वैशंपायन उवाच । (१।१)

तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमानः स वीर्यवान् । (१।२)

सिद्धचारणसंघानां बभूव प्रियदर्शनः ॥ (१।३)

शुश्रूषुर् अनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रियः । (२।१)

स्वर्गं गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत ॥ (२।२)

केषांचिद् अभवद् भ्राता केषांचिद् अभवत् सखा । (३।१)

ऋषयस्त्वपरे चैनं पुत्रवत् पर्यपालयन् ॥ (३।२)

स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तपः । (४।१)

ब्रह्मर्षिसदृशः पाण्डुर् बभूव भरतर्षभ । (४।२)

वैशंपायनः । (४।३)

ऋषयः । (४।४)

वैशंपायनः । (४।५)

अमावास्यां तु सहिता ऋषयः संशितव्रताः । (४।६)

ब्रह्माणं द्रष्टुकामास्ते सम्प्रतस्थुर् महर्षयः । (४।७)

सम्प्रस्थितान् ऋषीन् दृष्ट्वा पाण्डुर् वचनम् अब्रवीत् । (४।८)

भवन्तः क्व गमिष्यन्ति ब्रूत मे वदतां वराः । (४।९)

समवायो महान् अद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम् । (४।१०)

देवानां च ऋषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् । (४।११)

वयं तत्र गमिष्यामो द्रष्टुकामाः स्वयंभुवम् । (४।१२)

पाण्डुम् उत्थाय सहसा गन्तुकामं महर्षिभिः । (४।१३)

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां पाण्डुर् वचनम् अब्रवीत् । (४।१४)

अहम् अप्यागमिष्यामि यत्र यूयं गमिष्यथ ॥ (४।१५)

स्वर्गपारं तितीर्षन् स शतशृङ्गाद् उदङ्मुखः । (५।१)

प्रतस्थे सह पत्नीभ्याम् अब्रुवंस्तत्र तापसाः । (५।२)

उपर्युपरि गच्छन्तः शैलराजम् उदङ्मुखाः ॥ (५।३)

दृष्टवन्तो गिरेर् अस्य दुर्गान् देशान् बहून् वयम् । (६।१)

विमानशतसंबाधां गीतस्वननिनादिताम् । (६।२)

यक्षराक्षसगुप्तानि गन्धर्वचरितानि च । (६।३)

आक्रीडभूतान् देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ॥ (६।४)

उद्यानानि कुबेरस्य समानि विषमाणि च । (७।१)

महानदीनितम्बांश्च दुर्गांश्च गिरिगह्वरान् ॥ (७।२)

सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वृक्षमृगपक्षिणः । (८।१)

सन्ति केचिन् महावर्षा दुर्गाः केचिद् दुरासदाः ॥ (८।२)

अतिक्रामेन् न पक्षी यान् कुत एवेतरे मृगाः । (९।१)

वायुर् एको ऽतिगाद् यत्र सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ (९।२)

गच्छन्त्यौ शैलराजे ऽस्मिन् राजपुत्र्यौ कथं त्विमे । (१०।१)

न सीदेताम् अदुःखार्हे मा गमो भरतर्षभ । (१०।२)

अप्रजस्य महाभाग न स्वर्गं गन्तुम् अर्हसि । (१०।३)

अप्रजात्वं मनुष्येन्द्र साधु मा पुष्करेक्षण ॥ (१०।४)

पाण्डुर् उवाच । (११।१)

अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते । (११।२)

स्वर्गे तेनाभितप्तो ऽहम् अप्रजस्तद् ब्रवीमि वः । (११।३)

सो ऽहम् उग्रेण तपसा सभार्यस्त्यक्तजीवितः । (११।४)

अनपत्यो ऽपि विन्देयं स्वर्गम् उग्रेण कर्मणा ॥ (११।५)

ऋणैश्चतुर्भिः संयुक्ता जायन्ते मनुजा भुवि । (१२।१)

पितृदेवर्षिमनुजदेयैः शतसहस्रशः ॥ (१२।२)

एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानवः । (१३।१)

न तस्य लोकाः सन्तीति धर्मविद्भिः प्रतिष्ठितम् ॥ (१३।२)

यज्ञैश्च देवान् प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन् । (१४।१)

पुत्रैः श्राद्धैः पितॄंश्चापि आनृशंस्येन मानवान् ॥ (१४।२)

ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तो ऽस्मि धर्मतः । (१५।१)

त्रयाणाम् इतरेषां तु नाश आत्मनि नश्यति । (१५।२)

पित्र्याद् ऋणाद् अनिर्मुक्त इदानीम् अस्मि तापसाः । (१५।३)

पित्र्याद् ऋणाद् अनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधनाः ॥ (१५।४)

देहनाशे ध्रुवो नाशः पितॄणाम् एष निश्चयः । (१६।१)

पितॄणाम् ऋणनाशाद्धि न प्रजा नाशम् ऋच्छति । (१६।२)

इह तस्मात् प्रजाहेतोः प्रजायन्ते नरोत्तमाः ॥ (१६।३)

यथैवाहं पितुः क्षेत्रे सृष्टस्तेन महात्मना । (१७।१)

तथैवास्मिन् मम क्षेत्रे कथं वै सम्भवेत् प्रजा ॥ (१७।२)

तापसा ऊचुः । (१८।१)

अस्ति वै तव धर्मात्मन् विद्म देवोपमं शुभम् । (१८।२)

अपत्यम् अनघं राजन् वयं दिव्येन चक्षुषा ॥ (१८।३)

दैवदिष्टं नरव्याघ्र कर्मणेहोपपादय । (१९।१)

अक्लिष्टं फलम् अव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान् नरः ॥ (१९।२)

तस्मिन् दृष्टे फले तात प्रयत्नं कर्तुम् अर्हसि । (२०।१)

अपत्यं गुणसम्पन्नं लब्ध्वा प्रीतिम् अवाप्स्यसि ॥ (२०।२)

वैशंपायन उवाच । (२१।१)

तच्छ्रुत्वा तापसवचः पाण्डुश्चिन्तापरो ऽभवत् । (२१।२)

आत्मनो मृगशापेन जानन्न् उपहतां क्रियाम् । (२१।३)

वैशंपायनः । (२१।४)

स समानीय कुन्तीं च माद्रीं च भरतर्षभ । (२१।५)

आचष्ट पुत्रलाभस्य व्युष्टिं सर्वक्रियाधिकाम् । (२१।६)

उत्तमाद् अवराः पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रम् आपदि । (२१।७)

अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठाद् इच्छन्ति साधवः । (२१।८)

अनुनीय तु ते सम्यङ् महाब्राह्मणसंसदि । (२१।९)

ब्राह्मणं गुणवन्तं वै चिन्तयामास धर्मवित् ॥ (२१।१०)

सो ऽब्रवीद् विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम् । (२२।१)

अपत्योत्पादने योगम् आपदि प्रसमर्थयन् ॥ (२२।२)

अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता । (२३।१)

इति कुन्ति विदुर् धीराः शाश्वतं धर्मम् आदितः ॥ (२३।२)

इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्च स्वनुष्ठितः । (२४।१)

सर्वम् एवानपत्यस्य न पावनम् इहोच्यते ॥ (२४।२)

सो ऽहम् एवं विदित्वैतत् प्रपश्यामि शुचिस्मिते । (२५।१)

अनपत्यः शुभांल्लोकान् नावाप्स्यामीति चिन्तयन् ॥ (२५।२)

मृगाभिशापान् नष्टं मे प्रजनं ह्यकृतात्मनः । (२६।१)

नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं तथा ॥ (२६।२)

इमे वै बन्धुदायादाः षट् पुत्रा धर्मदर्शने । (२७।१)

षड् एवाबन्धुदायादाः पुत्रास्ताञ् शृणु मे पृथे ॥ (२७।२)

स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्च यः सुतः । (२८।१)

तत्समं पुत्रिकासुतः । (२८।२)

स्वयंजातः क्षत्रियश्च । (२८।३)

पौनर्भवश्च कानीनः स्वैरिण्यां यश्च जायते ॥ (२८।४)

दत्तः क्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत् स्वयं च यः । (२९।१)

सहोढो जातरेताश्च हीनयोनिधृतश्च यः ॥ (२९।२)

पूर्वपूर्वतमाभावे मत्वा लिप्सेत वै सुतम् । (३०।१)

उत्तमाद् अवराः पुंसः काङ्क्षन्ते पुत्रम् आपदि ॥ (३०।२)

अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठं विन्दन्ति साधवः । (३१।१)

आत्मशुक्राद् अपि पृथे मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् ॥ (३१।२)

तस्मात् प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीनः प्रजननात् स्वयम् । (३२।१)

सदृशाच्छ्रेयसो वा त्वं विद्ध्यपत्यं यशस्विनि । (३२।२)

या हि ते भगिनी साध्वी श्रुतसेना यशस्विनी । (३२।३)

उवाह यां तु कैकेयः शारदण्डायनिर् महान् ॥ (३२।४)

शृणु कुन्ति कथां चेमां शारदण्डायनीं प्रति । (३३।१)

या वीरपत्नी गुरुभिर् नियुक्तापत्यजन्मनि ॥ (३३।२)

पुष्पेण प्रयता स्नाता निशि कुन्ति चतुष्पथे । (३४।१)

अपत्यार्थे प्रजालाभे अन्वगच्छच्छुभव्रता । (३४।२)

वरयित्वा द्विजं सिद्धं हुत्वा पुंसवने ऽनलम् ॥ (३४।३)

कर्मण्यवसिते तस्मिन् सा तेनैव सहावसत् । (३५।१)

तत्र त्रीञ् जनयामास दुर्जयादीन् महारथान् ॥ (३५।२)

तथा त्वम् अपि कल्याणि ब्राह्मणात् तपसाधिकात् । (३६।१)

मन्नियोगाद् यत क्षिप्रम् अपत्योत्पादनं प्रति ॥ (३६।२)