MBh, 4, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो वैकर्तनं जित्वा पार्थो वैराटिम् अब्रवीत् । (१।२)
tato vaikartanaṃ jitvā pārtho vairāṭim abravīt |
अत्र शांतनवो भीष्मो रथे ऽस्माकं पितामहः । (२।१)
atra śāṃtanavo bhīṣmo rathe 'smākaṃ pitāmahaḥ |
काङ्क्षमाणो मया युद्धं तिष्ठत्यमरदर्शनः । (२।२)
kāṅkṣamāṇo mayā yuddhaṃ tiṣṭhatyamaradarśanaḥ |
अस्यन्तं दिव्यम् अस्त्रं मां चित्रम् अद्य निशामय । (३।१)
asyantaṃ divyam astraṃ māṃ citram adya niśāmaya |
शतह्रदाम् इवायान्तीं स्तनयित्नोर् इवाम्बरे ॥ (३।२)
śatahradām ivāyāntīṃ stanayitnor ivāmbare ||
सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं द्रक्ष्यन्ति कुरवो मम । (४।१)
suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ drakṣyanti kuravo mama |
इति मां संगताः सर्वे तर्कयिष्यन्ति शत्रवः ॥ (४।३)
iti māṃ saṃgatāḥ sarve tarkayiṣyanti śatravaḥ ||
वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ (६।२)
vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ ||
मया चक्रम् इवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलम् ॥ (७।३)
mayā cakram ivāviddhaṃ sainyaṃ drakṣyasi kevalam ||
दिवम् आवृत्य तिष्ठन्तं गिरिं भेत्स्यामि धारिभिः ॥ (८।२)
divam āvṛtya tiṣṭhantaṃ giriṃ bhetsyāmi dhāribhiḥ ||
अहम् इन्द्रस्य वचनात् संग्रामे ऽभ्यहनं पुरा । (९।१)
aham indrasya vacanāt saṃgrāme 'bhyahanaṃ purā |
अहम् इन्द्राद् दृढां मुष्टिं ब्रह्मणः कृतहस्तताम् । (१०।१)
aham indrād dṛḍhāṃ muṣṭiṃ brahmaṇaḥ kṛtahastatām |
प्रगाढं तुमुलं चित्रम् अतिविद्धं प्रजापतेः ॥ (१०।२)
pragāḍhaṃ tumulaṃ citram atividdhaṃ prajāpateḥ ||
जित्वा षष्टिसहस्राणि रथिनाम् उग्रधन्विनाम् ॥ (११।२)
jitvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathinām ugradhanvinām ||
तान् अहं रथनीडेभ्यः शरैः संनतपर्वभिः । (१३।१)
tān ahaṃ rathanīḍebhyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
रौद्रं रुद्राद् अहं ह्यस्त्रं वारुणं वरुणाद् अपि । (१४।१)
raudraṃ rudrād ahaṃ hyastraṃ vāruṇaṃ varuṇād api |
अस्त्रम् आग्नेयम् अग्नेश्च वायव्यं मातरिश्वनः । (१४।२)
astram āgneyam agneśca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ |
वज्रादीनि तथास्त्राणि शक्राद् अहम् अवाप्तवान् ॥ (१४।३)
vajrādīni tathāstrāṇi śakrād aham avāptavān ||
धार्तराष्ट्रवनं घोरं नरसिंहाभिरक्षितम् । (१५।१)
dhārtarāṣṭravanaṃ ghoraṃ narasiṃhābhirakṣitam |
अहम् उत्पाटयिष्यामि वैराटे व्येतु ते भयम् ॥ (१५।२)
aham utpāṭayiṣyāmi vairāṭe vyetu te bhayam ||
व्यगाहत रथानीकं भीमं भीष्मस्य धीमतः ॥ (१६।२)
vyagāhata rathānīkaṃ bhīmaṃ bhīṣmasya dhīmataḥ ||
तम् आयान्तं महाबाहुं जिगीषन्तं रणे परान् । (१७।१)
tam āyāntaṃ mahābāhuṃ jigīṣantaṃ raṇe parān |
अभ्यवारयद् अव्यग्रः क्रूरकर्मा धनंजयम् ॥ (१७।२)
abhyavārayad avyagraḥ krūrakarmā dhanaṃjayam ||
तं चित्रमाल्याभरणाः कृतविद्या मनस्विनः । (१८।१)
taṃ citramālyābharaṇāḥ kṛtavidyā manasvinaḥ |
आगच्छन् भीमधन्वानं मौर्वीं पर्यस्य बाहुभिः ॥ (१८।२)
āgacchan bhīmadhanvānaṃ maurvīṃ paryasya bāhubhiḥ ||
दुःशासनो विकर्णश्च दुःसहो ऽथ विविंशतिः । (१९।१)
duḥśāsano vikarṇaśca duḥsaho 'tha viviṃśatiḥ |
आगत्य भीमधन्वानं बीभत्सुं पर्यवारयन् ॥ (१९।२)
āgatya bhīmadhanvānaṃ bībhatsuṃ paryavārayan ||
दुःशासनस्तु भल्लेन विद्ध्वा वैराटिम् उत्तरम् । (२०।१)
duḥśāsanastu bhallena viddhvā vairāṭim uttaram |
द्वितीयेनार्जुनं वीरः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे ॥ (२०।२)
dvitīyenārjunaṃ vīraḥ pratyavidhyat stanāntare ||
तस्य जिष्णुर् उपावृत्य पृथुधारेण कार्मुकम् । (२१।१)
tasya jiṣṇur upāvṛtya pṛthudhāreṇa kārmukam |
अथैनं पञ्चभिः पश्चात् प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे । (२२।१)
athainaṃ pañcabhiḥ paścāt pratyavidhyat stanāntare |
सो ऽपयातो रणं हित्वा पार्थबाणप्रपीडितः ॥ (२२।२)
so 'payāto raṇaṃ hitvā pārthabāṇaprapīḍitaḥ ||
तं विकर्णः शरैस्तीक्ष्णैर् गार्ध्रपत्रैर् अजिह्मगैः । (२३।१)
taṃ vikarṇaḥ śaraistīkṣṇair gārdhrapatrair ajihmagaiḥ |
विव्याध परवीरघ्नम् अर्जुनं धृतराष्ट्रजः ॥ (२३।२)
vivyādha paravīraghnam arjunaṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ ||
ललाटे ऽभ्यहनत् तूर्णं स विद्धः प्रापतद् रथात् ॥ (२४।२)
lalāṭe 'bhyahanat tūrṇaṃ sa viddhaḥ prāpatad rathāt ||
ततः पार्थम् अभिद्रुत्य दुःसहः सविविंशतिः । (२५।१)
tataḥ pārtham abhidrutya duḥsahaḥ saviviṃśatiḥ |
अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णैः परीप्सन् भ्रातरं रणे ॥ (२५।२)
avākiraccharaistīkṣṇaiḥ parīpsan bhrātaraṃ raṇe ||
तावुभौ गार्ध्रपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनंजयः । (२६।१)
tāvubhau gārdhrapatrābhyāṃ niśitābhyāṃ dhanaṃjayaḥ |
विद्ध्वा युगपद् अव्यग्रस्तयोर् वाहान् असूदयत् ॥ (२६।२)
viddhvā yugapad avyagrastayor vāhān asūdayat ||
तौ हताश्वौ विविद्धाङ्गौ धृतराष्ट्रात्मजावुभौ । (२७।१)
tau hatāśvau vividdhāṅgau dhṛtarāṣṭrātmajāvubhau |
अभिपत्य रथैर् अन्यैर् अपनीतौ पदानुगैः ॥ (२७।२)
abhipatya rathair anyair apanītau padānugaiḥ ||
सर्वा दिशश्चाभ्यपतद् बीभत्सुर् अपराजितः । (२८।१)
sarvā diśaścābhyapatad bībhatsur aparājitaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.