वैशम्पायन उवाच । (१।१)

संतिष्ठत प्रहरत तूर्णं विपरिधावत । (१।२)

इति स्म सैन्धवो राजा चोदयामास तान् नृपान् ॥ (१।३)

ततो घोरतरः शब्दो रणे समभवत् तदा । (२।१)

भीमार्जुनयमान् दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान् ॥ (२।२)

शिबिसिन्धुत्रिगर्तानां विषादश्चाप्यजायत । (३।१)

तान् दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान् व्याघ्रान् इव बलोत्कटान् ॥ (३।२)

हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम् । (४।१)

प्रगृह्याभ्यद्रवद् भीमः सैन्धवं कालचोदितम् ॥ (४।२)

तदन्तरम् अथावृत्य कोटिकाश्यो ऽभ्यहारयत् । (५।१)

महता रथवंशेन परिवार्य वृकोदरम् ॥ (५।२)

शक्तितोमरनाराचैर् वीरबाहुप्रचोदितैः । (६।१)

कीर्यमाणो ऽपि बहुभिर् न स्म भीमो ऽभ्यकम्पत ॥ (६।२)

गजं तु सगजारोहं पदातींश्च चतुर्दश । (७।१)

जघान गदया भीमः सैन्धवध्वजिनीमुखे ॥ (७।२)

पार्थः पञ्चशताञ्शूरान् पार्वतीयान् महारथान् । (८।१)

परीप्समानः सौवीरं जघान ध्वजिनीमुखे ॥ (८।२)

राजा स्वयं सुवीराणां प्रवराणां प्रहारिणाम् । (९।१)

निमेषमात्रेण शतं जघान समरे तदा ॥ (९।२)

ददृशे नकुलस् तत्र रथात् प्रस्कन्द्य खड्गधृक् । (१०।१)

शिरांसि पादरक्षाणां बीजवत् प्रवपन् मुहुः ॥ (१०।२)

सहदेवस् तु संयाय रथेन गजयोधिनः । (११।१)

पातयामास नाराचैर् द्रुमेभ्य इव बर्हिणः ॥ (११।२)

ततस् त्रिगर्तः सधनुर् अवतीर्य महारथात् । (१२।१)

गदया चतुरो वाहान् राज्ञस् तस्य तदावधीत् ॥ (१२।२)

तम् अभ्याशगतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनः । (१३।१)

अर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधोरसि धर्मराट् ॥ (१३।२)

स भिन्नहृदयो वीरो वक्त्राच्छोणितम् उद्वमन् । (१४।१)

पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ (१४।२)

इन्द्रसेनद्वितीयस् तु रथात् प्रस्कन्द्य धर्मराट् । (१५।१)

हताश्वः सहदेवस्य प्रतिपेदे महारथम् ॥ (१५।२)

नकुलं त्वभिसंधाय क्षेमंकरमहामुखौ । (१६।१)

उभावुभयतस् तीक्ष्णैः शरवर्षैर् अवर्षताम् ॥ (१६।२)

तौ शरैर् अभिवर्षन्तौ जीमूताविव वार्षिकौ । (१७।१)

एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः ॥ (१७।२)

त्रिगर्तराजः सुरथस् तस्याथ रथधूर्गतः । (१८।१)

रथम् आक्षेपयामास गजेन गजयानवित् ॥ (१८।२)

नकुलस् त्वपभीस् तस्माद् रथाच्चर्मासिपाणिमान् । (१९।१)

उद्भ्रान्तं स्थानम् आस्थाय तस्थौ गिरिर् इवाचलः ॥ (१९।२)

सुरथस् तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु । (२०।१)

प्रेषयामास सक्रोधम् अभ्युच्छ्रितकरं ततः ॥ (२०।२)

नकुलस् तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः । (२१।१)

सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत ॥ (२१।२)

स विनद्य महानादं गजः कङ्कणभूषणः । (२२।१)

पतन्न् अवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारोहान् अपोथयत् ॥ (२२।२)

स तत् कर्म महत् कृत्वा शूरो माद्रवतीसुतः । (२३।१)

भीमसेनरथं प्राप्य शर्म लेभे महारथः ॥ (२३।२)

भीमस् त्वापततो राज्ञः कोटिकाश्यस्य संगरे । (२४।१)

सूतस्य नुदतो वाहान् क्षुरेणापाहरच्छिरः ॥ (२४।२)

न बुबोध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना । (२५।१)

तस्याश्वा व्यद्रवन् संख्ये हतसूतास् ततस् ततः ॥ (२५।२)

विमुखं हतसूतं तं भीमः प्रहरतां वरः । (२६।१)

जघान तलयुक्तेन प्रासेनाभ्येत्य पाण्डवः ॥ (२६।२)

द्वादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः । (२७।१)

चकर्त निषितैर् भल्लैर् धनूंषि च शिरांसि च ॥ (२७।२)

शिबीन् इक्ष्वाकुमुख्यांश्च त्रिगर्तान् सैन्धवान् अपि । (२८।१)

जघानातिरथः संख्ये बाणगोचरम् आगतान् ॥ (२८।२)

सादिताः प्रत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना । (२९।१)

सपताकाश्च मातंगाः सध्वजाश्च महारथाः ॥ (२९।२)

प्रच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वम् आयोधनं प्रति । (३०।१)

शरीराण्यशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च ॥ (३०।२)

श्वगृध्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाः । (३१।१)

अतृप्यंस्तत्र वीराणां हतानां मांसशोणितैः ॥ (३१।२)

हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजो जयद्रथः । (३२।१)

विमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरो ऽभवत् ॥ (३२।२)

स तस्मिन् संकुले सैन्ये द्रौपदीम् अवतार्य वै । (३३।१)

प्राणप्रेप्सुर् उपाधावद् वनं येन नराधमः ॥ (३३।२)

द्रौपदीं धर्मराजस् तु दृष्ट्वा धौम्यपुरस्कृताम् । (३४।१)

माद्रीपुत्रेण वीरेण रथम् आरोपयत् तदा ॥ (३४।२)

ततस् तद् विद्रुतं सैन्यम् अपयाते जयद्रथे । (३५।१)

आदिश्यादिश्य नाराचैर् आजघान वृकोदरः ॥ (३५।२)

सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम् । (३६।१)

वारयामास निघ्नन्तं भीमं सैन्धवसैनिकान् ॥ (३६।२)

अर्जुन उवाच । (३७।१)

यस्यापचारात् प्राप्तो ऽयम् अस्मान् क्लेशो दुरासदः । (३७।२)

तम् अस्मिन् समरोद्देशे न पश्यामि जयद्रथम् ॥ (३७।३)

तम् एवान्विष भद्रं ते किं ते योधैर् निपातितैः । (३८।१)

अनामिषम् इदं कर्म कथं वा मन्यते भवान् ॥ (३८।२)

वैशम्पायन उवाच । (३९।१)

इत्युक्तो भीमसेनस् तु गुडाकेशेन धीमता । (३९।२)

युधिष्ठिरम् अभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनम् अब्रवीत् ॥ (३९।३)

हतप्रवीरा रिपवो भूयिष्ठं विद्रुता दिशः । (४०।१)

गृहीत्वा द्रौपदीं राजन् निवर्ततु भवान् इतः ॥ (४०।२)

यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना । (४१।१)

प्राप्याश्रमपदं राजन् द्रौपदीं परिसान्त्वय ॥ (४१।२)

न हि मे मोक्ष्यते जीवन् मूढः सैन्धवको नृपः । (४२।१)

पातालतलसंस्थो ऽपि यदि शक्रो ऽस्य सारथिः ॥ (४२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४३।१)

न हन्तव्यो महाबाहो दुरात्मापि स सैन्धवः । (४३।२)

दुःशलाम् अभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम् ॥ (४३।३)

वैशम्पायन उवाच । (४४।१)

तच्छ्रुत्वा द्रौपदी भीमम् उवाच व्याकुलेन्द्रिया । (४४।२)

कुपिता ह्रीमती प्राज्ञा पती भीमार्जुनावुभौ ॥ (४४।३)

कर्तव्यं चेत् प्रियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः । (४५।१)

सैन्धवापसदः पापो दुर्मतिः कुलपांसनः ॥ (४५।२)

भार्याभिहर्ता निर्वैरो यश्च राज्यहरो रिपुः । (४६।१)

याचमानो ऽपि संग्रामे न स जीवितुम् अर्हति ॥ (४६।२)

इत्युक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर् यत्र सैन्धवः । (४७।१)

राजा निववृते कृष्णाम् आदाय सपुरोहितः ॥ (४७।२)

स प्रविश्याश्रमपदं व्यपविद्धबृसीघटम् । (४८।१)

मार्कण्डेयादिभिर् विप्रैर् अनुकीर्णं ददर्श ह ॥ (४८।२)

द्रौपदीम् अनुशोचद्भिर् ब्राह्मणैस् तैः समागतैः । (४९।१)

समियाय महाप्राज्ञः सभार्यो भ्रातृमध्यगः ॥ (४९।२)

ते स्म तं मुदिता दृष्ट्वा पुनर् अभ्यागतं नृपम् । (५०।१)

जित्वा तान् सिन्धुसौवीरान् द्रौपदीं चाहृतां पुनः ॥ (५०।२)

स तैः परिवृतो राजा तत्रैवोपविवेश ह । (५१।१)

प्रविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी ॥ (५१।२)

भीमार्जुनावपि श्रुत्वा क्रोशमात्रगतं रिपुम् । (५२।१)

स्वयम् अश्वांस् तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम् ॥ (५२।२)

इदम् अत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषो ऽर्जुनः । (५३।१)

क्रोशमात्रगतान् अश्वान् सैन्धवस्य जघान यत् ॥ (५३।२)

स हि दिव्यास्त्रसम्पन्नः कृच्छ्रकाले ऽप्यसंभ्रमः । (५४।१)

अकरोद् दुष्करं कर्म शरैर् अस्त्रानुमन्त्रितैः ॥ (५४।२)

ततो ऽभ्यधावतां वीरावुभौ भीमधनंजयौ । (५५।१)

हताश्वं सैन्धवं भीतम् एकं व्याकुलचेतसम् ॥ (५५।२)

सैन्धवस् तु हतान् दृष्ट्वा तथाश्वान् स्वान् सुदुःखितः । (५६।१)

दृष्ट्वा विक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम् । (५६।२)

पलायनकृतोत्साहः प्राद्रवद् येन वै वनम् ॥ (५६।३)

सैन्धवं त्वभिसम्प्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायने । (५७।१)

अनुयाय महाबाहुः फल्गुनो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (५७।२)

अनेन वीर्येण कथं स्त्रियं प्रार्थयसे बलात् । (५८।१)

राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम् । (५८।२)

कथं चानुचरान् हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे ॥ (५८।३)

इत्युच्यमानः पार्थेन सैन्धवो न न्यवर्तत । (५९।१)

तिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद् बली । (५९।२)

मा वधीरिति पार्थस् तं दयावान् अभ्यभाषत ॥ (५९।३)