनं महाबाहुर् बाहुभ्याम् अमरोपमः । (५८।१)

समुत्क्षिप्य बलाद् भीमो निष्पिपेष महीतले ॥ (५८।२)

तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवः । (५९।१)

अरत्निना चाभिहत्य शिरः कायाद् अपाहरत् ॥ (५९।२)

संदष्टोष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृन्ताद् इव च्युतम् । (६०।१)

जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धृतम् । (६०।२)

पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम् ॥ (६०।३)

तं निहत्य महेष्वासो युधिष्ठिरम् उपागमत् । (६१।१)

स्तूयमानो द्विजाग्र्यैस् तैर् मरुद्भिर् इव वासवः ॥ (६१।२)